آشنایی با اصل امر به معروف و نهی از منکر

مفاهیم

۱. جامعه انسانی یک واحد به هم پیوسته و سرنوشت اعضای آن به هم وابسته است .
۲. افراد جامعه انسانی نمی توانند خود را از دیگران جدا کنند و فقط به منافع خود بیندیشند .
۳. دو وظیفه ی مهم مسلمانان عبارت است از :
دعوت یکدیگر به خیر و نیکی
امر به معروف و نهی از منکر
۴. مسلمانان باید مانع ترک واجبات و انجام گناه در جامعه شوند .
۵. امر به معروف و نهی از منکر سبب نظارت همگانی است .
۶. واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر شرایطی دارد .
۷. امر به معروف و نهی از منکر مراحل و مراتبی دارد .
۸. انتخاب روش های درست برای انجام امر به معروف و نهی از منکر بسیار مهم است .
۹. انگیزه ی اصلی نهضت امام حسین (علیه السّلام) انجام دادن وظیفه ی امر به معروف و نهی از منکر بود .
یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ وَ لا تَمُوتُنَّ إِلاَّ وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ * وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَ کُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَهٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْها کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ لَکُمْ آیاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ * وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ * وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ وَ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِیمٌ
ای کسانی که ایمان آورده‏اید! آن گونه که حق تقوا و پرهیزگاری است، از خدا بپرهیزید؛ و از دنیا نروید، مگر اینکه مسلمان باشید. (باید گوهر ایمان را تا پایان عمر، حفظ کنید.) * و همگی به ریسمان خدا (= قرآن و اسلام، و هرگونه وسیله ی وحدت)، چنگ زنید ، و پراکنده نشوید؛ و نعمت (بزرگ) خدا را بر خود، به یاد آرید که چگونه دشمن یکدیگر بودید، و او میان دلهای شما، الفت ایجاد کرد، و به برکت نعمت او، برادر شدید. و شما بر لب حفره‏ای از آتش بودید، خدا شما را از آن نجات داد؛ این چنین، خداوند آیات خود را برای شما آشکار می‏سازد؛ شاید پذیرای هدایت شوید. * باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند. و آنها همان رستگارانند. و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند؛ (آن هم) پس از آنکه نشانه‏های روشن (پروردگار) به آنان رسید. و آنها عذاب عظیمی دارند. « سوره شریفه ی آل عمران ، آیه ۱۰۲ تا ۱۰۵ »
۱. روزی رسول خدا (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به یارانش فرمود: «مردم یک جامعه مانند سرنشینان کشتی اند. اگر کسی جایی را که نشسته ، به بهانه ی این که جای خودش است ، خراب کند ، نه تنها خودش بلکه همه را غرق خواهد کرد.»
۲. هدف رسول خدا با بیان این مثال ، بیان هدف واحد و مسئولیت مشترک در میان افراد یک جامعه بود.
۳. شباهت میان سرنشینان کشتی و مردم یک جامعه:
بیان هدف واحد و مسئولیت مشترک در میان افراد یک جامعه
هدف واحد دارند .
به راهنما و هدایت کننده نیاز دارند .
در حفظ و سلامت جامعه مسئولیت مشترک دارند .
با وجود استقلال در بعضی امور شخصی حق آسیب رساندن به پیکر جامعه را ندارند .
مثال پیامبر اکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) ، پیوستگی زندگی اجتماعی و رابطه ی زندگی انسان ها با یکدیگر را نشان می دهد .
۴. دو مسئولیت اصلی انسان مسلمان:
دعوت یکدیگر به خیر و نیکی امر به معروف و نهی از منکر ۵. هدف مشترک امت اسلامی رسیدن به رستگاری و سربلندی جامعه اسلامی است .
۶. ویژگی ها و ثمرات دعوت به خیر و نیکی عبارتند از :
الف) دعوت به خیر و نیکی قبل از امر به معروف است.
