نقش حجاب زن درتحکیم بنیان خانواده
نویسنده: مرتضی اشرافی
محتویات
چکیده
مسائل مربوط به «زن و خانواده» همواره از مهمترین موضوعات ضروری و جدی در طول تاریخ بوده است. تحول شگرف و شکوهمند انقلاب اسلامی، راهی نو و زیستنی دیگر گونه، فراروی انسان امروز گشود که از زیباترین جلوههای آن، حضور زنان در تمام عرصههای فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و حتی نظامی است. در کشور ما زنان جامعهٔ اسلامی با آگاهی، آزادی و اختیار، راه مجاهدت، عزت و آرمانها را انتخاب کردند و در تمامی صحنهها پیشاپیش مردان حرکت نمودند. با آن که «زن» از ارکان اصلی خانواده است و خانواده بدون آن چندان مفهومی ندارد، در عصر حاضر تلاش میشود از جایگاه و نقش اصلی خود دور بماند که نتیجهٔ آن جز بیماری و فروپاشی خانواده چیز دیگری نیست.
مقدمه
لزوم پوشیدگی زن در برابر مرد بیگانه یکی از مسائل مهم اسلامی است. در خود قرآن کریم دربارهٔ این مطلب تصریح شده است. بنابراین در اصل مطلب از جنبهٔ اسلامی نمیتوان تردید کرد. رعایت پوشش توسط زن در برابر مرد بیگانه، یکی از مظاهر لزوم حریم میان مردان و زنان اجنبی است، همچنان که عدم جواز خلوت میان زن و مرد نامحرم یکی دیگر از مظاهر آن است. هر انسانی یک بعد شخصیتی دارد و یک بعد جنسیتی. زن بیحجاب با جنسیت خود وارد جامعه میشود؛ از طرف دیگر مردان هم برخی با جنسیت خود وارد جامعه می-شوند و برخی با شخصیت خود. در تقابل دو گروه از زنان و مردانی که با جنسیت خود در جامعه حضور یافتهاند، این مردان هستند که بر زن غلبه پیدا میکنند زیرا جنسیت مرد از جنسیت زن قویتر و سودجوتر است.
مفهوم خانواده
نظام خانواده، یک نهاد اساسی و محوری در جامعه است و بهعنوان هستهٔ اولیه برای سایر نهادهای اجتماعی به شمار میرود. این نظام کوچکترین واحد اجتماعی است که اساس و زیرساخت واحدهای بزرگ اجتماعی بشری به شمار میرود. افرادی که در این واحد کوچک اجتماعی رشد مییابند و تربیت میشوند به میزان رشد و شکوفاییشان در واحدهای اجتماعی بزرگ انسانی سهم دارند. افرادی که روزی بهعنوان فرمان-روای مقتدر و سیاستمدار سترگ و مدیر نیرومند، و مبتکر توانا در جامعه ظهور میکنند و مسئولیتهای سنگین و خطیری را به عهده میگیرند، نظام خانواده و کانون گرم پدر و مادر، تربیتگاه نخستین آنها است.
رشد و شکوفایی این نظام محبوب و بیبدیل، مرهون شناخت و رعایت دقیق حقوق هریکی از اعضای آن نسبت به یکدیگر است؛ همانطوری که نظامهای بزرگ اجتماعی، قوانین و حقوق خاص خودشان را در ارتباط با اداره و استحکام و رشد و بالندگی دارند.
خانواده را میتوان به صورت پلی در نظر گرفت، میان آن چه که هایک، «سازمانها» یا نهادهای اجتماعی رودررو و «نظامها» یا نهادهای اجتماعی معمول در جامعهای بزرگ مینامند، از این رو، نقش اساسی خانواده به مضامین آشناییها یکی دانش و انگیزهها بازمیگردد. خانواده، به ما کمک میکند تا نقشهای اجتماعی آشکار و ضمنی لازم برای عملکرد در جهان بیرون را بیاموزیم. خانواده، امکان آموزش این نقشها به ما را دارد، چرا که نزدیکترین افراد به ما که از دانش و انگیزهٔ لازم برای آموزش این نقشها برخوردار هستند، خانوادهٔ ما هستند.
