امر به معروف و نهی از منکر- جلسه هفتاد و شش

امر به معرف و نهی از منکر - جلسه هفتاد و شش

جلسه هفتاد و ششم

بسم الله الرحمن الرحیم بحث ما مراتب امر به معروف و نهی از منکر بود.
در این رابطه امام(ره) می‌فرماید: «القول فی مراتب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فإن لهما مراتب لا یجوز التعدی عن مرتبة إلی الأخری مع حصول المطلوب من المرتبة الدانیة بل مع احتماله. المرتبة الأولی أن یعمل عملا یظهر منه انزجاره القلبی عن المنکر و أنه طلب منه بذلک فعل المعروف و ترک المنکر و له درجات کغمض العین و العبوس و الانقباض فی الوجه و کالاعراض بوجهه أو بدنه و هجره و ترک مراودته و نحو ذلک.» عرض کردیم که برای امر و نهی، سه مرتبه بیان کرده‌اند؛ قلبی، لسانی و یدی. اقوال علماء را در این مسئله مطرح کردیم. بحث بر سر این است که دلیلشان بر این مراتب چیست؟

ادله مراتب داشتن امر به معروف و نهی از منکر

ما وقتی به ادله امر به معروف و نهی از منکر مراجعه می‌کنیم، اصل ادله نسبت به مراتب، اطلاق دارند. «کُنتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْرًا لَّهُم مِّنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ»
ادله عامه از بیان مراتب خالی است؛ پس این مراتب از کجا آمده‌اند؟
روایاتی است که در باب امر به معروف و نهی از منکر وارد شده و از آن روایات، مراتب را استفاده کرده‌اند. مرحوم صاحب وسائل این روایات را تحت این باب آورده است: «باب وجوب الامر و النهی بالقلب ثم باللسان ثم بالید» ایشان مراتبی را که نقل می‌کند، مانند بیان امام(ره) در التحریر بود. امام(ره) فرمود امر و نهی سه مرتبه دارد؛ مرتبه اول قلبی، مرتبه دوم لسانی و مرتبه سوم یدی. بعد فرمود «لا یجوز التعدی عن مرتبة إلی الأخری مع حصول المطلوب من المرتبة الدانیة بل مع احتماله؛ حق ندارید که از مرتبه‌ای به مرتبه بالاتر بروید، مگر این که مرتبه قبلی جواب نداده باشد.» مرحوم صاحب وسائل هم این طور عنوان کرد «باب وجوب الامر و النهی بالقلب ثم باللسان ثم بالید» این ثم را که ایشان در این عبارت آورد، به این معنا است که باید اولی را انجام داده باشید و اگر جواب نداد، به سراغ مرتبه بالاتر بروید. روایاتی را ایشان ذیل این باب می‌آورد که ما اساس روایاتش را می‌آوریم.

روایات

اولین روایت این است: «فانکروا بقلوبکم و الفظوا بألسنتکم و صکوا بها جباههم و لا تخافوا فی الله لومة لائم؛ با قلبتان منکر را انکار کنید و با زبانتان هم نهی کنید و به خاطر این مسئله، به پیشانیشان بزنید و در راه خدا از ملامت نترسید.»