ب ) برای آشنایی و تشویق و ترغیب دیگران به خوبی هاست تا میدان بر بدیها تنگ شود و تمایل به سوی آنها کاهش یابد.
ج ) هم سلامت جامعه را دوام می بخشد و هم به تعالی آن کمک می کند.
د ) به عنوان پیشگیری ،مانع گسترش گناه می شود .
هـ ) نیاز به درون (امر به معروف و نهی از منکر ) را کم می کند .
۷. از دیدگاه امام صادق (علیه السّلام) موثرترین راه فراخوانی به خیر و نیکی دعوت عملی است .
۸. از ثمرات دعوت عملی :
دعوتی پر جاذبه است .
انسان ها زیبایی و خیر واقعی را مشاهده می کنند و به راستی و درستی دعوت کننده ایمان می آورند .
برترین نوع دعوت است .
۹. دعوت به خیر وظیفه ی اسلامی است و دعوت عملی برترین نوع دعوت است .
۱۰. با این که دعوت به خوبی ها و نیکی ها ، گرایش به آن ها را در مردم افزایش می دهد و زمینه های گناه را کم می کند ، اما همواره افرادی هستند که از فرمان های الهی سرپیچی می کنند و مرتکب گناه می شوند . به علت ارتباط و پیوند عمیق میان انسان ها و تاثیر پذیری فراوانی که از یکدیگر دارند ، در صورتی که در مقابل گناهکار اقدام مناسب نشود ، رفتار او مانند یک بیماری مسری به دیگران سرایت می کند .
این اقدام مناسب همان « نظارت همگانی » است که به صورت « امر به معروف و نهی از منکر » در جامعه ی اسلامی به اجرا در میآید .
۱۱. قوم بنی اسرائیل هم در زمان حضرت داود (علیه السّلام) و هم در عصر حضرت عیسی (علیه السّلام) راه نافرمانی از خدا را پیش گرفتند و چنان در گناه غرق شدند که مورد لعن این پیامبران بزرگ واقع شدند . امام صادق (علیه السّلام) درباره ی این افراد می فرماید :
گروهی از اینان هرگز در کارهای گناهکاران شرکت نداشتند اما هنگامی که آن ها را ملاقات می کردند ، به روی آن ها می خندیدند و با آنان مانوس می شدند .
۱۲. ثمرات امر به معروف و نهی از منکر از دید امام باقر (علیه السّلام):
همه ی واجبات با آن برپا می شود .
به وسیله ی آن امنیت برقرار می گردد .
کسب و کار مردم حلال می شود .
حقوق افراد تامین می شود و در سایه ی آن آبادانی می آید .
از دشمنان انتقام گرفته می شود .
کارها روبه راه می گردد .
۱۳. شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر :
بدانی چیزی را که شخص ترک کرده و انجام نداده ، از واجبات است و یا آنچه را انجام داده ، از محرمات است .
بداند که شخص گناه کار تصمیم دارد گناه خود را ادامه دهد . پس اگر نداند یا گمان کند یا احتمال بدهد که تکرار نمی کند ، امر به معروف یا نهی از منکر واجب نیست .
احتمال بدهد امر و نهی اوموثر واقع می شود و اگر بداند که با تغییر روش ، امر ونهی او موثر واقع می شود ، باید سعی کند روش خود را تغییر دهد تا امر به معروف و نهی از منکر دارای تاثیر باشد .
بداند که در این امر و نهی مفسده ای نیست . پس اگر بداند یا احتمال بدهد که امر و نهی او ضرر جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجه دارد ، واجب نیست .
