احیای حیات جامعه در پرتو امر به معروف و نهی از منکر
نویسنده: محمدهادی سجادی
محتویات
اهمیت و فلسفه امر به معروف و نهی از منکر
پیامبر گرامی اسلام در ضمن یک مثال ساده و روشن، فلسفه امر به معروف و نهی از منکر و عدم منافات آن را با آزادی، چنین ترسیم میفرماید:
یک گنه کار در میان مردم، مانند کسی است که با گروهی سوار کشتی میشود و هنگامی که در وسط دریا قرار میگیرد، به سوراخ کردن جایگاه خویش میپردازد. اگر دیگران او را از این کار خطرناک بازندارند، آب به کشتی نفوذ میکند و یک باره همگی غرق میشوند.
پیامبر با این تعبیر زیبا، منطقی بودن و لزوم وظیفه امر به معروف و نهی از منکر را بر همگان مجسم میسازد و حق نظارت فرد بر اجتماع را حقی طبیعی که ناشی از پیوند سرنوشتهاست، میداند. آری، جامعه نیز به سان کشتی است. سرنشینان کشتی تنها تا حدی آزادند که موجب هلاک دیگران نشوند. هر گاه مسافری از این آزادی استفاده نادرست کند و بخواهد با میخ یا تیشه بدنه کشتی را سوراخ کند، همه مسافران بنابر غریزه دفاعی خود، به شدت با او مبارزه میکنند و عمل او را حرکتی از روی نادانی و محدودنگری میپندارند. بیشک سستی و بیتوجهی آنان، خطر غرق شدن و نابودی همگان را به دنبال خواهد داشت. از این رو، همه مؤمنان در بازداشتن افراد از ارتکاب گناهان و زیرپا نهادن ارزشهای الهی، متعهد و مسئولند.
عمل به این مسئولیت الهی ـ انسانی، بر همه کس واجب است و در صورت کوتاهی، باید در انتظار خواری این جهان و کیفر دردناک سرای دیگر بود. ملااحمد نراقی در توصیهای مؤکد، این زنگ بیداری را با این سخنان به صدا در میآورد:امر به معروف و نهی از منکر، از اعظم شعائر دین و اقوی علامت شریعت و آیین است و مقصد کلی از بعثت انبیا و ائمه و اوصیا و نایب گردانیدن متدینین از علما، بلکه قطب آسیای جمیع ادیان و ملل است که همه بر محور آن میگردند و در صورت اهمال و اخلال در انجام آن، مضمحل (میشوند) و از میان میروند. از این جهت، مدح و ترغیب به آن، در آیات و اخبار به کرات آمده (است) که عاملین به آن صالحین و تارکین آن ملعون معرفی شدهاند.
پیام متن
تبیین حق نظارت فرد بر اجتماع.
استفاده درست از آزادیهای فردی.
پیآمدهای منفی ترک امر به معروف و نهی از منکر.
مفهوم شناسی و پیشینه امر به معروف و نهی از منکر
قدمت امر به معروف و نهی از منکر به زمان آفرینش حضرت آدم برمیگردد. نخستین انسان روی زمین، دعوت کننده به نیکیها بود و پس از وی نیز پیام آوران وحی و پیروان مؤمن شان در انجام این فریضه مهم کوشیدند و برای منکرزدایی، دشواریها را تحمل کردند و هزینههای جانی و مالی بسیار دادند. در روزگار ما امام خمینی رحمة الله، مردم را به انجام این وظیفه الهی فراخواند و در حال حاضر نیز رهبر فرزانه انقلاب همگان را به اجرای این فریضه الهی سفارش میکند:
همه باید امر به معروف و نهی از منکر بکنند، هم مسئولیت شرعی و هم مسئولیت انقلابی و سیاسی شماست. امر به معروف هم مثل نماز واجب است.
معروف، در لغت به معنی «شناخته شده»، از ماده عرف و منکر، به معنی «ناشناس» از ماده انکار است. بر این اساس، کارهای نیک. اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شدهاند؛ چه اینکه فطرت پاک انسانی با دسته اول آشنا و با دسته دوم ناآشناست.
پیام متن
پیامبران، اولین آمران به معروف و ناهیان از منکر.
