فرهنگ مصادیق:نذر - حوزه نت
مقدمه
«نذر» عبارت است از عمل ثوابی که شخص مکلف، بر عهده ی خود واجب میسازد و این امر برای خداست. از دیرباز در میان اقوام و ملل گذشته این عمل رواج داشته و بصور مختلف انجام میگرفته. در ایران باستان و در میان اعراب جاهلی، نذر و قربانی برای بتها و آتشکدهها وجود داشته و ریشههای خرافی فراوانی داشته است. بیشترین مردم آن روز، برای رسیدن به آمال و آرزوهای خود، برای بتها و خدایان تقدیمی داشتهاند که گاهی همراه با نذر بوده است.
امیرالمؤمنین علی(ع) در یکی از خطبههای خود درباره ی اعراب پیش از اسلام میفرماید: «خدا محمّد(ص) را به رسالت معبوث ساخت، تا جهانیان را بیم دهد و او را امین دستورهای آسمانی خود قرار داد. در آن حال، شما ای گروه عرب! بدترین دینها را داشتید و در بدترین سرزمینها زندگی مینمودید و در بین سنگهای خشن و مارهای گزنده میخوابیدید. از آب تیره مینوشیدید و غذای ناگوار میخوردید. خون یکدیگر را میریختید و پیوندهای خویشاوندی را قطع مینمودید. بتها در میان شما برپا بود و گناهان، سراسر وجود شما را فرا گرفته بود».1
خداوند به وسیله ی رسول اکرم مردم را هدایت و با معارف الهی آشنا ساخت.
نذر عبدالمطلب
همانطور که اشاره شد، نذر در قبل از اسلام نیز وجود داشته است. یکی از موارد درباره ی اجداد رسول خدا(ص) بوده که در حدیث «انا ابن الذّبیحین» اشاره شده است؛ منظور از ذبیح اول، حضرت اسماعیل(ع) و ذبیح دوم، عبداللّه پدر گرامی رسول خدا(ص) است. (با نقد و تحلیلهایی که وجود دارد).
داستان ذبح عبداللّه را بسیاری از مورخان شیعه و سنی، نقل کردهاند.
در جریان دفن هدایا و اموال کعبه و جستجوی قریش، عبدالمطلب در کنار خانه ی کعبه، خواب حفر چاه زمزم را دید و پس از درگیری و رفع موانع، چاه را حفر نمود و هدایا از میان چاه بیرون آورد و همه را برای ساختن درهای کعبه و تزئینات آن به کار برد؛ بعد از آن بود که مردم مکه و حاجیان از آب سرشار زمزم بهره مند گشتند.
گویند وقتی که عبدالمطلب برای حفر زمزم، مخالفت قریش و اعتراضات آنان را دید، با خود نذر کرد که اگر خداوند، ده پسر به او عطا فرماید، یکی از آنها را در راه خدا، در کنار کعبه قربانی کند. این در زمانی بود که یک پسر بیشتر نداشت. خداوند این حاجت او را برآورده کرد. با گذشت چند سال، ده پسر پیدا کرد و با تولد آخرین آنها، به یاد نذر خود افتاد؛ لذا پسران خود را جمع کرد و داستان نذر خود را برای آنان گفت. فرزندان به او گفتند: «ما همه در اختیار شما هستیم!» عبدالمطلب بعد از دیدن آمادگی پسرانش، آنان را کنار کعبه برد و برای انتخاب یکی از آنان قرعه زد که به نام عبداللّه که نزد پدر، از همه محبوب تر بود، درآمد.
علیرغم مخالفت بزرگان قریش، عبدالمطلب گفت «نذری کردهام که باید به آن وفا کنم» بعد از گفتگوی زیاد، قرار شد از شتران زیادی که عبدالمطب داشت بیاورند و بین آنها و نام عبداللّه قرعه بزنند که بالاخره عبدالمطلب به فدیه کردن صد شتر، به جای فرزندش رضایت داد و با ذبح شتران آنها را بین مردم مکه تقسیم نمود.
این نمونهای از نذر در برابر شکر الهی بوده است.
نذر در قرآن
قرآن کریم در آیه ی ۲۷ سوره ی بقره چنین آورده است:
«و ما انفقتم من نفقهٍ اَو نَذَرتم من رندر فان اللّه یعلمه و ما للظالمین من انصار؛ هر چه انفاق کنید و یا به نذر صدقه دهید، همانا خداوند میداند و ستمکاران را در دو جهان یار و معینی نخواهد بود.»
