فرهنگ مصادیق:استفتائاتی از حضرت آیتالله العظمی خامنهای به مناسبت هفته وقف
به مناسبت هفته وقف، پایگاه اطلاع رسانی حضرت آیت الله العظمی سیّدعلی خامنهای، استفتائاتی از محضر معظم له دربارهٔ وقف و پاسخ ایشان به این سوالات را منتشر کرد. همچنین، بخش دیگران این پایگاه اطلاع رسانی، در گفتگویی با سرپرست سازمان اوقاف، به بررسی توصیههای رهبر معظم انقلاب دربارهٔ وقف پرداخته است.
متن استفتائات از محضر رهبر معظم انقلاب و پاسخ ایشان به شرح زیر است:
یک. احتراماً اینجانب بیمارستانی ساخته و قربه الی الله آن را وقف نمودهام و در وقف نامه تولیت را به خودم اختصاص دادهام و در اجرای وقف نامه بیمارستان و درمانگاه را تحویل وزارت بهداشت و درمان دادهام چون اختلافی در تولیت ایجاد نمودند وزارت بهداشت صورت مجلس برخلاف وقف نامه و فتوای مرقوم تنظیم و به امضاء بنده رسانیده لذا با تقدیم وقف نامه و صورت مجلس ۲۸/۱۰/۷۲مستدعی است مرقوم فرمائید تغییر وقف نامه و شرایط مذکور در آن و اقداماتی که مسئولین وزارت بهداشت برخلاف وقف نامه و نظر متولی انجام دادهاند جایز است یا خیر؟
پاسخ:
بسمه تعالی
تغییر و تبدیل موقوفه یا تصرفات غیرمجاز در موقوفه در غیر جهت وقف جایز نیست و موجب ضمان است و تغییر و تبدیل شرایط وقف و چگونگی استفاده از آن باطل و بی اعتبار و بی اثر است.
دو. در ادوار مختلف موقوفاتی با توجه به شرایط زمان و مکان توسط مومنین انشاء و به مرحله اجراء در آمده است لکن در حال حاضر کاربرد برخی از آنها با شرایط و اوضاع و احوال اجتماعی، اقتصادی جامعه هماهنگی نداشته و بعضاً متداول نمیباشد. سوالاتی که در این زمینه مطرح است عبارتند از:
آیا میتوان با توجه به شرایط روز و در جهت مصالح دولت و امت اسلامی و با ملحوظ نگهداشتن نیت اصلی واقف و در جهت هماهنگی با سایر برنامههای مدون و جاری دولت در کاربرد نظرات وقفی تغییراتی به عمل آورد؟
پاسخ:
بسمه تعالی
الوقوف علی حسب ما یوقفها اهلها، عواید وقف باید زیر نظر متولی شرعی و با نبود متولی خاص زیر نظر حاکم شرعی در جهت وقف صرف شود و زمان و مکان و مصالح دولت و ملت در آن اثر ندارد و نباید تغییر داده شود.
سه. شخصی در وصیت خود چنین نوشته است که چهل من زمین بانضمام و ساعت آب وقف است که همه ساله مال الاجاره آن در ایام عاشورا و در تکیه مصرف عزاداری حسینی شود. پسر او بعد از فوت موصی و واقف چون نمیدانستند به مصرف غیر موقوف علیهم خرج کردند آیا این مدت را ضامنند یا خیر؟
زمینی وقف بر ایام عاشورا و دهه صفر شد و متولی آن هم معین شده، اما مستاجر بدون اجازه متولی عواید را در جای دگر خرج کردند. آیا در این مدت که به جای دیگر خرج کردند ضامنند یا خیر؟
پاسخ:
بسمه تعالی
اگر عواید وقف در غیر جهت وقف صرف شده ضمان دارد و حکم در هردو مسئله همین است.
چهار. زمین موقوفه ایست که مال الاجاره آن صرف مدرسه علوم دینیه میشده و صاحب هم جوار زمین موقوفه میخواهد زمین موقوفه را با زمین خودش شامل نموده و خانه مسکونی بسازد و او در عوض زمین موقوفه مغازه یا زمین دیگری که نفعش دو برابر زمین موقوفه دارد بدهد، آیا تبدیل زمین موقوفه به مغازه اش یا با زمین او نفعش دو برابر است اجازه میفرمایید.
پاسخ:
بسمه تعالی
با امکان استفاده از وقف در جهت وقف تغییر و تبدیل آن جایز نیست، والله العالم.
پنج. واقفی نصب ملک موقوفه خود را به کسی بخشیده( هفتاد سال پیش این مسئله رخ داده) تولیت این ملک موقوفه با اولاد ذکور میباشد، حال آیا آن شخص میتواند ملک را به نوه اش ببخشد یا خیر؟
پاسخ:
بسمه تعالی
ملک موقوفه و همچنین تولیت موقوفه قابل بخشش به دیگران و انتقال به غیر نیست، بلکه باید در موقوفه بر طبق آنچه که واقف تعیین کرده است عمل نمایند.
شش. براساس مفاد برخی از وقف نامهها و وصیت نامه تعیین و نصب متولی و وصی بعدی به عهده حاکم شرع عادل بلد قرار داده شده است و از طرفی بر طبق ماده یک قانون تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف ، تصدی و اداره موقوفات بلا متولی به عهده سازمان اوقاف قرار گرفته است و حضرت امام(ره) اداره اوقاف را مجاز به تولیت و تصدی این قبیل موارد دانستهاند. مستدعی است نظر مبارک را در فرض مرقوم اعلام فرمائید که اصولاً تشخیص و تعیین مصداق حاکم شرع بلد که بعضاً در وقف نامهها ذکر گردیده چگونه است؟
پاسخ:
هرگاه اوقاف فاقد متولی خاص شده است تولیت آن به عهده حاکم و ولی امر مسلمین است و این تولیت در حال حاضر به نماینده ولی فقیه در سازمان اوقاف و امور خیریه واگذار شده است.
