امر به معروف و نهی از منکر ؛ واجب عینی یا کفایی

امر به معروف و نهی از منکر ؛ واجب عینی یا کفایی

نویسنده: به نقل از راه بهشت
تاریخ تألیف: ۰۵-۰۵-۱۳۹۴

مقدمه

یعنی : «آیا مثل دفن مرده است که با اقدام بعضی، کفایت می‌کند یا مثل اقامه نماز است که بر هر فردی عیناً واجب است ؟.»
هر کدام از نظریه‌ها طرفدارانی دارد. در اینجا، نکاتی وجود دارد که شاید بیان آنها مفید باشد؛ برای مثال :
۱. از نظر «انکار قلبی» بر فرد فرد مردم واجب است که قلباً از گناه متنفر باشند؛ ولی از نظر «اقدام عملی و بیانی» همین که بعضی اقدام کنند، از دیگران ساقط می‌شود. ۲. اگر مراد ما از معروف، احیای تمام خوبیهای جامعه است، باید تمام مردم قیام کنند؛ اما اگر مراد احیای نماز، روزه، حج و ... است، اقدام گروهی کافی است. همچنین، اگر مراد از منکر برچیده شدن تمام مفاسداز تمام جامعه است، باید تمام مردم به پا خیزند؛ درست مثل نظافت کردن که اگر هدف ما نظافت همه خیابان‌ها، بازارها، مدارس، کوچه‌ها و خانه هاست، این کار مربوط به همه مردم می‌شود؛ ولی اگر هدف از نظافت، قسمت‌های جلو چشم و حساس است، قیام بعضی کافی است. امر به معروف و دعوت به حق، مخصوص یک گروه نیست در جامعه، از نقش افراد غافل نشویم. اگر یک فوتبالیست در میدان بازی در برابر چشم دیگران از خدا یاد کند و برنامه‌های نماز جماعت را در میدان ورزشی احیا کند؛ و اگر یک دانشگاهی در وسط درس کلام خود را قطع کند و به نماز اول وقت بایستد؛ و اگر مجریان سیما سخن و برنامه‌های خود را قطع کنند و در اول وقت به نماز بایستند، فرهنگ نماز اول وقت ترویج می‌شود.

خاطره

روزی که شاه از ایران فرار کرد، امام خمینی در اطراف پاریس بود. صدها خبرنگار و فیلمبردار گرد ایشان جمع شدند تا سخنان ایشان را به طور مستقیم به دنیا مخابره کنند.
آن روز، مهمترین روز در تاریخ ایران و آن پیام هم مهمترین سخن امام بود.
همین که امام روی صندلی نشست و چند کلمه‌ای با دنیا سخن گفت، ناگاه از فرزند عزیزش که در کنار ایشان بود، پرسید: آیا اول وقت نماز شده است؟ گفت: بله، الان اول وقت نماز است.
امام سخن خود را که در تمام دنیا به طور مستقیم پخش می‌شد، قطع کرد و به سراغ نماز رفت. همه خبرنگاران و فیلمبرداران متحیر شدند که چرا ناگهان سخن قطع شد. به آنان گفته شد: امام در اول وقت، سخنی با خدا دارد، نه با مردم