مهمترین ارکان در نظام خانواده پدر و مادر و زن و شوهر هستند که هرکدام از حقوق ویژهای در ارتباط با یکدیگر و نیز با فرزندان برخوردار هستند. رعایت این حقوق، رشتههای پربار نظام خانواده را مستحکم میسازد. تأمین شرایط زندگی شیرین و شایسته و ایجاد محیط سالم و امن، محصول ایمان و اعتقاد زن و مرد به قانون دینی و عمل بر طبق آن است.[۱]
انواع خانواده
خانوادهٔ بهسامان
از نظرگاه کلّی، خانوادهٔ بهسامان، خانوادهای مبتنی بر روابط نخستین (بسیار نزدیک و رودررو) و پایبند به اخلاق، حقوق و مسئولیتپذیری متقابل، بهرهمندی از عواطف یکدیگر، اعتدال در روابط، انضباط دوطرفه و استوار، کنترل کافی و رعایت اصول و ضوابط و... است.[۲] ویژگی این نوع از خانوادهها، استحکام و ثبات در روابط بین اعضای خانواده است که وظایف و نقشهای هر یک از اعضا روشن و مشخص است و از سوی هر کدام، به خوبی ایفا میشود.
خانوادهٔ نابهسامان
این نوع از خانواده ـ آن چنان که از نامش پیداست ـ خانوادهای است از همگسیخته و بیثبات که همه یا برخی از اعضا، با نقشهای مورد انتظار از آنها آشنایی کافی ندارند و یا در ایفای آنها با مشکلْ روبهرو هستند. در این خانواده، اصول و ضوابط زندگی مشترک رعایت نمیشود و افراد، حقوق یکدیگر را به رسمیت نمیشناسند و تکلیف و مسئولیت خود را در مقابل یکدیگر انجام نمیدهند.
کارکردهای خانواده
کارکرد خانواده به عنوان میانجی، در اجتماعی شدن فرزندان و همنوائی عمیق آنها با هنجارهای اجتماعی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. جنبههای ژرف و نهان شخصیت انسان ناشی از آموزش و پرورش دوران کودکی است و از آنجا که نخستین سالهای زندگی انسان در محیط خانواده میگذرد و در این دوران است که پایه شخصیت او گذاشته میشود، میتوان به اهمیت خانواده و تاثیری که در پرورش فرد و قوای روحی و اخلاقی او دارد پیبرد.
علاوه بر کارکرد اجتماعینمودن، دیگر کارکردهای خانواده در ارتباط با انواع آن متفاوت است ولی در هر حال میتوان ویژگیهای اساسی مشابهی را در انواع مختلف خانواده تشخیص داد. وظیفهٔ فرزندزائی ، ایجاد هویت اجتماعی، حمایت و ارشاد فرد، از جمله کارکردهایی است که در تمام جوامع و انواع خانوادهها عمومیت دارد.
روشهای تحکیم خانواده
استحکام روابط میان اعضا
علاقه داشتن به یک رابطهٔ سالم، ایجاد یک کانون گرم و صمیمی و رسیدن به تفاهم، مسئولیت همهٔ اعضای خانواده بهویژه زن و شوهر است. میتوان گفت که حل مسائل زناشویی و خانوادگی مستلزم کوشش همه جانبهٔ اعضای خانواده بهخصوص زن و شوهر است.[۳]
پیوند بین اعضای خانواده
در ارزیابی روابط زناشویی، هر یک از زوجها باید بدانند که همسر او نزدیکترین و محرمترین فرد به او است. لذا توصیه میشود به همسرتان به عنوان یک نیمهتن، حامی و پشتیبان نگاه کنید و تلاش نمایید وی را خوش-بخت کنید. خداوند در قرآن کریم میفرماید: «هُنَّ لباسٌ لکُم وَ انتُم لباسٌ لهنَّ؛ زنان به منزلهٔ لباسی برای شمایند و شما به منزلهٔ لباسی برای آنها.»