در آیه ی ۷ سوره ی دهر، وفای به نذر را تأکید میکند: «یوفون بالنذر و یخافون یوماً کان شرّه مستطیراً؛ بندگان خدا، وفا به نذر کرده، میترسند از روزی که شرّ آن گسترده است».
در تفسیر این آیه، مفسران بر این باورند که این آیه در مورد خانواده ی عصمت و طهارت، امیرالمؤمنین علی(ع) و صدیقه ی طاهره حضرت زهرا(س) و دو فرزند گرامی آن حسن و حسین - علیهاالسلام - نازل شده؛ آنگاه که حسن و حسین - دو نور دیده ی گرامی آنان - مریض شده بودند، همگی نذر نمودند که اگر خداوند عالم بر آنان شفا کرامت فرمود، سه روز روزه بگیرند. پس از آنکه حاجت شان برآورده شد، سه روز متوالی روزه گرفتند.
در این دو آیه، به وفای به نذر و خوف از شر روز رستاخیز اشاره شده، که بر وجوب وفای نذر دلالت میکند.
و در احادیث اسلامی نیز نمونههای بسیاری وجود دارد:
مردی در زمان رسول خدا، نذر کرد که شتری را در بوانه نحر کند؛ لذا حضور پیامبر رسید و ایشان را از جریان مطلع ساخت؛ پیامبر فرمود: «آیا در آنجا در عصر جاهلیت، بتی وجود داشت که پرستش کنند؟ عرض کرد: خیر! فرمود: آیا در آنجا در یکی از اعیاد جاهلی، اجتماعی تشکیل میشده؟ عرض کرد: نه! در این حال فرمودند: به نذر خود جامه ی عمل بپوشان. نذر در دو مورد درست نیست: ۱- گناه و نافرمانی خدا. ۲- در چیزی که انسان مالک آن نیست».
در مورد دیگری، زنی به پیامبر عرض کرد: نذر کردهام در محل خاصی، حیوانی را ذبح کنم. فرمود: آیا برای صنم نذر کردی؟ گفت: خیر! حضرت فرمود: به نذر خود عمل کن.»
پرسشهای پیامبر گرامی اسلام، گواه بر این است که ذبح باید برای خدا باشد، نه برای بت.
یکی از محرمات در خطبه ی زهرای مرضیه(س)، جزو محرمات آمده است: «والوفاء بالنذر تعریضاً للمغفره؛ خدای متعال وفای به نذر را زمینهای برای مغفرت خود قرار داده است».
«نذر»، از اقسام عهد و پیمانی است که شخص میان خود و خدا میبندد و استقامت در پیمان، علاوه بر مدح عقلی، شرعاً نیز ممدوح است و انسان بدین وسیله خود را در معرض مغفرت و بخشایش الهی قرار میدهد. و شخص، وفای به نذر را اختیاراً بر ذمّه ی خود میآورد و روح تسلیم و فرمان برداری نسبت به مولا را نشان میدهد.
نذر و اجزای آن
الف) نذر کننده: باید دارای شرایط تکلیف، مسلمان و دارای قصد و اختیار باشد.
ب) صیغه ی نذر: نذر، گاهی به خاطر شکر الهی است؛ مثل اینکه بگوید: «اگر فرزندی به من داده شود للّه علی کذا؛ برای خداست بر عهده ی من فلان کار...» و گاهی جهت دفع بلاست، مثل اینکه بگوید: «اگر مریض من خوب شد فللّه علی کذا» و گاهی برای جلوگیری از حرام یا ترک واجب است؛ مثل اینکه بگوید: «اگر فلان مرام را انجام دادم یا فلان طاعت را ترک کردم فللّه علی کذا» گاهی نیز بدون شرط است؛ مثل اینکه بگوید: «لله علی کذا...»
نذر، اگر همراه با شرط باشد، مسلمّاً صحیح است؛ امّا اگر بدون شرط باشد، در صحت آن، دو قول است که اکثراً در این منعقد است، قول دارند.
نذر، باید با لفظ جلاله ی «اللّه» باشد؛ پس اگر بدون نام خدا، بگوید: «بر عهده من است فلان کار...» بر او واجب نمیشود.
ج) متعلق نذر: معیار متعلق نذر، این است که طاعت خدا بود، هم چنین برای نذر کننده مقدور باشد، در صورت عاجز بودن او، نذر منعقد نمیشود و اگر بعداً نیز ناتوانی پدید آید، نذر ساقط است.
و اگر سبب نذر، طاعت خدا باشد و نذر را جهت شکرانه انجام میدهد، نذر لازم میشود؛ امّا اگر جهت جلوگیری از طاعت، نذر کرده باشد، لازم نمیشود.
