آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر از منظر اسلام

آثار اجتماعی امر به معروف و نهی از منکر از منظر اسلام

نویسنده: خاطره صالحی

واژگان کلیدی:

امربه معروف – نهی از منکر – جامعه – اسلام – مسئولیت – ضامن

پیشگفتار

انسان موجودی است اجتماعی ودر این جامعه مسئول آفریده شده است یعنی در برابر کارهای ناپسند افراد جامعه و کارهای نیک و پسندیده ی آنان مسئولیت دارد.این تحقیق در صدد است به منظور تحکیم امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، با روش توصیفی ـ تحلیلی آثار اجتماعی آن را مورد بررسیقرار دهد. اسلام دینی است که قبل ازتولد تابعداز مرگ انسان؛هم دربعدفردی وهم دربعد اجتماعی برنامه و احکام دقیق وحساب شده دارد.دستوراتی ازقبیل ازدواج،تولد فرزند،تربیت،آداب زندگی وحتی احکامی پیرامون فوت ومراسم تکفین وتدفین و...

امر به معروف و نهی از منکر همچون خون در پیکره دین جریان دارد و ضامن حیات اسلام است. خیزش و قیام مصلحان در جامعه‌ اسلامی نیز، بازتابی از عمل به این فریضه می باشد و اگر مصلحان بزرگی همچون امام حسین ـ علیه السلام ـ نمی بودند، ارزش های انسانی و الهی از بین رفته و اسلام قرن ها پیش توسط تبهکاران دفن شده بود.

چکیده:

انسان موجودی است اجتماعی ودر این جامعه مسئول آفریده شده است یعنی در برابر کارهای ناپسند افراد جامعه و کارهای نیک و پسندیده ی آنان مسئولیت دارد.این تحقیق در صدد است به منظور تحکیم امر به معروف و نهی از منکر در جامعه، با روش توصیفی ـ تحلیلی آثار اجتماعی آن را مورد بررسیقرار دهد. اسلام دینی است که قبل ازتولد تابعداز مرگ انسان؛هم دربعدفردی وهم دربعد اجتماعی برنامه و احکام دقیق وحساب شده دارد.دستوراتی ازقبیل ازدواج،تولد فرزند،تربیت،آداب زندگی وحتی احکامی پیرامون فوت ومراسم تکفین وتدفین و...

امر به معروف و نهی از منکر همچون خون در پیکره دین جریان دارد و ضامن حیات اسلام است. خیزش و قیام مصلحان در جامعه‌ اسلامی نیز، بازتابی از عمل به این فریضه می باشد و اگر مصلحان بزرگی همچون امام حسین ـ علیه السلام ـ نمی بودند، ارزش های انسانی و الهی از بین رفته و اسلام قرن ها پیش توسط تبهکاران دفن شده بود.

مقدمه:

دین مبین اسلام برای هریک از رفتارهای اجتماعی اصولی را قرار داده است ؛ از جمله ناهنجاری های اجتماعی که در جامعه کنونی هم بوفور دیده می شود فسادهای اخلاقی و اجتماعی است

امروزه در جامعه معاصر فساد رو به گسترش است واعتقادات دینی مردم رو به ضعف نهاده استجایی دیده نمی شود که کسی این دو فریضه را برای خود واجب بداندوطوری با آمرین به معروف وناهین از منکر برخورد شده که دیگر کسی جرأت ندارد که جامعه ای که رو به فساد می رودرا به راه راست هدایت و راهنمایی کرده وآنها را امربه معروف ونهی از منکر کند، این مطلب ضرورت توجّه به امربه معروف را دوچندان می کند واین 2 فریضه از واجبات قطعی هستند از آنجایی که در اسلام درباره امر به معروف ونهی از منکر تأکید بسیار شده است واسلام آن دو را از مهم ترین وشریف ترین واجبات می شماردضرورت دیده شد تحقیقی درباره ی آثار اجتماعی امر به معروف ونهی از منکر ارائه داده شوددر این زمینه تحقیقات مختلفی انجام شده اما به این موضوع یعنی به بعد اجتماعی امر به معروف ونهی از منکر کمتر پرداخته اند که این تحقیق به صورت مفصّل تروگسترده تر به بعد اجتماعی امر به معروف ونهی از منکر خواهد پرداخت.

جمع آوری این تحقیق در قالب سه فصل است که فصل اول کلیات تحقیق است وفصل دوّم مباحث مقدّماتی تحقیق است که در این فصل به مفهوم شناسی امربه معروف ونهی از منکر وجایگاهش در اسلام اشاره شده است ودر فصل سوّم به آثار اجتماعی امر به معروف ونهی از منکر اشاره می شود که شامل آثار اقتصادی،سیاسی و فرهنگی است.

دراین تحقیق سعی شده با بیانی ساده و مختصر پیرامون این دو فریضه ی الهی بحث نموده و مسائلی که در این رابطه لازم به نظر می رسید مورد بررسی قرار گیرد.امید آنکه این تحقیق راهی فراسوی پویندگان علم و معرفت بوده و پاسخ گوی بعضی از سؤالات و مسائل در این باب بوده باشد.

فصل اول:کلیات تحقیق

تبیین موضوع:

انسان موجودی است اجتماعی ودراین جامعه مسئول آفریده شده است یعنی در برابر کارهای ناپسند افراد جامعه و انجام کارهای نیک وپسندیده ی آنان مسئولیت دارد.

اسلام دینی است که قبل ازتولد تابعداز مرگ انسان؛ هم دربعد فردی وهم دربعد اجتماعی برنامه و احکام دقیق وحساب شده دارد.دستوراتی ازقبیل ازدواج،تولد فرزند،تربیت،آداب زندگی وحتی احکامی پیرامون فوت ومراسم تکفین وتدفین و...

