نفقه دادن واجب است؟!
نویسنده: سمیرا باقری
کلمات کلیدی: حقوق زناشویی-اجرت المثل-نفقه
محتویات
مقدمه
در اسلام خانواده از دیرباز، کانون اصلی بوده است. در این مکتب به انسان آموخته میشود که چگونه با دیگران زندگی کند و سرنوشت خویش را وابسته به آنان ببیند، الزام به نفقه چیزی است که به موجب آن اعضای خانواده وظیفه دار شدهاند، تا در مواقع لزوم به یاری یکدیگر بشتابند.
نفقه در لغت و اصطلاح
نفقه در لغت به معنی هزینه، خرج، اخراجات، خرج هر روزه و خرجی آمده است. نفقه به معنای آنچه انفاق کنند و یا صرف خرج معیشت عیال و اولاد نمایند، و یا هزینه زندگی عیال و اولاد، میباشد.
به بیان دیگر رفع نیازهای مالی زن و هزینه گذران زندگی خانواده(خرجی) را نفقه گویند.
در معنایی دیگر نفقه به معنای خرج هر روزه، خرج نمودن درهم و مانند آن است.
در معنای اصطلاحی نفقه عبارت است از انفاق و کمک کردن از باب نیکوکاری، البته این نفقه بعضاً الزام آور میشود مانند نفقه زوجه و نفقه اقارب و خویشاوندان.[۱]
نفقه عبارت از مسکن، لباس، غذا و لوازم منزل است، که با توجه به عرف محل زندگی و وضعیت همسر تعیین میگردد. در کتب فقهی موارد متعددی برای نفقه واجب شمردهاند: غذا، لباس، مسکن، خادم، وسایل نظافت و آرایش. اینها باید به اندازهای باشد که احتیاج رفع گردد. بر این اساس عرف محل زندگی و نیاز زوجه ملاک اندازه نفقه تعین شده است. آنچه در روایات مطرح شده حداقل نیاز ضروری زندگی است و گرنه اندازه و مقدار آن را عرف تعیین میکند.[۲]
و یا به عبارت دیگر نفقه، همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض میباشد.
مصادیق نفقه
نفقه اولاد
نفقه اولاد به عهده پدر است و پس از فوت پدر یا عدم قدرت او بر انفاق، به عهده پدربزرگ پدری است. و در صورت عدم پدر و اجداد پدری یا عدم قدرت آنها نفقه به عهده مادر است و هر گاه مادر زنده نباشد به عهده پدربزرگ مادری و مادربزرگ مادری و همچنین مادر بزرگ پدری است، که در فرض آخر اگر بیش از یک نفر باشند به طور مساوی نفقه بین آنها تقسیم میشود.[۳]
از نظر اسلام، شوهر باید در حد متعارف، نیازمندیهای زندگی زن(خوراک و پوشاک و مسکن) را تأمین کند و مرد بر بیش از توان خویش مجبور نمیشود. و البته، قانون اسلام، قانون بی در و پیکر نیست که بخواهد قانونی را وضع کند و همه این قوانین برای تداوم خانواده و زندگی زناشویی است. و الزام به نفقه چیزی است که به موجب آن اعضای خانواده وظیفه دار شدهاند، تا در مواقع لزوم به یاری یکدیگر بشتابند
نفقه پدر و مادر و اجداد
نفقه پدر و مادر برعهده اولاد و در درجه بعد برعهده اولاد اولاد است، بنابراین نفقه پدر و مادر فقیر در درجه اول به عهده اولاد است. اگر پدر و مادر فقط یک فرزند داشته باشند، همه نفقه بر عهده اوست و اگر چند فرزند داشته باشند، به طور مساوی به پدر و مادر، نفقه خواهند داد. یعنی به نسبت برابر باید مخارج زندگی پدر و مادر خود را بپردازند و از این لحاظ تفاوتی بین دختر و پسر نیست. هرگاه شخصی فرزند بلافصل نداشته باشد یا فرزند او توانایی پرداخت نداشته باشد، نفقه او برعهده اولاد اولاد خواهد بود.[۴]
فقها در رسالههای عملیه تصریح کردهاند که: بر مرد واجب است نفقه و مخارج پدر و مادر خود را و پدران و مادران آنان اگر چه بالاتر نیز روند، و فرزندان و نوههای خود را اگر چه پایینتر نیز روند[ مانند نبیره و نتیجه] بپردازد(مرد باشند یا زن، کوچک باشند یا بزرگ، مسلمان باشند یا کافر). و پرداخت مخارج به غیر اینها از نزدیکان بر انسان واجب نیست، اگر چه مستحب است به ویژه به آنان که از وی ارث میبرند.[۵]
نفقه همسر
از جمله تکالیف زوج نسبت به زوجه، پرداخت نفقه زوجه است که در صورت استطاعت و تمکن مالی زوج، برعهده وی قرار گرفته و مکلف به پرداخت مستمر آن به زوجه میشود. نفقه زوجه شامل همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زوجه از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی و خادم(در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض) میباشد.