کسب دانش و مهارت
انجام دادن هر کاری به مهارت و دانش نیاز دارد. یعنی برای یک همسر توانا شدن، باید داناییها، دانشها و مهارتهای لازم را کسب کرد. از این رو توصیه میشود با مطالعهٔ کتابهای مربوط به تعلیم و تربیت، روان-شناسی خانواده و آئین همسرداری و شرکت در جلسههای آموزشی خانواده به دانش و مهارت خود بیفزایند.[۴]
روابط سالم میان اعضا
خانواده نهاد اصلی و ویژه در جامعه است و برقراری روابط انسانی سالم و درست میان اعضای خانواده مهم-ترین عامل سلامت خانواده است. سعی کنید با همدلی، همفکری، همکاری و هماهنگی، روابط سالمی را میان اعضای خانوادهٔ خود برقرار نمایید. امام صادق(ع) فرمودند: «وَ مَن حَسُن بِرُّه باَهلِه زاد اللّهُ فی عمرِه؛ هر کس با خانوادهاش نیکرفتار باشد، خداوند بر عمرش بیفزاید.»
ایجاد امنیت روانی
لازمهٔ استمرار روابط زناشویی سالم، داشتن تعهد و وفاداری، اعتماد، انصاف، صمیمیت، پذیرش متقابل، سعه-ی صدر، تفاهم و اعتماد است. با رعایت این اصول نسبت به همسرتان احساس مسئولیت کنید و در خانه، فضایی سرشار از امنیت عاطفی ایجاد کنید. امام سجاد(ع) فرمود: «... و اِنَّ أرضاکم عند اللّه أسبغکم علی عَیاله؛ خدا از کسی که زمینهٔ آسایش خانوادهٔ خود را [آبرومندانه] فراهم سازد خشنودتر است.»
تأیید همدیگر
مورد صحبت و توجه قرار گرفتن از نیازهای اساسی انسان است. سعی کنید در روابط زناشوییتان به طریقی رفتارهای مطلوب همسرتان را مورد توجه قرار دهید و تأیید کنید. همسر شما باید بفهمد که برای او ارزش قائل هستید. خلاصه آن که تشویق، تأیید و بیان نکات مثبت، باید به طور آشکار و یا در جمع باشد و تذکر نکات منفی و انتقاد باید به شکل محرمانه و در تنهایی صورت گیرد. پیامبر اسلام(ص) فرمودند: «خَیرکُم خَیرکُم لاَهلِه؛ بهترین شما، بهترین برای خانوادهاش است.»
برخورد منطقی با مشکلات
باید در نظر داشت که مشکل یک طرف و شیوهٔ برخورد با مشکل طرف دیگر است. به جای اتخاذ روش پرخاشگرانه، خشونتآمیز و بدبینانه، بهتر است روش مسالمتآمیز، صمیمانه و خوشبینانه را انتخاب کرد. اگر رفتاری برای شما مبهم است، سادهترین راه این است که از همسرتان سؤال کنید هدف شما از انجام این کار چیست؟ منظور شما از این حرف چیست؟ چرا این گونه رفتار میکنی؟ چطور شد که این گونه عمل کردی؟ و غیره.
جلوگیری از سوء تفاهم
مهمترین عامل پدیدآیی مسائل و مشکلات زناشویی، سوء ارتباطات و سوء تفاهمات است. هر زن و مردی به سهم خود مسئولیت دارند که از به وجود آمدن این مسائل پیشگیری کنند و در اولین فرصت ممکن، به حل و فصل آنها بپردازند زیرا سوء تفاهمات به صورت یک فرآیند مخرب و پیشرونده عمل میکنند. گاهی یک سوء تفاهم کوچک مانند گلولهٔ برفی است که بر اثر غلطیدن از فراز کوه به تدریج به یک بهمن بزرگ تبدیل می-شود.
موقعیت خانواده از نظر اسلام
همان طور که سازمان بدن انسان از واحدهای مختلفی ترکیب یافته و رابطهٔ طبیعی بین آنها وجود دارد، جامعه نیز از هستهها و واحدهای کوچک خانواده تشکیل شده است. وقتی در روابط اعضای خانواده، حسن تفاهم و صمیمیت و عواطف انسانی حکمفرما گردد و همهٔ اعضای آن به مثابه زنجیری به هم پیوسته و متحد باشند، سازمانی کامل و صحیح در پرتو این هماهنگی پدید میآید و در نتیجه بنیان یک اجتماع سالم و نیرومند پایه-گذاری گردیده، نیروهای آنان در مسیر سعادت همگانی بسیج میشوند.