ازجمله احکام مهم اجتماعی اسلام امربه معروف ونهی از منکر است که عبارت است ازواداشتن افرادجامعه به انجام کارهای واجب و مستحب وبازداشتن آنها ازکارهای حرام ومکروه.

طبق روایات اسلامی،امربه معروف ونهی ازمنکر دارای آثارفردی واجتماعی فراوانی است وانجام این دوفریضه ی الهی اثرات فردی واجتماعی فراوانی رادربر خواهدداشت ولی این مقاله سعی دارد آثار اجتماعی آنرادرجامعه مورد بررسی قراردهد.

ضرورت واهمیت تحقیق

امروزه درعصر کنونی فشارروبه گسترش است ومردم ازمسیرصراط مستقیم قدری فاصله گرفته اند،واعتقادات دینی مردم روبه ضعف نهاده است.درجامعه امروز دیگررنگی از امربه معروف ونهی ازمنکرنیست وجایی دیده نمی شود که کسی این دوفریضه را بر خود واجب بداند وطوری با آمرین به معروف وناهین ازمنکر برخوردشده که افراد دیگر جرأت امر به معروف و نهی از منکر را ندارند از طرفی مخفی ماندن آثار اجتماعی امربه معروف و نهی ازمنکرسبب کمرنگ شدن این امر مهم و ضروری که امام حسین (علیه السلام )به خاطر آن به شهادت رسیدند شده؛لذا این مطلب ضرورت توجه به امربه معروف و نهی از منکر رادوچندان می کند.امربه معروف ونهی ازمنکرازواجبات قطعی است.ازآنجایی که در اسلام درباره ی امربه معروف و نهی ازمنکرتأکید بسیارشده است واسلام آنراازمهم ترین وشریف ترین واجبات می شمارد ودیگرواجبات دینی به سبب اقامه ی امربه معروف ونهی ازمنکراستوارمی گردند،لذا این امر سبب شد درباره ی آثاراجتماعی امربه معروف ونهی ازمنکر تحقیقی ارائهگردد.

اهداف تحقیق

هدف اصلی:بررسی آثاراجتماعی امربهمعروف ونهی ازمنکر

اهداف فرعی:

برسی مفهوم امربه معروف ونهی از منکر

تبیین جایگاه امربه معروف ونهی ازمنکر دراسلام

توضیح آثاراقتصادی امربه معروف ونهی ازمنکر

بررسی آثارسیاسی امربه معروف ونهی ازمنکر

تبیین آثارفرهنگی امربه معروف ونهی ازمنکر

سوالات تحقیق

سوال اصلی:آثاراجتماعی امربه معروف ونهی ازمنکر کدامند؟

سوالات فرعی:

1.مفهوم امربه معروف ونهی ازمنکر چیست؟

2.جایگاه امربه معروف ونهی از منکر دراسلام چیست؟

3.آثاراقتصادی امربه معروف ونهی ازمنکرکدامند؟

4.آثارسیاسی امربه معروف ونهی ازمنکررابنویسید؟

5.آثارفرهنگی امربه معروف ونهی ازمنکرچیست؟

پیشینه تحقیق

موضوع آثاراجتماعی امربه معروف ونهی ازمنکر توسط متفکران زیادی مورد بررسی قرار گرفته از جمله ی این آثار:

1.کتاب پژوهشی درامربه معروف ونهی از منکر اثرعلی اصغرلشگری آهنگرانی(چاپ اول/بهار79)

دراین کتاب بیشتربه آیات قرآن وفرمایشات معصومین(ع)ونظرات علما اشاره شده دراین مجموعه سعی شده بابیانی ساده ومختصر پیرامون این دو فریضه ی الهی بحث نموده ومسائلی که در این رابطه لازم به نظر میرسید مورد بررسی قرارگیرد.از طرفی فقط به چند آثار اجتماعی امر به معروف ونهی ازمنکر اشاره شده اما دراین تحقیق به طور گسترده به این بحث پرداخته شده است.

2.کتاب امربه معروف ونهی ازمنکر در اندیشه ی اسلامی اثرمایکل کوک ترجمه ی احمد نمایی(چاپچهارم/1386)

دارای 2جلد شامل 5بخش است واین کتاب امربه معروف ونهی از منکر رادر بعدهای مختلفی نظیربعدسیاسی،فقهی،جامعه شناختی، اجتماعی مورد برسی قرار داده است.ودراسلام همه ی فرقه ها را به طور جداگانه درموردشان بحث نموده وبسیارگسترده ودامنه دار ودارای مطالب وسیعی است.

اما این تحقیق بیشتر مرتبط با بخش چهارم این کتاب یعنی بعد اجتماعی است وبه صورت مفصل تری به این بعداز دیدگاه تشیع می پردازد.این کتاب می تواند یکی از مهم ترین منابع دراین تحقیق باشد.

روش تحقیق

این تحقیق ازنوع تحلیلی است وبرای جمع آوری مطالب ازروش کتابخانه ای استفاده شده است.

ساختارتحقیق

فصل اول:کلیات

فصل دوّم مباحث مقدماتی:

- مفهوم امربه معروف ونهی ازمنکر

-جایگاه امربه معروف ونهی ازمنکردراسلام

فصل سوّم:

- آثاراقتصادی امربه معروف ونهی از منکر

- آثارسیاسی امربه معروف ونهی ازمنکر

- آثار فرهنگی امربه معروف ونهی ازمنکر

فصل دوم:مباحث مقدماتی

مفهوم امربه معروف ونهی از منکر

«معروف ازمصدر عَرَفَ به معنای شناختن است ومعروف یعنی شناخته شده ومرادفعلی است که درنزد عقل ویاشرع به نیکی شناخته شده باشد.پس شامل هرعمل واجب ومستحب درنزد شرع،وهرعمل نیکو ومطلوب درنزد عقل می شود.گرچه می توان گفت که این دو عنوان یعنی مطلوب شرعی ومحبوب عقلی از هم انفکاک ندارند.اما منکر در مقابل معروف به معنای شناخته نشده است،یعنی عملی که درشرع اسلام به نیکی شناخته نشده ومراد آنکه محکوم به زشتی ومبغوضیت باشد ویاآنکه درنزد عقل قبیح وناروا محسوب گردد.»