مفهوم شناسی این دو واژه.
امر به معروف و نهی از منکر، در قرآن
آیات زیادی دربارهٔ اهمیت این دو وظیفه مهم و بزرگ اجتماعی وارد شده است که ما تنها به برخی از آنها اشاره میکنیم. در سوره آل عمران آمده است:
باید از شماها گروهی وجود داشته باشند که مردم را به نیکویی و خیرفراخوانند و به معروف امر کنند و از منکر باز دارند و آنان رستگارانند. (آل عمران: ۱۰۴)
از این آیه استفاده میشود که امر به معروف و نهی از منکر، دو مرحله دارد: یکی مرحله فردی که هر کس باید به تنهایی وظیفه نظارتی خود را انجام دهد و دیگری مرحله همگانی و دسته جمعی که در این حال، همه مردم موظفند برای پایان دادن به نابسامانیهای اجتماعی دست به دست هم بدهند و با یکدیگر همکاری کنند. در نوع اول که جنبه فردی دارد، شعاع آن محدود به توانایی فرد است، ولی در نوع دوم چون جنبه گروهی دارد و شعاع قدرت آن وسیع است، طبعا از شئون حکومت اسلامی به شمار میآید. این دو شکل از فراخوانی، یعنی مبارزه با فساد و دعوت به سوی حق، از شاهکارهای قوانین اسلامی است و لزوم تشکیل یک گروه نظارتی بر وضع اجتماعی و سازمانهای حکومت را مشخص میسازد.
در این باره در سوره مائده، این کریمه قرآنی به چشم میخورد:
چرا دانشمندان و عالمان دین، آنان (مردم) را از سخنان گناه آلود و خوردن مالهای نامشروع بازنمیدارند؛ چه زشت است کاری که میکنند. (مائده: ۶۳)
در آیهای از سوره توبه هم آمده است:
مردان و زنان مؤمن، دوستان و هواداران یکدیگرند. امر به معروف و نهی از منکر میکنند، نماز را برپا میدارند و زکات میدهند و از خدا و پیامبر فرمان برداری میکنند. خداوند آنان را مورد رحمت قرار دهد که خدا عزیز و حکیم است. (توبه: ۷۱)
افزون بر این آیات، آیه ۱۷ سوره لقمان، آیه ۱۵۷ سوره اعراف، آیات ۴۰ و ۴۱ سوره حج و آیه ۱۱۰ سوره آل عمران، بر اهمیت این دو فریضه الهی تأکید دارند که با توجه به این رهنمودها، لازم است در سایه آموزههای قرآنی و احیای امر به معروف و نهی از منکر، شادابی و نشاط معنوی بیش از پیش به کالبد جامعه دینی دمیده شود.
پیام متن
امر به معروف و نهی از منکر، وظیفهای فردی و همگانی.
دعوت دانشمندان و عالمان دینی به فریضه امر به معروف و نهی از منکر.
دست یابی به وحدت و هم بستگی، در پرتو فریضه امر به معروف و نهی از منکر.
امر به معروف و نهی از منکر، در روایات
افزون بر قرآن مجید، احادیث زیادی در منابع معتبر اسلامی دربارهٔ این دو وظیفه مهم و حیاتی وارد شده است و این، نشان از ارزش و اهمیت این دو مسئله از دیدگاه امامان معصوم علیهم السلام دارد. برای نمونه، امام باقر علیه السلام میفرماید:امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان است. فریضه بزرگی است که با آن فریضههای دیگر به پا داشته، راهها امن و کسب و کارها حلال میشود. آنچه به ستم ستانده شده (است) به صاحبان آن باز گردانده میشود، زمینها آباد و از دشمنان انتقام گرفته و امر پا برجا میشود.
در روایتی دیگر، پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله انجام این دو فریضه را مایه سعادت و برکت میشمارد و بیان میکند:
امت من مادام که امر به معروف و نهی از منکر کنند و یکدیگر را بر نیکی یاری دهند، در خیر به سرخواهند برد و چون چنین نکنند، برکتها از آنان برداشته میشود و برخی به برخی دیگر تسلط مییابند و برای آنان، نه یاوری زمینی و نه آسمانی خواهد ماند.