حقوق، نفقه
فرق نفقه زوجه با نفقه نزدیکان
ماهیت نفقه اقارب و نفقه زوجه متفاوت است. نفقه زوجه حق است و در صورت نپرداختن بر ذمه زوجه دِین میگردد و قابل اسقاط و مطالبه است و گذشت زمان آن را از بین نمیبرد. در حالی که نفقه سایر اقارب حکم تکلیفی غیر قابل اسقاط است که اگر نپرداخت، فقط محکمه میتواند وی را از باب انجام تکلیف واجب، ملزم به پرداخت نماید.[۶]
در واقع، نفقه زوجه حقی است که بر دین زوج است، فرق نمیکند زوج دارا باشد یا ندار، زوجه مطالبه کند یا نکند. نفقه زوجه بر نفقه سایر افراد واجب النفقه مثل پدر و مادر و اولاد مقدم است.
این رأی فقهی در تأمین و تضمین نفقه زوجه و در نتیجه به پایداری نهاد خانواده بی شک مۆثر است. ممکن است زوج بابت دیون متعدد و نپرداختن نفقه اقارب و زوجه بدهکار گردد و دارایی وی نیز پاسخگوی همه دیون وی نباشد با این رأی دیگر لازم نیست زن نگران این موضوع باشد که آیا چیزی برای وی باقی خواهد ماند یا خیر؟ چرا که برای حفظ نهاد خانواده شارع مقدس مقرر نموده است، که نفقه زوجه بر نفقه اقارب مقدم است.[۷]
نفقه، همه نیازهای متعارف و متناسب با وضعیت زن از قبیل مسکن، البسه، غذا، اثاث منزل و هزینههای درمانی و بهداشتی و خادم در صورت عادت یا احتیاج به واسطه نقصان یا مرض میباشد
نظر برخی از مراجع عظام دربارهٔ پرداخت نفقه
۱. آیه الله حکیم (ره):
نفقههای مهم عبارتند از: نفقه همسر و نفقه خویشان.
نفقه همسر: همسر دائمی نفقهاش بر شوهر واجب است، اگرچه کنیز و یا ذمّی)اهل کتاب) باشد. و همسر موقت، نفقه ندارد، مگر اینکه در ضمن عقد شرط کرده باشند، در این صورت به سبب شرط واجب خواهد شد. از نفقههای واجب که بر عهده شوهر است، عبارت است از: خوردنی، پوشیدنی، نوشیدنی و محل سکونت، با فرش متعارف. هزینه آرایش و نظافت و امثال آن، اگر شوهر آن را مطالبه کند، بر عهدهاش میباشد، ولی اگر مطالبه نکند، برایش واجب نیست.
نفقه خویشان: نفقه فرزندان، نوادگان، پدر و مادر، بنابر احتیاط واجب پدربزرگها و مادربزرگها، نیز بر انسان واجب است، ولی نفقه دیگر خویشاوندان بر او واجب نیست، اگرچه مستحب است.[۸]
۲. آیه الله سیستانی (دام الظله):
میزان نفقه و تأمین هزینه زندگی که بر مرد نسبت به همسرش واجب است، به مقدار متعارف و مناسب با شۆن مرد و زن است، بر شوهر واجب است، نفقه زن را از خوراک و پوشاک و مسکن و دارو و سایر لوازم زندگی متعارف به نحوی که مناسب شأن اجتماعی او به اعتبار همسرش، بپردازد نه به اعتبار پدرش.[۹]
نتیجه
از نظر اسلام، شوهر باید در حد متعارف، نیازمندیهای زندگی زن(خوراک و پوشاک و مسکن) را تأمین کند و مرد بر بیش از توان خویش مجبور نمیشود. و البته، قانون اسلام، قانون بی در و پیکر نیست که بخواهد قانونی را وضع کند و همه این قوانین برای تداوم خانواده و زندگی زناشویی است. و الزام به نفقه چیزی است که به موجب آن اعضای خانواده وظیفه دار شدهاند، تا در مواقع لزوم به یاری یکدیگر بشتابند.
فهرست منابع
شرح قانون مدنی، سید علی حائری شاهباغ.
قانون مدنی.
ترمینولوژی حقوقی، محمد جعفر جعفری لنگرودی.
نفقه اقارب در حقوق ایران، فرشید قهرمانی.
دفتر آیه الله حکیم (رحمه الله علیه).
سایت رسمی آیه الله سیستانی (دام الظله).
پا نویس