درجایی دیگرآمده که «معروف یعنی شناخته شده وآن مقابل منکر است وازکار نیک مطابق فطرت قصد می شود.المیزان ذیل آیه «وَلَهُنَّ مِثلُ الّذی عَلیهنَّ بالمعروف» گفته: «معروف آن است که مردم باذوق مکتسب از حیات اجتماعی متداول آنرا میدانند... »

معروف درشریعت اسلام آنست که مردم آنرا بفطرت سلیم میدانند. » راغب در مفردات می نویسد:«معروف هر فعلی است که خوبی آن به وسیله عقل یا شرع شناخته شود.»

باتوجه به مفهوم معروف ومنکرتعاریف اصطلاحی زیادی در مورد امربه معروف ونهی از منکر نقل شده و وجوددارداما دراینجا بهتعریف آقای محسن قرائتی اشاره خواهد شد.به دلیل اینکه این تعریف ازنظر اجتماعی کاملتروجامعتر است.«امربهمعروف ،یعنی سفارش به خوبی ها ونهی از منکر،یعنی بازداشتن از بدی ها.انجام این دو امرمهم نیاز به سنّ خاصّی ندارد ،زیرا لقمان به فرزندش می گوید:«یابنیّ اقم الصلاة وامربالمعروف...» امربمعروف،نشانه ی عشق به مکتب،عشق به مردم،علاقه به سلامتی جامعه ونشانه آزادی بیان،غیرت دینی،ارتباط دوستانه بین مردم ونشانه ی فطرت بیدار ونظارت عمومی وحضوردرصحنه است.امربه معروف ونهی از منکر، سبب تشویق نیکوکاران،آگاه کردن افرادجاهل،هشداربرای جلوگیری ازخلاف وایجادنوعی انضباط اجتماعی است.»

جایگاه امربه معروف ونهی ازمنکردراسلام

درقرآن کریم پیرامون این مهم آیاتی صراحتأ وجوددارد که به ذکرپاره ای از این آیات پرداخته خواهد شد،هرچند آیاتی که به صورت غیر مستقیم به امربه معروف ونهی از منکر اشاره می کنند زیاد است،دراین راستا حتّی می توان ازموضوعات دیگر هم بهره برد وآنها را درباب امربه معروف ونهی از منکر مورد استفاده قرار داد،مثلاًاز آیاتی که درارتباط با اقامه ی نماز وارد شده نیز می توان بهره جست از جمله(واقامواالصلاة)که اِقامه یعنی به پا داشتن وبراَفراشتن وچیزی راطوری بلند کردن که دیگران هم ببینند هرچندنماز یک عبادت فردی است ولی خداوند می فرماید که آنرا به پا دارید،وبرافراشتن در زمانی است که عدّه ای ناظر باشند ونظاره گراین به پاداشتن خصوصاًدرحالت جماعت باشند،تا عملاًنمازرا به عنوان سپری محکم دربرابر هر فحشاء ومنکری حسّ کنند.یعنی بعد از اقماالصلاة که یک عبارت فردی است اِنَّ الصّلوةَ تنهی عن الفحشاء والمنکر خواهد آمد.

این خود نوعی امربه معروف است یعنی ای مسلمین نماز را به پا دارید،آنرا در چشم دشمن کنید وبا اِقامه ی نماز پرچم نماز را به پا دارید،این خود دعوت به خیر بوده و امر به معروف خواهد بود.در هرحال آیاتی که می تواند مورد استفاده قرار گرفته ودر رابطه با امربه معروف مورد استفاده قرار گیرند بسیارند اکنون به سراغ آیاتی که صراحتاً دلالت بر امربه معروف می کنند خواهیم رفت:

1-یؤمنون بالله والیوم الاخرویأمرون بالمعروف وینهون عن المنکر ویسارعون فی الخیرات واولئک من الصالحین. به خدا وروز قیامت ایمان می آورندو به کار شایسته فرمان می دهند،واز کار ناپسند باز می دارندودر کارهای خیر می شتابند،واینان از شایستگانند.

2-الّذین یتبعون الرسول النبی الامی الذی یجدونه مکتوباً عندهم فی التوراة والانجیل یأمرهم بالمعروف وینهاهم عن المنکر یُحللهم الطیبات ویحرم علیهم الخبائث ویضع عندهم اصرهم والاغلال التی کانت علیهم فالذین آمنوا به و عَزَّروره و نصروه و اتبعوا النور الذی انزل معه اولئک هم المفلحون. همان کسانی که ازاین رسول و پیامبر«درس نخوانده»که اورا نزد خود در تورات وانجیل نگاشته می یابند پیروی می کنند،پیامبری که آنان را به کارهای شایسته فرمان می دهد واز اعمال زشت باز می دارد ،وپاکیزه ها را برآنان حلال می نماید،وناپاک ها را بر آنان حرام می کند، وبارهای تکالیف سنگین وزنجیره هایِ)جهل و بدعت را(که بر دوش عقل و جان آنان است برمی دارد،پس کسانیکه بر او ایمان آوردند واو را)دربرابردشمنان(حمایت کردند ویاریش دادند واز نوری که بر او نازل شده پیروی نمودند، )برموانع راه سعادت(پیروزند.