هفت. با توجه به اینکه اداره اوقاف مسئولیت درآمد زیارتگاهها و مغازههای مساجد را به عهده دارد، آیا هیات امنا مسجدی میتوانند وجود مغازههای مسجد را کتمان نموده و به اطلاع اداره اوقاف نرسانند و بدون هماهنگی با اوقاف درآمد حاصله را خرج نمایند؟
پاسخ:
بسمه تعالی
امر وقف با متولی شرعی آن است و غیر متولی حق دخالت ندارد.
هشت. در مواردی که دستگاههای دولتی بدون اذن متولی شرعی موقوفات و بدون پرداخت حقوق وقف مبادرت به حفر چاه و ایجاد شبکه لوله گذاری در اراضی و املاک موقوفه مینمایند، آیا ضمانت شرعی پرداخت حقوق وقف متوجه مصرف کنندگان و مشترکین است یا دستگاه مجری طرح؟ با علم به عدم پرداخت حقوق وقف انجام وضو و غسل با چنین آبی به چه صورت است؟
پاسخ:
بسمه تعالی
مصرف کننده ضامن آبی است که مصرف کرده است و بدون نظر متولی شرعی وقف نمیتواند در آب تصرف کند و غسل و وضو اشکال پیدا میکنند، الله اعلم.
نُه. آیا اشخاصی که بدون مجوز اداره اوقاف و متولیان موقوفات اراضی وقفی را در تصرف دارند و متولی و اداره اوقاف به تصرفات آنها راضی نیستند فرایض دینی آنها که در این رقابت انجام میدهند از نظر شرعی اشکال دارد یا خیر؟
پاسخ:
بسمه تعالی
در صورت اطلاع و آگاهی اعمالشان باطل است.
ده. مستأجرین موقوفات به استناد اینکه سالهای متمادی سابقه تصرف در رقبههای وقف را دارند اجارهای ناچیز و کمتر از نرخ عادلانه روز به اوقاف پرداخت میکنند. آیا صرف سابقه استیجار برای مستاجرین موقوفات تا چه حد ایجاد حق نموده که جزء حقوق مکتسبه محسوب گردد؟
پاسخ:
بسمه تعالی
مجرد سابقه استیجار موجب استحقاق تخفیف در اجاره بهاء موقوفه نیست و متولی شرعی موظف است در تجدید قرارداد اجاره با ملاحظه غبطه و مصلحت وقف اجاره بهاء عادله تعیین و مطالبه نماید.
یازده. آیا این از اختیارات اداره اوقاف است که به خاطر ملاحظات سیاسی، دینی، فرهنگی و اجتماعی رقبه وقف را کمتر از ارزش واقعی آن در اختیار متقاضیان قرار دهد؟
پاسخ:
بسمه تعالی
متولی شرعی و مسئول اداره امور موقوفه در اجاره دادن موقوفه و تعیین مبلغ اجاره بهاء باید لزوماً غبطه و مصلحت وقف را رعایت نماید و چنانچه تخفیف اجاره بهاء به ملاحظه موقعیت خاص مستأجر و کاری که برای آن موقوفه را اجاره مینماید موافق غبطه و مصلحت وقف باشد اشکال ندارد وگرنه جایز نیست.
دوازده. بعضی از زمینهای وقفی در مسیر طرحهای توسعه و احداث خیابانها و پارکهای ملی وساختمانهای دولتی قرار میگیرند و بدون اجازه متولی شرعی و بدون پرداخت اجاره و پول آنها، توسط بعضی از مؤسسات و ادارههای دولتی مصادره میشوند، آیا انجام این کار برای آنان جایز است؟ آیا کسی که در این زمینهای موقوفه تصرف میکند باید عوض یا قیمت آنها را بپردازد؟ آیا باید اجرت المثل تصرفاتش را از هنگام تصرف بپردازد؟ آیا در پرداخت قیمت موقوفه و یا دادن عین دیگری به جای آن توسط مؤسسات و ادارات، اذن گرفتن از حاکم شرع واجب است یا این که جایز است اداره اوقاف یا متولی وقف با رعایت مصلحت و نفع وقف با آنان در مورد عوض یا قیمت آن توافق نماید؟
پاسخ:
بسمه تعالی
جایز نیست کسی بدون اذن و اجازه متولی شرعی در وقف تصرف کند، همان گونه که اگر وقف از قبیل وقف منفعت باشد، تصرف در آن هم فقط بعد از اجاره کردن آن از متولی جایز است همچنین فروش و تبدیل وقفی که قابلیت انتفاع در جهت وقف را دارد، جایز نیست و اگر شخصی آن را تلف کند ضامن آن است و اگر بدون اجازه متولی شرعی، در آن تصرف نماید ضامن اجرت المثل آن است و باید آن را به متولی شرعی وقف بپردازد تا در جهت وقف مصرف نماید و در این رابطه فرقی بین اشخاص و مؤسسات و ادارههای دولتی نیست و جایز است متولی وقف، بدون مراجعه به حاکم با متصرف یا تلف کننده با رعایت مصلحت وقف، در مورد اجرت یا عوض آن توافق نماید.
سیزده. دیگها وظروف قدیمی (مسی) وقفی که از کار افتادهاند و غیر بهداشتی میباشند و در تکایای دیگر هم از آنها استفاده نمینمایند آیا میشود تبدیل به احسن کرد یا خیر؟
پاسخ:
بسمه تعالی
تبدیل ظروف مسی وقفی اگر قابل استفاده باشد ولو با سفید کردن، جایز نیست.