نقش قدرت در امر به معروف

در آیه ۴۱، سوره حج می‌خوانیم: کسانی که هر گاه به آنان قدرت و امکان دادیم. اقامه نماز می‌کنند و زکات می‌پردازند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند از این آیه معلوم می‌شود که مسأله امر به معروف و نهی از منکر تنها یک موعظه عاجزانه در برابر خلافکار نیست؛ بلکه مأموریتی از موضع قدرت است. بدون قدرت نمی‌توان از بسیاری از منکرات و بویژه منکرات بین المللی جلوگیری کرد. در قرآن می‌خوانیم: اگر طایفه‌ای از مسلمانان دست به تجاوز بزنند، وظیفه دیگران است که با قدرت جلو او بایستند تا به امر خدا، بازگردد و دست از طغیان بردارد اگر در جامعه قدرت نباشد، احکام الهی مثل حدود و دیات و قصاص اجرا نمی‌شود.
کسالت و بی‌حالی و ترس، از امراض و آفاتی است که در دعاها از آنها به خداوند پناه برده می‌شود یکی از دلایل شکست مسلمانان در جنگ احد، سستی آنان بود ناگفته پیداست که این قدرت،در سایه وحدت و اطاعت از رهبری عادل و شجاع و بصیر و داشتن تخصصهای گوناگون و هوشیاری همه مردم پیدا می‌شود.
امر به معروف از موضع ولایت و قدرت، نه از موضع ضعف‏.
قرآن می‌فرماید : امر و نهی از موضع ولایت سرچشمه می‌گیرد، نه ضعف ؛
مردان و زنان با ایمان، هر یک نسبت به دیگری ولایت دارند. بنابراین، یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند در جامعه اسلامی همه مردم از یکدیگرند و نسبت به یکدیگر محبت دارند. برای مثال، انصار و مردم مدینه از ورود مسلمانان مکه و مهاجرین خوشحال بودندو حتی در شرایط سخت، دیگران را بر خود ترجیح می‌دادند پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم(بارها میان آنان برادری برقرار کرد و فرمود: همانا مؤمنان با یکدیگر برادرند. با این حال، اگر کسی دیگری را از منکری باز دارد و یا به معروفی امر کند، نباید او را یک فضول و یا مزاحم تلقی کرد؛ بلکه باید او را دلسوز دانست که از طرف خداوند، محبت و ولایت و حق نظارت و امر و نهی به او داده شده است.

یک نمونه قرآنی از نهی از منکر

حضرت ابراهیم همین که عموی خود را بت پرست دید، به او گفت: این مجسمه‌هایی که شما پابند عبادت آنها شده‌اید، چه معنا دارد در این بیان بسیار کوتاه، به چند اصل مهم در امر به معروف و نهی از منکر پی می‌بریم : از جمله :
۱ - کسی که امر به معروف می‌کند، باید از رشد و کفایت خاصی برخوردار باشد.
۲ - در امر و نهی شرط سنی وجود ندارد (قالِ لاَبیه)

۳ - امر و نهی را از نزدیکان شروع کنید. (قالِ لاَبیه) ۴ - در نهی از منکر، ابتدا از بزرگترین منکرات نهی کنید (ما هذِهِ التَّماثیل)
۵ - در امر و نهی، مردم را به کرامت و شخصیت خودشان متوجه سازید (اَنْتُم لَها عاکِفُون)
۶ - در نهی از منکر، گاهی باید یک نفر در برابر گروهی قرار گیرد (ِلاَبیهِ و قَوْمِه)
۷ - در امر و نهی با شیوه سؤال، وجدانها را بیدار کنید. (ما هذِهِ التَّماثیل)
۸ - در امر و نهی، قاطعیت و صراحت داشته باشید. (اَنْتُم وَ اباءَکُم)
این اصول و درسهایی بود که در نگاه نخست به ذهنم آمد. شاید شما اگر فکر کنید و یا به تفاسیر مراجعه کنید، مطالب دیگری نیز فرا گیرید.