وآیات دیگر...بانگاهی کلّی به آیات فوق به خوبی درخواهیم یافت که عنصر امربه معروف ونهی از منکر از مسائل عبادی واجتماعی در اسلام است ودر قرآن کریم هم صراحتاً به آن اشاره شده است.بعداز بررسی وذکر آیاتی چند از قرآن دررابطه با این دو فریضه در کنار چشمه سار زلال نهج البلاغه از کلمات مولی الموحدین علیه السلام رفته وبخشی را به کلمات دُرربار علی علیه السلام در باب امر به معروف ونهی از منکر اختصاص می دهیم.آن امامی که کلامش و سکوتش، جنگ وصلحش،ودر واقع همه لحظات زندگیش نمای کاملی از امر به معروف ونهی از منکر بود.

حضرت علی علیه السلام درباره ی ترک امربه معروف و نهی از منکر می فرمایند:

لَعَنَ اللهُ الآمِرِینَ بِالمَعرُوفِ التَّارِکِینَ لَهُ، وَالنَّاهِیِنَ عَنِ المُنکَرِ العامِلِینَ بِهِ!.

نفرین بر آنان که امر به معروف می کنند و خود ترک می نمایند، و نهی از منکر می نمایند، و نهی از منکر دارند و خود مرتکب آن می شوند.

حضرت علی علیه السلام درباره ی جهاد امر به معروف ونهی از منکر می فرمایند:

أوَّلُ ما تُغلَبُونَ عَلَیهِ مِنَ الجِهادِ الجِهادِ بِأیدِکُم، ثمَّ بِألسِنَتِکُم، ثمَّ بِقُلُوبِکُم؛ فَمَن لَم یَعرِف بِقَلبِهِ مَعرُوفاً، وَلَم یُنکِر مُنکِراً، قُلِبَ فَجُعِلَأعلاهَ أسفَلَهُ، وَ أسفَلَهُ أعلاهُ.

اولین مرحله از جهاد که در آن باز می مانید، جهاد با دستانتان، سپس جهاد با زبان، و آن گاه جهاد با قلب هایتان می باشد؛ پس کسی که با قلب، معروفی را ستایش نکند، و منکری را انکار نکند، قلبش واژگون گشته، بالای آن پایین، و پایین قلب او بالا قرار خواهد گرفت.

ایشان همچنین در جای دیگر درمورد جهاد امر به معروف ونهی از منکر می فرمایند:

...وَالجِهادُ مِنها عَلَی أربَعِ شُعَبٍ: عَلَی الأمرِبِالمَعرُوفِ، وَالنَّهیٍ عَنِ المُنکَرِ، وَ الصِّدقِ فِی المَواطِنِ، وَ شَنَآنِ الفَاسِقِینَ، فَمشن أمَرَ بِالمَعرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ المُؤمِنِین، وَ مَن نَهی عَنِ المُنکَرِ أرغَمَ أُنُوفَ الکافِرِینَ وَ مَن صَدَقَ فِی المَواطِنِ قَضَی ما عَلَیهِ؛ وَمَن شَنِیءَ الفاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلهِ، غَضِبَ اللهُ لَهُ وَ أرضاهُ یَومَ القِیامَهِ.

وجهاد جهاد ستیز بر چهار پایه استوار است: امربه معروف، نهی از منکر، راستگویی در هر حال، و دشمنی با فاسقان. پس هر کس به معروف امر کرد،پشتوانه ی نیرومند مؤمنان است، وآن کس که از زشتی ها نهی کرد، بینی منافقان را به خاک مالید، و آن کس که در میدان نبرد صادقانه پایداری کند حقّی را که بر گردن او بوده ادا کرده است، و کسی که با فاسقان دشمنی کند و برای خدا خشم گیرد، خدا هم به خاطر او به خشم می آید، و روز قیامت او را خشنود سازد.

و سخن علی علیه السلام بسیار است که در اینجا به پاره ای از آن اشاره شد حال بعد از ذکر آیاتی چند از قرآن کریم و سخنان با برکت امیرالمؤمنین علیه السلام در رابطه با این دو فریضه ، به جایگاهشان در اسلام پرداخته می شود.

«امربه معروف ونهی از منکر از والاترین وشریفترین واجبات هستند، وبه وسیله ی این دو واجب، دیگر واجبات برپا می شود. وجوب آن دو از ضروریات دین و منکر وجوب آن در صورت توجه به لوازم انکار خود وپذیرش آن،کافر خواهد بود.»

در قانون اساسی جمهوری اسلامی آمده است:«در جمهوری اسلامی دعوت به خیر،امربه معروف ونهی از منکر وظیفه ای است همگانی ومتقابل بر عهده ی مردم نسبت به یکدیگر،دولت نسبت به مردم ومردم نسبت به دولت...»

امام باقر علیه السلام فرمود:

«اِنَّالاَمرَ بِالمَعرُوفِ وَ النَّهیِ عَنِ المُنکَرِ سَبیلُ الأنبیاءِ وَ مِنهاجُ الصُّلَحاءِ،فَریضَة عَظیمَةٌ، بِها تُقامُ الفَرائضُ، وَ تَأمَنُ المَذاهِبُ، وَ تَحِلُ المَکاسِبُ، وَ تَرُدُّ المَظالِمُ، وَ تَعمُرُ الأرض، وَ یَنتَصِفُ مِنَ الأعداءِ،وَ یَستَقیمُ الأمرُ»؛امر به معروف و نهی از منکر راه و روش پیامبران و صالحان و واجب بزرگ اللهی است که سایر واجبات به وسیله آن بر پا می شوند، و در پرتو آن امنیت فرهنگی و اجتماعی تأمین می شود،کسب و کار مردم حلال، حقوق پایمال شده ی افراد باز می گردد. زمین ها آباد و از دشمنان انتقام و امور دین و دنیا رو به راه می شود.