برعکس، وقتی این واحدهای کوچک - که تشکیلدهندهٔ اجتماع هستند - دستخوش هرج و مرج و آشفتگی شده، از راه اعتدال فاصله گیرند، چرخهای اجتماع نیز از رشد و تکامل باز میماند. پراکندگی و تشتت، نظام اجتماع را از هم میگسلاند. انسان به مقتضای آفرینش خود، سخت علاقهمند به بقا و ادامهٔ حیات خویشتن است. و برای نیل به این تقاضای درونی از هیچ کوشش و تلاشی خودداری نمیکند. بهترین و آسان-ترین وسیله برای تأمین هدف انسان، ایجاد نسل است زیرا فرزند جزئی از وجود شخص و دنبالهٔ حیات و هستی آدمی است و پاسخ به این تقاضای شدید فطرت با تشکیل خانواده و عهدهدار شدن مسئولیتهای خانوادگی آغاز میگردد. [۵]
اسلام با تشویق به تشکیل خانواده که بهترین وسیله برای حفظ عفت عمومی است به مبنای فطرت پاسخ مثبت میدهد و زناشوئی را یگانه وسیلهٔ پیدایش فرزندان درستکار و حفظ بقاء نوع شناخته است: «خداوند برای شما از جنس خودتان همسران قرار داد و برای شما از همسرانتان فرزندان نوادگان پدید آورد و چیزهای پاکیزه برای شما نمود»[۶]
اسلام برای جلوگیری از انحراف نیروی جنسی جوانان از مسیر طبیعی و نجات آن از فشار این غریزه، به مسئولین خانواده توصیه میکند وسائل ازدواج جوانی که به حد رشد کافی رسیده را فراهم سازند. چه بسا جوانانی که شخصا شرائط و امکانات تشکیل خانواده برایشان میسر نیست و در اثر فشار نیروی غریزی خود در معرض فساد و تباهی قرار میگیرند.
اسلام معتقد است تشکیل خانواده و به کار بستن قوانین ازدواج تنها راه جلوگیری از مفاسد افراط و تفریط جنسی و سعادتمندانه زیستن جامعهٔ انسانی است.
اسلام به منظور استحکام روابط اعضای خانواده با یکدیگر، قوانین و مقرارات جامعی ارائه داده و روابط آنها را با دقیقترین اسلوب نظام بخشیده است. ازدواج بهعنوان «پیمان محکم»[۷] تعبیر آورده و همهٔ مسائل مادی را از هدف خود دور ساخته است و برای اینکه اعضای خانواده از یک وحدت صوری و معنوی برخوردار شوند و روابط آنها بر محور همبستگی کامل بچرخد، وظایف و ادارهٔ این سازمان را به طور عادلانه بین زن و مرد تقسیم کرده تا هر کدام به مقتضای استعداد و ذهنی که در آن مهارت پیدا کرده، متعهد ادارهٔ قسمتی از امور زندگی شود. «زن و مرد نسبت به همدیگر حقوق متقابل دارند.» اسلام در زمینهٔ شغل، امکانات طبیعی و سرشت زن و مرد دقیقا ملاحظه کرده است. از طرفی مرد عهدهدار شئون اقتصادی و تولیدات مادی و امور مربوط به آن میگردد، از طرف دیگر زن، تولیدات انسانی و پرورش نسل و نظارت در امر خانواده را بهعنوان وظیفهٔ اصلی خود میپذیرد.
جمعبندی و ارائهٔ پیشنهادات
از آنجا که فرهنگ ملی ما با اسلام در آمیخته، مشخصا در جبههٔ مقابل برهنگی و بیحجابی قرار داریم. در اینجا مشکل اساسی در مقابل بیعفتی و برهنگی زنان، نبود استراتژی معین در برابر این معضل اجتماعی است.
یکی از راهکارهای مقابله با این معضل، نوسازی و بازسازی نظامها، دستگاههای سیاسی، قوانین و ساز و کارها برای تحقق فرهنگ آرمانیِ اسلامی - ایرانی خود است. در این راهکارها بایستی فرهنگ جامعه را در ابتدای امر مورد بازخوانی و شناخت قرار داده، با رفع نواقص، فرهنگی را که مطلوب است مشخص نمود.