برکات معنوی

۱- نجات از قهر خدا
امیرالمؤمنین (علیه السّلام( فرمود: هر کس منکر و خلافی را دید و قلباً از آن ناراحت شد، همانا از قهر خدا نجات پیدا کرده و تن به سلامت برده است؛ و هر کس با زبان از کار خلاف نهی کرد، به پاداش رسیده است.
۲- بهره از الطاف خدا
هر کس با شمشیر و قوت و قدرت برای عزت کلمه الله قیام کند، به واقعیت الطاف الهی رسیده است هر کس بدعتگزاری را با نهی از منکر بترساند، خداوند قلبش را از ایمان پرکند؛ ولی اگر نسبت به او نرمش نشان دهد، قانون خدا را تحقیر کرده است.
۳- نشانه بهترین بودن‏
پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم( فرمود: بهترین مردم کسی است که مردم را به معروف دعوت کند و برعکس، اگر کسی در برابر معروف و منکر هیچ گونه احساسی نداشته باشد، انسانیت او دگرگون شده است؛ بنحوی که دیگر حرف خیری را نمی‌پذیرد ۴- اثر امر به معروف در خود انسان‏
حضرت علی (علیه السّلام( به فرزندش فرمود: امر به معروف کن تا اهل معروف باشی آری! همان گونه که هر کس لباس می‌شوید، دست خودش نیز پاک می‌شود، کسی که مردم را به خیر دعوت می‌کند، به طور طبیعی سعی می‌کند تا خودش نیز به آن کاری عمل کند که به دیگران سفارش می‌کند.
۵ - شرکت در همه ثواب‌ها
در روایات متعدد می‌خوانیم: هر کس مردم را به کار خیر راهنمائی و سفارش و دعوت کند و مردم به خاطر دعوت او آن کار را انجام دهند، دعوت کننده در پاداش شریک می‌شود؛ بدون آنکه از اجر دیگری کاسته شود.
هر کس دیگری را به کار خلاف و انحراف دعوت کند، در کیفر مفاسد او شریک است. بنابراین، کسی که امر به معروف می‌کند، در پاداش همه کارهایی که مردم به خاطر دعوتش انجام می‌دهند شریک است

برکات اقتصادی

قرآن می‌فرماید: اگر مردم مناطق ایمان آورند و تقوا پیشه کنند (که یکی از مصادیق تقوی امر به معروف و نهی از منکر است[ به طور قطع، از آسمان و زمین برکاتی خواهیم گشود امام باقر (علیه السّلام( می‌فرماید: با امر به معروف و نهی از منکر، کسبها حلال و زمین‌ها آباد می‌شود و در جای دیگر می‌فرماید: مقدار باران در هر سال یکسان است؛ ولی اگر مردم گناه کردند، خداوند مسیر باران را تغییر می‌دهد. سپس ایشان برای هر گناهی آثاری را بیان فرمود :
- اگر در جامعه زنا زیاد شود، سکته و مرگ ناگهانی زیاد می‌شود.
- اگر کم فروشی رایج شود، قحطی پیدا می‌شود.
- اگر زکات پرداخت نشود، برکات زمین کم می‌شود.
- اگر پیمان شکنی و بی وفایی زیاد شد، دشمن غالب می‌شود.
- اگر صله رحم قطع شود، اموال به دست نااهلان می‌افتد.
- اگر امر به معروف و نهی از منکر ترک شود، اشرار بر مردم تسلط می‌یابند؛ بنحوی که فریادها بی اثر می‌شود

برکات اجتماعی

قرآن، جامعه‌ای را رستگار می‌داند که گروه ویژه‌ای برای امر به معروف و نهی از منکر داشته باشد در آیه دیگری می‌فرماید: نشانه بهترین جامعه آن است که امر به معروف و نهی از منکر در آن زنده باشد صالحانی را که ما در هر نماز با جمله «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» بر آنان سلام می‌فرستیم، کسانی هستند که امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند در آیه دیگری می‌خوانیم: هنگام عذاب، تنها ناهیان از منکر نجات پیدا می‌کنند و بقیه مردم خواه گناهکار و خواه افراد ساکت و بی تفاوت گرفتار قهر خداشوند امام باقر (علیه السّلام(دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر فرمود:
هر کس آن دو را یاری کند، خداوند به او عزت می‌دهد. هر کس خوارشان کند، خدا او را خوار می‌کند

برکات سیاسی

حضرت امیر (علیه السّلام( فرمود: پشتوانه مؤمنان و وسیله تحقیر کفار، امر به معروف و نهی از منکر است اگر امر به معروف و نهی از منکر نشود، بتدریج اشرار بر شما حاکم خواهند شد و کار به جایی خواهد رسید که خوبان شما هر چه فریاد زنند، پاسخی نشنوند در روایت دیگری می‌خوانیم: اگر نهی از منکر نکنید و پیرو اهل بیت پاک رسول خدا نباشید، خداوند، اشرار را بر شما مسلط خواهد کرد و چنان در فشار قرار خواهید گرفت که هر چه خوبان شما دعا کنند، مستجاب نشود

پانویس

منبع: راه بهشت - تاریخ برداشت:۲۹-۱۱-۹۴

بازگشت به مقالات