حجت الاسلام قرائتی در تبیین جایگاه و آثار امر به معروف ونهی از منکر در ذیل این حدیث معتقدند:

«در اهمیت امر به معروف همین بس که علما به دلیل ارتباط قلبی انسان با آن (یعنی تنفر قلبی از منکر)، آن را در اصول دین؛ و به دلیل برخورد های عملی، و اینکه یکی از واجبات است، آن را در ردیف فروع دین مطرح کرده اند.برخلاف تصور بعضی که امر و نهی را مربوط به تذکرات فردی در گناهان شخصی می دانند، این دو واجب در مداری به وسعت تمام دین در حرکت هستند. لذا تمام وزارت خانه ها، سازمان ها، ارگانها، قوه قضائیه، مرزها و پادگانها و صدا و سیما میدان امر به معروف ونهی از منکر است. این مدار بزرگ را از حدیثی می فهمیم که در مورد جایگاه امر به معروف در قبل، از امام باقرعلیه السلام اشاره شد:بهما تقام الفرائض ؛ یعنی قوام واجبات به امر به معروف ونهی از منکر است.»

در رابطه با جایگاه امر به معروف ونهی از منکر باید گفت از همان سالهای اول بعثت (یعنی ابتدای اسلام) هم حالت امر به معروف ونهی از منکر نمودن در بین مسلمین رواج داشت این اصل در حدود هزار سال قبل در جامعه ی اسلامی به وجود آمد و در تاریخ اسلام از آن به نام دائره ی حِسبه یاد می گردد که این دائره ی حِسبه قرنهای متمادی مسئولیت خطیر امر به معروف ونهی از منکر را عهده دار بود.علی الظاهر در قرن سوم دائره حسبه با امر به معروف و نهی از نهی منکر تشکیل شده دائره حسبه یکی از شعبات حکومت اسلامی بوده و اعضای آن به امر به معروف و نهی از منکر اشتغال داشته اند این دائره در کنار دائره قضا، نقابت و دیوان مظالم که علی الظاهر کار نیرو های انتظامی فعلی را انجام می داده است.

بعد ها که لفظ حیبه در میان اجتماع اسلامی شهرت یافت، کم کم در اصطلاحات فقهاء و علماء هم راه یافته و این مطلب به حدی رسید که عده ای از فقها از باب امر به معروف ونهی از منکر به نام الحسبه یا کتاب الحسبه یاد می کردند.

از جمله این علما مرحوم شهید اول بود که در کتاب (دروس) خود از امر به معروف ونهی از منکر به نام کتاب الحسنته یاد می کند بدیهی است که دائره حسبه از آنجا که تحت نظر حکّام جور بود تمامی شئون اسلامی را در بر می گرفت در بحث تاریخچه،این دائره را خواسته ی مردم در مورد اجرای احکام و مقررات اسلامی به وجود آورده بودند نسبتاً ثمربخش بوده است.

فصل سوم:آثارامر به معروف و نهی از منکردر اجتماع

فریضه امر به معروف ونهی از منکر که در احادیث اسلامی، از آن به عنوان عالی ترین و شریف ترین واجب دینی(اسمی الفرائض والشرفها) یاد شده است بدین منظور بر فرد فرد مسلمانان واجب گردیده تا در اثر اجرای این قانون، فضای عمومی جامعه، فضایی سالم، مطمئن و آرام برای زندگی و رشد انسانها باشد.

با توجه به حدیث امام باقرعلیه السلام که به طور کامل به همه ی آثار امر به معروف و نهی از منکر آثار(اقتصادی، سیاسی، فرهنگی) اشاره شده به آثار امر به معروف و نهی از منکر پرداخته می شود:

آثار اقتصادی امر به معروف و نهی از منکر

الف)احقاق حقوق

جمله ی دیگر درباره نقش امر به معروف و نهی از منکر، در سالم نمودن قوه ی قضائیه است؛آنجا که حضرت می فرماید:و تردالمظالم؛با امر به معروف و نهی از منکر حق به صاحبش بر می گردد.آری ! اگر مردم اطلاعات صادقانه ی خود را به عنوان شاهد در اختیار قاضی و دادستان قرار دهند و مسؤولان قضایی را آگاه کنند، بسیاری از ظلم ها قابل برگشت است.

اگرهر کس در برابر ظالم به وظیفه ی خود عمل کند، ظالم، میدانی برای ظلم کردن نمی یابد و قهرا ً حق ها به صاحبش بر می گردد. در موضوع زکات نیز اگر تذکرات پی در پی نباشد، انگیزه برای پرداخت خمس و زکات از بین می رود.

ب)آبادی سرزمینها

«حضرت می فرماید:وتعمروالارض.آباد شدن زمین، یکی از آثار امر به معروف و نهی از منکر است؛ زیرا آبادی نیاز به تلاش و سرمایه گزاری و علاقه و تخصیص و بسیج شدن وتعاون دارد که همه آنها از معروف هاست و باید به آن امر شود فاسد کردن زمین از طریق جنگ و بیکاری و رها کردن و راکد گذاشتن سرمایه ها و فتنه و تفرقه و اسراف و عیاشی است-که همه آنها از منکرات است- و باید از آنها جلوگیری شود.»

قرآن می فرماید:«اگر مردم مناطق ایمان آورند و تقوا پیشه کنند(که یکی از مصادیق تقوا امر به معروف و نهی از منکر است)به طور قطع از آسمان و زمین برکاتی خواهیم گشود.»