ابن جریر طبری در رجال

روایت بعدی مرسله ابن جریر طبری است. ما دو ابن جریر داریم و هر دو هم صاحب تاریخ هستند. یک ابن جریر طبری سنی که تاریخ طبری معروف را دارد و یک ابن جریر طبری شیعی که او هم صاحب کتاب تاریخ است. ایشان(شیعه) روایتی را نقل می‌کند از عبد الرحمن بن أبی لیلی الفقیه که این ابی لیلای فقیه معاصر با امیرالمؤمنین(ع) است. بنابراین روایت مرسله است.
روایت این است: «و روی ابن جریر الطبری فی(تاریخه) عن عبد الرحمن بن أبی لیلی الفقیه قال: إنی سمعت علیا(علیه السلام) یقول یوم لقینا أهل الشام: أیها المؤمنون إنه من رأی عدوانا یعمل به و منکرا یدعی الیه فأنکره بقلبه فقد سلم و برئ و من أنکره بلسانه فقد أجر و هو أفضل من صاحبه و من أنکره بالسیف لتکون کلمة الله العلیا و کلمة الظالمین السفلی فذلک الذی أصاب سبیل الهدی و قام علی الطریق و نور فی قلبه الیقین.»
اگر کسی ببیند که به یک منکری در جامعه دعوت می‌شود و افرادی این منکر را انجام می‌دهند، ولی او این منکر را قلباً انکار کند، این شخص سالم مانده است. او از این گناه پاک است و از طرفی اگر گروهی عملی را انجام دهند، کسی به این عمل راضی باشد، او هم از آن‌ها محسوب می‌شود. یعنی اگر عده‌ای شراب می‌خورند، فردی به شرابخواری این‌ها راضی باشد او هم شرابخوار محسوب می‌شود. اگر عده‌ای ربا می‌خورند و او به رباخواری آن‌ها راضی باشد، او هم رباخوار محسوب می‌شود.
حضرت می‌فرماید اگر دیدید که یک ستمی می‌شود یا یک منکری را به سمتش دعوت می‌کنند و این شخض قلباً از این‌ها انزجار پیدا کرد، جزء این‌ها محسوب نمی‌شود و سالم می‌ماند. ولی اگر کسی این عدوان یا منکر را با زبانش مورد انکار قرار داد، این شخص ثواب می‌برد. اولی ثواب نداشته و فقط گناهکار محسوب نمی‌شود، ولی این فرد اجر نصیبش می‌شود. این از قبلی برتر است. اگر کسی می‌بیند که ستمی می‌شود، شمشیر می‌کشد و جلوی این ستم را با شمشیر می‌گیرد که حرف خدا یاری شود، امیرالمؤمنین(ع) فرمودند این راه هدایت را پیدا کرده است و این اهل یقین خواهد شد. از این روایت این مسئله را مرحوم صاحب وسائل استفاده می‌کند که نهی از منکر مراتب دارد؛ قلبی، لسانی، یدی.
روایت دیگری که مرحوم صاحب وسائل می‌آورد و سند محکمی هم دارد، این روایت است: «محمد بن یعقوب عن محمد بن یحیی عن أحمد بن محمد عن محمد بن سنان عن عبد الاعلی قال: سمعت أبا عبدالله علیه السلام یقول: و الله ما الناصب لنا حربا بأشد علینا مؤونة من الناطق علینا بما نکره، فاذا عرفتم من عبد اذاعة فامشوا إلیه فردوه عنها، فإن قبل منکم و إلا فتحملوا علیه بمن یثقل علیه و یسمع منه، فإن الرجل منکم یطلب الحاجة فیلطف فیها حتی تقضی فالطفوا فی حاجتی کما تلطفون فی حوائجکم، فإن هو قبل منکم و إلا فادفنوا کلامه تحت أقدامکم.»
امام صادق(ع) در این روایت می‌فرماید که به خدا قسم آن کسی که شمشیر می‌کشد و علیه ما وارد جنگ می‌شود، بارش بر دوش ما سنگین‌تر از کسانی که ادعا می‌کنند که شیعه ما هستند، ولی مطالبی را این طرف و آن طرف می‌گویند که باعث اذیت ما می‌شود، نیست. سختی این‌ها بر دوش ما کمتر از کسانی که علیه ما شمشیر کشیده‌اند، نیست یعنی چه؟
حضرت در ادامه توضیح می‌دهد. اگر دیدید یکی از بندگان خدا که از شیعیان ما هست، به این طرف و آن طرف می‌رود و سرّ ما را آشکار می‌کند، به سراغش بروید و به او بگویید که اسرار ما را فاش نکن. اگر قبول کرد که کار تمام است و الا به سراغ کسی بروید که حرفش روی او اثر دارد؛ یعنی بزرگ‌ترش را ببینید و بگویید که به این فرد بگو این طور حرف نزند. اگر حرف آن بزرگ‌تر را قبول کرد که هیچ و الا حرفش را دفع کنید و این طرف و آن طرف نگویید.
اسرار اهل بیت(ع)
سرّ اهل بیت(ع) برائت است. این طرف و آن طرف می‌گفتند که امام صادق(ع) نسبت به فلانی و فلانی اعلام برائت می‌کند. حضرت فرمود این شخصی که این طرف و آن طرف، اسرار ما را می‌گوید، از کسی که علیه ما شمشیر کشیده است و با ما می‌جنگد، بارش بر دوش ما، سنگین‌تر است.