حضرت علی علیه السلام نیز جایگاه این دو فریضه را این گونه نشان میدهد:
«تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، چون قطرهای است در مقابل دریای پهن و ژرف».
پیام متن
امر به معروف و نهی از منکر، قوام بخش دیگر فریضهها.
اجرای این دو فریضه، مایه رحمت و برکت.
ارجمندی و والایی این دو فریضه در میان کارهای نیک.
ترک امر به معروف ونهی از منکر، عاملی برای سقوط تمدنها
آنچه بیش از پیریزی تمدنها ضروری است، پایداری و پیش گیری از فروپاشی آنهاست. آیین رهایی بخش اسلام با توجه به این واقعیت، از آغاز پیروانش را با عوامل نابودی تمدنهای پیشین آشنا ساخته و طرحی نوین برای جلوگیری از این سرنوشت شوم ارائه داده است.
امام علی علیه السلام در بخشی از سخنان حکیمانه خویش با استناد به قرآن کریم، بی تفاوتی آگاهان و ترک امر به معروف و نهی از منکر را، دلیل اصلی انحطاط دولتهای گذشته معرفی میکند و برای جلوگیری از سقوط جامعه اسلامی مردم را به انجام این وظیفه که رمز پایندگی و بالندگی تمدن اسلام است، فرامی خواند و میفرماید:
... انّما هَلَکَ مَنْ کانَ قَبْلُکُمْ حَیْثُما عَمِلوُا مِنَ الْمَعاصی وَ لَمْ یَنْهَهُمْ الرّبانیُّونَ وَ الاْخْبارُ عَنْ ذلکَ.
به درستی کسانی که پیش از شما هلاک شدند، گناهان را انجام دادند و دانشمندان و نیکان، آنها را از آن باز نداشتند ونهی از منکر نکردند.
بر این اساس، بنیاد تمدن اسلامی بر دوش همه انسانهای مؤمن قرار دارد و مردم همه در حفظ ارزشهای الهی مسئولند. زیر پا نهادن بخشی از این ارزشها توسط یک فرد، هر چند امری بسیار کوچک جلوه میکند، به تدریج بر بنای استوار جامعه اسلامی ضربه میزند و سعادت و آرامش دیگران را نیز از بین میبرد. برای مثال: سقوط اخلاقی در بخشی از جامعه، مانند بیماری واگیردار کم کم به دیگران نیز سرایت و دیگر بخشهای جامعه را آلوده میکند؛ بنابراین سکوت در برابر مفاسد، اشتباه و گناه است، حتی اگر تنها از سوی یک نفر رخ دهد. این حقیقت را قرآن کریم در ضمن آیهای کوتاه چنین بیان میکند:
وَ اتَّقُوا فِتْنَةً لا تُصیبَنَّ الَّذینَ ظَلَمُوا مِنْکُمْ خَاصَّةً وَ اعْلَمُوا أَنَّ اللّهَ شَدیدُ الْعِقابِ. (انفال: ۲۵)
از فتنهای که تنها به ستم کاران شما نمیرسد، بترسید و بدانید که خدا سخت کیفر است.
بدین ترتیب، مبارزه با فساد و انحراف و سپس دعوت و راهنمایی به کارهای نیک، ضرورتی انکارناپذیر است و برخلاف گمان برخی افراد ناآگاه، دخالت در زندگی دیگران نیست و با آزادی شخصی آنان منافات ندارد. زیرا آزادی حقیقی، از دیگران سلب آزادی نمیکند و منافع دیگران را به خطر نمیاندازد. بر این اساس، کسی هم که امر به معروف و نهی از منکر میکند، از حقوق خود و جامعه که با افراط و انحراف مفسدان به خطر میافتد، دفاع میکند که در واقع، امری پسندیده و عقلانی است.
پیام متن
ترک امر به معروف ونهی از منکر، عامل نابودی تمدنها.
نکوهش بیتفاوتی در برابر گناه و انحراف دیگران.
امر به معروف، ضرورت و وظیفهای همگانی.
منبع
طوبی - اسفند ۱۳۸۴، شماره۳، ص122