ج) حلال شدن درآمدها

امام باقر علیه السلام در حدیث خود می فرماید: وتحل المکاسب؛ امر به معروف و نهی از منکر درآمدها حلال می شود.اگر فروشنده ای که جنس معیوب وارد بازار می کند، همه مردم فریاد بزنند و انتقاد کنند، دولت او را تنبیه کند، بازار اصلاح می شودو اگر در برابر کم فروشیها، گرانفروشیها، ربا خوریها و حیله و تزویرها همه ی افراد حساس باشند، بازار اصلاح می شود.

به هر حال، با امر به معروف ونهی از منکر می توان درآمدها را حلال کرد و مردم را از لقمه های حرام که عامل سنگدلی و انواع مفاسد و انحرافات در خود و نسل انسان است، نجات داد.

آثارسیاسی امر به معروف ونهی از منکر

الف)انتقام از دشمن

با امر به معروف ونهی از منکر می توان از دشمن انتقام گرفت . در مسأله جهاد اگر تبلیغات و دعوت و تشویق از یک سو و برنامه ریزی اجرایی از سوی دیگر نباشد، جبهه ها خلوت می شود.

آری! گرفتن حق نیاز به آگاهی، قدرت، اراده، وحدت، شجاعت و تبلیغات دارد که هر یک از آنها با تذکر و حمایت و تشویق و در یک کلمه با امر به معروف حاصل می شود. چه زیباست سخن حضرت که می فرماید:وینتصب من الأعداء.

ب)برقراری نظمو ثبات

با امر به معروف و نهی از منکر، نظام شما ثبات پیدا می کند (ویستقیم الامر)؛ زیرا اگر بهترین قانون و نظام، مراقب و حمایت نشود، متزلزل خواهد شد. امر به معروف و نهی از منکر ضامن پایداری نظام و حمایت از نیکو کاران، و استخوانی در گلوی خلافکاران است.

ج)برچیدن حکومت های ظالمانه

امر به معروف و نهی از منکر در برچیدن حکوت ظلم تأثیر بسزایی دارد. همچنان که رهبر کبیر انقلاب – حضرت امام خمینی- در این زمینه می فرمایند:

«باید کوشش شود تا طرز حکومت اسلام و رفتار حکّام اسلامی با ملّتهای مسلمان به اطّلاع دنیا رسانده شود تا زمینه فراهم شود که حکومت عدل و انصاف به جای این حکومت های استعمارزده که اساس آن بر ظلم و چپاوُل است، برقرار شود. اگر قشر های جوان از هر طبقه که هستند جهت حکومت اسلام را که با کمال تأسّف جز چند سالی در زمان حضرت محمّد صلی الله علیه و اله و در حکومت بسیار کوتاه حضرت علی علیه السلام جریان نداشت، بفهمند، اساس حکومت های ظالمانه ی استعماری و مکتبهای منحرف کمونیستی و غیره خود به خود برچیده می شود.»

د)امنیت

هر جامعه ای برای پایایی و پویایی خود نیاز به آرامش و امنیت از جانب دشمنان داخلی و خارجی خویش دارد. در جامعه ی اسلامی، یکی از آثار ارزشمند امر به معروف و نهی از منکر کمک به تأمین امنیت راه ها و مرزها از لوث دشمنان درونی و برونی است.

به وسیله ی امر به معروف و نهی از منکر اشرار و راهزنان دست از شرارت برداشته یا به وسیله ی دیگر آنان را سرجای خود خواهند نشاند و امنیت داخل به ویژه راه ها تأمین خواهد شد.

همچنین، مسلمانان در صورت تهاجم و تهدید دشمنان اسلام، با سفارش یکدیگر به استقامت و پایمردی و شرکت در جهاد، دشمنان خود را سر جایشان نشانده و حق خویش را باز می ستانند.

امیر مؤمنان علی علیه السلام درباره ترک امر به معروف ونهی از منکرفرمودند:«لا تَترُکُوا الأمرَ بِالمَعروفِ وَ النَّهیَ عَنِ المُنکَرِ فَیُوَلّی عَلَیکُم شَرارُکُم ثُمَّ تَدعُونَ فَلا یُستَجابُ لَکُم.» امر به معروف ونهی از منکر را ترک نکنید که بدهای شما بر شما مسلط می گردند، آنگاه هر چه خدا را بخوانید جواب ندهد!.

در ادامه ی حدیث امام باقرعلیه السلام می خوانیم:و تأمن المذاهب؛ یعنی با امر به معروف ونهی از منکر امنیت جاده ها تأمین شود. همین تابلو های ساده که در جاده ها می بینیم و این تذکرات و هشدارها و اعلام خطرها و کنترل ها و تأیین مقدار سرعت، جلو هزاران حادثه ی تلخ را می گیرد.اگر پلیس و بازرس در مسیر راه ها و یا این هشدارها و جریمه ها و پیام ها و نظارت نبود، هر روز ماشینهایی سرقت می شدند؛ افرادی ربوده می شدند؛ ماشینهایی با سرعت های غیر مجاز می رفتند و سبقت های نابجا می گرفتند، هرج و مرجی در جاده ها به وجود می آمد و برای هر مسافرت تمام بستگان دلهره پیدا می کردند.

آثار فرهنگی امر به معروف و نهی از منکر

الف)تقویت نظارت عرف بر جامعه

برای پاسداری از سرمایه های موجود جامعه و نگهبانی از سلامت فعّالیت ها، شیوه های مختلفی را پیشنهاد کرده اند که هر کدام از آنها، در جای خود می تواند مورد بحث و بررسی قرار بگیرد، ولی یکی از راه های بسیار مؤثر که در جهت سالم سازی فضای جامعه و ایجاد امنیت و اعتماد، نقش کارساز و غیر قابل انکار دارد «نظارت» است.