اشکالی در استفاده از روایات

این روایات، مراتب به این عنوانی که صاحب وسائل استفاده کرده است را بیان نمی‌کنند. اصلاً این روایات در سدد بیان حال مأمور و منهی نیستند؛ بلکه این روایت در سدد بیان آمر و ناهی‌اند. می‌گوید آقای آمر، آقای ناهی، تو حتماً باید نهی از منکر کنی. نهی از منکر را هم باید تا حد آخرش انجام دهی. اگر حد آخرش که یدی است را نتوانستی، لااقل لسانی بگو؛ اگر لسانی را هم نتوانستی، لااقل به صورت قلبی منکر را انکار کن.
این روایات به سبب بیان حال مأمور و منهی نیست که اگر دیدی به زبان گوش کرد، دیگر به یدی نگو. اگر قیافه را تغییر دادی و عمل کرد، دیگر به زبانی نگو. هیچ یک از این روایات در مقام بیان حال مأمور و منهی نیستند؛ بلکه در مقام بیان حال آمر است. به عبارت دیگر، این روایات دقیقاً عکس آن چیزی است که مرحوم صاحب وسائل استفاده کرده است.
این روایات می‌گویند امر به معروف کن در مرتبه‌ای که بروی و نگذاری این منهی تحقق پیدا کند. برو با دستت بزن. اگر می‌ترسی لااقل زبانی بگو. اگر زبانی هم می‌ترسی، لااقل قلبی انزجار داشته باش. این روایات در مقام بیان این هستند، نه در مقام بیان این که اگر دیدی قلبی انزجار کردی، دیگر عمل نمی‌کند، حالا به سراغ زبانی برو. این روایات در مقام بیان مراتب از حال مأمور و منهی نیستند.

مفهوم روایات

پس آن‌چه که امام رضوان الله تعالی علیه و صاحب وسائل فرمودند، ربطی به روایات ندارد؛ بلکه رعایت مراتب از باب ادله دیگر است؛ یعنی وقتی می‌خواهید نهی از منکر کنید، نهی از منکر باید با کمترین تالی فاسد باشد. شما بخواهید نهی از منکر کنید، بالاخره آبروی کسی به خاطر این معصیت در معرض خطر قرار می‌گیرد. می‌گوید به گونه‌ای انجام بدهید که کمترین آبروریزی را داشته باشد.
بنابراین اگر کسی یک معصیتی را انجام می‌دهد و شما روترش کنید، او دیگر انجام نمی‌دهد، ولی اگر با زبان بگویید، چند نفر دیگر هم می‌فهمند که او در حال گناه کردن بود و آبروی او می‌رود، در این‌جا ریختن آبروی مؤمن حرام است و شما باید به همان مرتبه نهی از منکر اکتفا کنید.
مسئله اولی که امام(ره) در بیان مراتب امر و نهی می‌فرمایند، این است: «یجب الاقتصار علی المرتبة المذکورة مع احتمال التأثیر و رفع المنکر بها و کذا یجب الاقتصار فیها علی الدرجة الدانیة فالدانیة و الأیسر فالأیسر سیما إذا کاف الطرف فی مورد یهتک بمثل فعله، فلا یجوز التعدی عن مقدار اللازم؛ فإن احتمل حصول المطلوب بغمض العین المفهم للطلب، لا یجوز التعدی إلی مرتبة فوقه.» از این روایاتی که ما در باب مراتب خواندیم، اصلاً وجوب رعایت مراتب مفهوم نمی‌شد؛ بلکه این لزوم مراتب، از باب تزاحم است. حضرت امام(ره) فرمود اگر مرحله اول را اجرا کنید و اثر داشته باشد، حق ندارید به مرحله دوم بروید؛ مخصوصاً اگر تالی فاسد داشته باشد. اگر تالی فاسد نداشته باشد، می‌توانید به مرحله دوم بروید، می‌توانید به مرحله سوم هم بروید؛ به خاطر این که دلیلی برای ترتب ثلاث مراتب نداشتیم.

نتیجه

آن چیزی که مطلقا می‌گوید، این است که شما باید امر به معروف و نهی از منکر کنید. اگر شما در جایی با دست این فرد را گرفتید و از محله شراب فروشی بیرون آوردید و این کار نه برای او آبروریزی محسوب می‌شد و نه ضرر جسمی و نه هیچ چیز دیگر، اگر زبانی هم می‌گفتید بیرون می‌آمد، رو هم ترش می‌کردید بیرون می‌آمد، باز هم دلیلی ندارد که ما حق نداریم دست او را بگیریم و بیرون بیاوریم؛ چون تالی فاسد ندارد؛ یعنی نه ضرر بدنی به او می‌خورد و نه آبرویش می‌رود. پس دلیلی ندارد که حرام باشد. اگر مراتب در روایات مصرحٌ به بود و ترتب مصرحٌ به بود، حرام می‌شد، ولی این روایات دالّ بر ترتب نیستند؛ بلکه بیان لزوم اقدام است و بنابراین رعایت مراتب واجب است.

بازگشت به دروس خارج