برای مقابله با بیحجابی و تزلزل بنیان خانواده در جامعهٔ اسلامی، شایسته است یک برنامهریزی فرهنگی اصولی و اساسی با ویژگیهای ذیل صورت گیرد؛ آیندهنگری، جامعیت، تنوعپذیری، مصونسازی، دشمنستیزی، شورآفرینی و نشاطانگیزی، هماهنگسازی و اولویت پیشگیری بر درمان.
برنامههای مطلوب فرهنگی باید شورآفرین و نشاطانگیز باشد تا به نیاز جوانان پاسخ گوید و با رغبت و ذوق آنان سازگاری بیشتری داشته باشد. در ادامه چند پیشنهاد و راهکار جهت جلوگیری و مبارزه با بیحجابی و مستحکم کردن پیوندهای خانواده، در نظام خانواده ارائه میدهیم.
در مرحلهٔ اول، خود دختران و زنان جامعه باید اهمیت موضوع را درک کرده، ضمن تقویت حس دشمنشناسی، ترفندها و حیلههای دشمنان را بشناسند و برای مقابله با آن چارهاندیشی کنند و در مرحلهٔ بعد، خانوادهها نیز باید در برابر این بحران خانمانبرانداز ساکت ننشینند و ضمن درک شرایط موجود، با افزودن آگاهیهای خود، این مسائل را مد نظر قرار دهند:
۱ . نظارت بر شیوهٔ استفادهٔ فرزندان از شبکههای اینترنتی و دستگاههای خبری؛
۲ . تشویق فرزندان به پیوند با اماکن مذهبی و مشارکت در جلسات معنوی و مذهبی؛
۳ . پر کردن اوقات فراغت فرزندان با برنامههای مفید و کیفی؛
۴ . افزودن شناخت و آگاهیهای عمیق در مورد دشمن شناسی و نقشههای دشمن؛
۵ . وادار کردن اعضای خانواده به مطالعه و پژوهش پیرامون آسیبشناسی بیحجابی و بیعفتی؛
۶. مصونسازی اعضای خانواده با ایجاد تعهد در آنان و تقویت حس پاکدامنی و عفاف؛
۷ . تحکیم پیوند اولیا و مربیان با مدارس و مراکز آموزشی و کسب آگاهی از وضعیت تحصیلی آنان؛
۸ . رفع نیازهای مادی و معنوی اعضای خانواده در حد توان و اهمیت دادن به نظرات و پیشنهادات آنان؛
۹ . گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر در میان اعضای خانواده و شناخت مراحل و مراتب آن؛
۱۰ . ایجاد رابطه با نهادها و سازمانهای مؤثر برای جذب فرزندان و پرورش خلاقیتهای درونی آنان؛
۱۱ . ترغیب افراد خانواده به روی آوردن به ورزش سالم و ایجاد زمینهٔ لازم برای سلامتی روحی و جسمی آنان؛
و هر موضوع دیگری که میتواند دختران و زنان جامعهٔ اسلامی را از گزند بیحجابی و بیعفتی مصون داشته، به تبع آن به حفظ و استحکام بنیان خانواده اضافه شود.
منبع
پیام زن - شماره ۲۲۸. چهارشنبه, ۲۵ اسفند ۱۳۸۹
پانویس
- ↑ نگاهی به جایگاه خانواده در اسلام، بشارت، فصلنامهٔ فرهنگی - اجتماعی، سال هفتم، ش۲۴، بهار۱۳۸۴.
- ↑ قائمی، علی، تشکیل خانواده در اسلام، تهران، انتشارات امیری، ۱۳۷۵، ص۴۵.
- ↑ مشکینی، علی، ازدواج در اسلام، ترجمهٔ احمد جنتی، تهران، انتشارات یاسر، ۱۳۵۹، ص۳۱.
- ↑ شفیعی مازندرانی، محمد، راز خوشبختی و اعجاز ازدواج، قم، انتشارات عطرآگین، ۱۳۸۵، ص۵۳.
- ↑ اشرافی مرتضی، نقدی بر فمینیسم (با تکیه بر تعالیم اسلامی)، قم، انتشارات قدس، ۱۳۸۴، ص۸۶.
- ↑ نمل، آ یهٔ ۷۲.
- ↑ نساء، آیهٔ ۲۵.