نظارت، در حقیقت نوعی از مسئولیت است که در این شکل نمود پیدا می کند و هر گاه این نظارت در درون یک سازمان توسط مدیریت انجام بگیرد آن را «نظارت سازمانی» و اگر در حوزه ی سیاست انجام شود «نظارت سیاسی» و آن گاه که در سطح جامعه، به گونه ای عمومی انجام شود از آن به «نظارت همگانی» تعبیر می کنند.نظارت همگانی، در حوزه ی زندگی اجتماعی اعمال می شود و از آن جا که در زندگی اجتماعی حقوق اجتماعی او ارتباط پیدا می کند مسئول است و این مسئولیت را باید از طریق نظارت بر رفتار اجتماعی دیگران انجام بدهد.

پیامبر اکرم صلّی الله علیه واله وسلم فرمود:کُلُّکُم راعٍ و کُلُّکُم مَسئولٌ؛ همه شما نگهبان و مسئول یکدیگر هستید.

آیین انسان ساز اسلام برای پاسداری از سلامت جامعه و جلوگیری از هر گونه فساد و انحراف، قانون امر به معروف و نهی از منکر را تشریع کرده و از این طریق نظارت همگانی را در جامعه اسلامی خواستار شده است:وَالمُؤمِنُونَ وَالمُؤمِنَاتُ بَعضُهُم... مردان و زنان با ایمان برخی ناظر و سرپرست بر بعض دیگر هستند؛به این معنا که همدیگر را امر به معروف ونهی از منکر می کنند.

ب)گسترش ارزشهای اسلامی

پیشگیری از سقوط سنگرهای فرهنگی در برابر یورش دشمنان، علاوه بر موارد یاد شده، بیداری فراگیر امت اسلامی را می طلبد.

پروردگار بزرگ در قرآن می فرماید:«وَلتَکُن مِنکُم اُمَّةٌ یَدعُون اِلَی الخَیرِ وَیَأمُرُونَ بِالمَعرُوفِ وَ یَنهَونَ عَنِ المُنکَرِ وَاُولئِکَ هُمُ المُفلِحُونَ. باید از شما گروهی باشند که (همه مردم را)به سوی خیر دعوت نمایند،وبه کار شایسته وادارند،واز کار ناپسند باز دارند،یقیناً اینان رستگارانند.

بی تردید اگر همه ی مردم به این اصل مهم پایبند باشند و هر کس در محدوده ی زندگی خویش زشتکاران را از زشتی بازدارد و به کردار نیک فرمان دهد، دشمن هرگز روزنه ای برای نفوذ نخواهد یافت. رهبر همیشه بیدار انقلاب اسلامی در پیامی به مناسبت اولین سالگرد ارتحال امام خمینی رحمة الله فرمودند:

امر به معروف ونهی از منکر که یکی از ارکان اساسی اسلام و ضامن بر پا داشتن همه فرایض اسلامی است باید در جامعه ی ما احیا شود و هر فردی از مردم خود را در گسترش نیکی و صلاح و برچیده شدن زشتی و گمراهی و فساد مسئول احساس کند.ما هنوز تا رسیدن به یک جامعه ی کاملأ اسلامی که نیک بختی دنیا و آخرت مردم را به طور کامل تأمین می کند و تباهی و کجروی و ظلم و انحطاط را ریشه کن سازد فاصله زیادی داریم. این فاصله باید با همت مردم و تلاش مسئولان طی شود و پیمودن آن با همگانی شدن امر به معروف و نهی از منکر آسان گردد.

ج) آمادگی جامعه برای ظهور حضرت ولی عصر عجلی الله تعالی فرجه الشریف

معنای امر به معروف ونهی از منکر این است که انسانتنها از نظر شخصی و فردی در برابر ذات پروردگار مسئول و متعهد نیستی تو در مقابل اجتماع خود هم مسئول و تعهد داری پس حرکت های مردان و زنان منتظر در عصر غیبت، در حقیقت به مفهوم آماده سازی جامعه برای تحوّل آفرینی و نشانه های قدرت فرهنگی زنان و مردان منتظر است.

رسول اکرم صلی الله علیه و اله وسلم فرمودند:« المؤمن للمؤمن کالبنیان یشید بعضها بعضاً؛ »افراد با ایمان نسبت به یکدیگر مانند اجزای یک ساختمان هستند که هر جزئی از آن جزء دیگر را محکم نگه می دارد. پس در دوران غیبت، یاران و منتظران امام زمان (عج) از جمله ی زنان و مردان منتظر باید بدانند که همیشه و در همه حال در صحنه های اجتماعی حضور فعّال داشته باشند و در اصلاح جامعه بکوشند.

عظمت و ارزش بی بدیل امر به معروف ونهی از منکر به اندازه ای است که خدای تعالی خود را نیز امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر می شمارد و با تعبیر ویژه در قرآن کریم، امر به معروف ونهی از منکر را صفت مستمر و مداوم خود ذکر می کند.«إن الله یأمر بالعدلِ و الإحسان وایتاء ذی القرباء و ینهی عن الفحشاء والمنکر والابقییعظکم لعلکم تذکرون» همانا خداوند به عدالت و نیکوکاری و رسیدگی مالی به خویشاوندان فرمان می دهد و از کار زشت و ناپسند و ستمگری باز می دارد به شما اندرز می دهد که متذکر شویدپس هر بنده ای که در مسیر امر به معروف ونهی از منکر، تلاش پیگیر داشته باشد می تواند درجه ای از درجات بی پایان تخلق به اخلاق الله را کسب نماید. در حقیقت، راز خداگونگی انسانهای پیش از ظهور و عصر ظهور در ویژگی های آنان نهفته است. در قرآن کریم نیز امر به معروف ونهی از منکر، رمز رستگاری شمرده شده و دلیل برتری و شرافت اُمت پیامبر صلی الله علیه و اله وسلم آمده است.