۱۴. اگر انجام یک معروف یا ترک یک منکر از اموری باشد که خداوند به آن اهمیت زیاد می دهد ، مثل اصول دین یا مذهب و حفظ عقاید مسلمانان و قرآن مجید یا احکام ضروری دین ، باید اهمیت آن را جدی تلقی کنیم ؛ زیرا ممکن است به خاطر برپاداشتن یک معروف مهم یا احکام ضروری دین ، باید اهمیت آن را جدی تلقی کنیم ؛ زیرا ممکن است به خاطربرپاداشتن یک معروف مهم یا از بین بردن یک منکر بزرگ ، پذیرش بسیاری از ضررها واجب شد . امام حسین (ع) و یارانش برای حفظ اسلام و از بین بردن ظلم و فساد بنی امیه جان خود را فدا کردند و آن مصیبت بزرگ را تحمل نمودند .
۱۵. مراحل امر به معروف و نهی از منکر :
مرحله اول : با شخص گناهکار طوری عمل شود که بفهمد این عمل به خاطر گناه او بوده است ؛ مانند این که از او روی بگردانیم یا به او اخم کنیم یا دوستی با او را ترک کنیم .
مرحله دوم : با زبان ، او را امر یا نهی کنیم و اگر احتمال می دهیم با موعظه و نصیحت از گناه دست بر می دارد ، لازم است به همین اکتفا کنیم . در موعظه و نصیحت می توان از شیوه های مختلف تربیتی و استدلال و منطق بهره برد تا میزان تاثیر گذاری افزایش یابد و شخص گناهکار به عواقب و نتایج عمل بهتر پی ببرد .
مرحله سوم : به زور و جبر او را از حرام باز داریم یا به واجب وادار کنیم . این در صورتی است که بدانیم جز همین ، راه دیگری وجود ندارد . البته این کار در حوزه ی حاکم و نظام اسلامی و مشروط به اجازه ی اوست .
۱۶. انتخاب روش های درست برای انجام ارم به معروف و نهی از منکر بسیار مهم است . زیرا اگر این وظیفه به روش درست انجام نگیرد ، نتیجه ی معکوس دارد و موجب تنفر و انزجار می گردد و اخوت اسلامی از بین می رود .
۱۷. روش های امر به معروف و نهی از منکر :
کسی که امر به معروف و نهی از منکر می کند ، موظف است :
در انجام آن مرتکب گناهی - مانند دروغ ، توهین و تحقیر - نشود .<br/ مانند طبیبی مهربان رفتار کند .
مصلحت مخاطب را رعایت کند .
از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد .
قصدش تنها رضای خدا باشد .
خود را منزه از گناه و برتر از گناهکار نبیند .
اگر بداند و یا احتمال دهد که امر به معروف و نهی از منکر با تکرار ، موثر واقع می شود ، باید آن را تکرار کند .

اندیشه و تحقیق

۱. کدام خیرها و خوبی هاست که نیاز دعوت به آن ها را بیش تر احساس می کنید؟ بهترین راه دعوت دیگران به کارهای خوب چیست؟ راه حل عملی شما کدام است؟
نمونه: خواندن نماز - احترام به پدر و مادر - رعایت بهداشت عمومی و ...
- بهترین راه دعوت دیگران به کارهای خوب اقدام عملی است.
۲. یکی از مصادیق کارهای خوب (معروف) در مدرسه، محله و شهر شما را که ترک شده، نام ببرید و راه های پیشنهادی برای انجام دادن آن را بیان کنید.
نمونه: احترام به بزرگترها - کمک به ایتام - دستگیری از نیازمندان و ...
۳. یکی از مصادیق منکر را که در مدرسه، محله یا شهرتان بیش تر مشاهده کرده اید، نام ببرید و راه های عملی برای ترک آن را پیشنهاد دهید.
نمونه: بدحجابی - نگاه به نامحرم - رشوه خواری و ...
۴. در رفتار میان کشورها و ملت ها، به خصوص قدرت ها ی بزرگ با سایر کشورها چه منکرهایی مشاهده می کنید؟
نمونه: استعمار و بهره کشی از ملت های فقیر - زورگویی - تهاجم فرهنگی و ...
۵. آیا می توان مبارزات ملت فلسطین را مصداقی از امر به معروف به حساب آورد؟
بله. مبارزات ملت فلسطین از مصادیق آشکار امر به معروف است.