نتیجه گیری:

با امر به معروف تمام واجبات در جامعه عملی می شود.با نهی از منکر، از همه ی مفاسد جلوگیری می شود.اگر یک میلیار مسلمان هرروز به یک معروف امر و از یک منکر نهی کنند، سیمای جهان عوض می شود.در این تحقیق اول به مفهوم امر به معروف اشاره شده بعد جایگاه و ارزشش در اسلام و قرآن، پرداخته شده است که این دو فریضه در اسلام از والاترین و شریف ترین واجبات هستند.به آثار اجتماعی امر به معروف پرداخته شده که شامل آثار اقتصادی و سیاسی و فرهنگی است که این اثرات باعث می شوند که یک جامعه ی کامل از هر نظر داشته باشیم زیرا امر به معروف و نهی از منکر دو رکن یک جامعه هستند.

امر به معروف، نشانه ی عشق به مکتب، عشق به مردم، علاقه به سلامتی جامعه و نشانه ی آزادی بیان، غیرت دینی، ارتباط دوستانه بین مردم و نشانه ی فطرت بیدارو نظارت عمومی و حضور در صحنه است.امر به معروف و نهی از منکر سبب تشویق نیکوکاران، آگاه کردن افراد جاهل، هشدار برای جلوگیری از خلاف و ایجاد نوعی انضباط اجتماعی است.

از جمله ضررهای ترک امر به معروف و نهی از منکر عدم امنیت جامعه است. اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه وجود نداشته باشد بر اثر شیوع در فساد و عمل به آن در بین اجتماع بعد از مدتی، این حالت بیماری (فساد اجتماعی) که درمان نشده است به سایر اعضای جامعه سرایت نموده و اعضای دیگر جامعه را نیز مریز می نماید. بدیهی است با شیوع فساد در سطح جامعه گناه یک حالت عادی به خود گرفته و افراد از ارتکاب به گناه شرم نکرده و پرده ی حیاء در بین جامعه دریده می شود. بدیهی است پس از اندک زمانی با بدآموزیهای افراد جامعه جوانان از مرتکبین به فساد مطالبی را یاد گرفته و عمل می کنند و کمکم جامعه مریض شده و این مرض به سایر افراد جامعه نیز سرایت می نماید.ودر این صورت شیطان راضی می گردد و خدا بر ما غضب نماید.

امر به معروف و نهی از منکر همچون خون در پیکره دین جریان دارد و ضامن حیات اسلام است. خیزش و قیام مصلحان در جامعه‌ اسلامی نیز، بازتابی از عمل به این فریضه می باشد و اگر مصلحان بزرگی همچون امام حسین ـ علیه السلام ـ نمی بودند، ارزش های انسانی و الهی از بین رفته و اسلام قرن ها پیش توسط تبهکاران دفن شده بود، انقلاب اسلامی ایران، خود یکی از ثمرات و نتایج با ارزش این اصل در جنبه های سیاسی و حکومتی است که توسط مصلح بزرگ، امام خمینی(رحمة الله علیه) رهبری شده و به پیروزی رسید و هم اکنون به زعامت رهبر معظم انقلاب اسلامی به راه خود ادامه می دهد.

فهرست منابع

قرآن کریم،ترجمه حسین انصاریان.

نهج البلاغه، ترجمه محمّد دشتی.

بخاری،ابوعبدالله،صحیح بخاری،دارالکتب العلمیه،بیروت، بی تا .

تقوی، سیّد رضا، تأمّلات فرهنگی، چاپ دوّم، تهران، نخیل،1385.

حرّعاملی،محمدبن حسن ، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه ، کتاب الامر بالمعروف و نهی عن المنکر،باب 1، بی جا، آل البیت ، بی تا.

خامنه ای، سید علی،فرهنگ و تهاجم فرهنگی،چاپ دوم،تهران،سازمان مدارک فرهنگی انقلاب،1373.

دستغیب، عبدالحسین، امر به معروف ونهی از منکر، چاپ مکرر،تهران، خورشید،1371.

راغب اصفهانی،حسین بن محمد، مفردات راغب، بیروت،دارالعلم، 1412ق.

رضوانی، علی اصغر، مدینه فاضله در پرتو امر به معروف و نهی از منکر،چاپ اوّل، قم، مسجد مقدّس جمکران،1386.

شعیری، تاج الدین، جامع الاخبار، قم ، انتشارات رضی، 1363.

طباطبایی،محمدحسین، تفسیر المیزان، قم، انتشارات جامعه مدرسین، 1374.

قرائتی، محسن، امربه معروف ونهی از منکر، چاپ شانزدهم، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن،1386.

قرائتی، محسن، دقایقی با قرآن، چاپ نوزدهم، تهران، مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، 1391.

قرشی، سیّدعلی اکبر، قاموس قرآن، چاپ ششم، تهران، بی نا، بی تا.

لشگری آهنگرانی، علی اصغر، پژوهشی در امر به معروف ونهی از منکر، چاپ اوّل، قم، سیاره،1379.

مرکز تحقیقات اسلامی سپاه،تهاجم فرهنگی،چاپ سوّم، بی جا، معاونت انتشارات مرکز فرهنگی سپاه، 1378.

مطهری، مرتضی، حماسه حسینی، تهران، انتشارات صدرا، بی تا.

مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی،امربه معروف ونهی از منکر از دیدگاه امام خمینی سلام الله علیها، چاپ دوّم،تهران، مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی سلام الله علیها،1378.

پانویس

بازگشت به مقالات