فرهنگ مصادیق:قسم دروغ

قسم دروغ

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	قسم دروغ-طهور

مصادیق مرتبط

ردیف	عنوان
۱	ارائه آمار دروغ
۲	دروغ
۳	دروغ بستن بر خدا
۴	گزارش دروغ
۵	دروغ گفتن
۶	دروغ بستن بر امامان
۷	تصدیق دروغ گویان
۸	دروغ بستن بر پیامبران
۹	دروغ بستن بر عالمان دین
۱۰	دروغ بستن بر غیر مسلمان
۱۱	دروغ بستن بر مسلمان
۱۲	دروغ دانستن سخن معصومین (ع)
۱۳	دروغ در اعلام نیازمندی
۱۴	دروغ عملی
۱۵	دروغ نوشتن
۱۶	شهادت دروغ
۱۷	غسل عهد و نذر و قسم
۱۸	پرداخت کفاره نقض قسم
۱۹	وفای به قسم

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده:مجتبی خواجوند عابدینی
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر-۲۷/۱۲/۹۴
کلید واژگان: قسم، ، یمین، حلف، دروغ، غموس

مقدمه

یکی از آسیب‌های اجتماعی، که به صورت یک عادت ظهور کرده قسم خوردن است. قسم خوردن در حقیقت عامل اثبات سخنان متکلم است که اگر صادقانه باشد در شریعت اسلامی از آن با عنوان مکروه یاد شده است. اما با همه تأکیدات قرآنی بر عدم سوگند متأسفانه نه تنها تأثیری در تغییری زندگی اجتماعی نکرده بلکه تأسف برانگیزتر، نام خداوند را به دروغ، دستاویزی برای نیرنگ‌های روزانه خویش از قبیل معاملات و غیره قرار داده و از معتقدات اسلامی، و حسن ظن مردم از نام باری تعالی، برای منافع مادی خویش استفاده می‌کنند. سوگندی که دروغ بودن آن، ریشه تاریخی در داستان حضرت آدم ابوالبشر و شیطان دارد. زمانی که شیطان برای جلب توجه حضرت آدم علیه السلام به سوگند دروغ متوسل شد و خود را خیرخواه به شمار آورد تا بتواند آدم و حوّا را بفریبد و چون حضرت آدم و حوّا علیهماالسلام تا قبل از آن، از کسی قسم دروغ نشنیده بودند فریفته این قسم شده و سوگند شیطان اعتماد کردند و از درخت منهی خورده و از بهشت رانده شدند در این مقاله سعی شده تا زوایای مختلف سوگند دروغ مورد توجه قرار گرفته تا با آگاهی از آن، از سوگند دروغ اجنتاب ورزیده و جامعه را با حسن عمل و صدق گفتار از گامهای شیطان دور کرده و به سوی حکومت مهدوی ارواحنا له الفداء رهنمون سازیم.

آمار قرآنی و روایی

کثرت آیات و روایات در مذمت قسم دروغ حاکی از اهتمام شارع مقدس بر منع قسم دروغ دارد
قرآن کریم بیش از ۱۵ آیه درباره سوگند دروغ در موضوعات مختلفی از قبیل ترس از افشاء شدن اسرار در سوره توبه آیه ۵۶ وَيَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْكُمْ وَمَا هُمْ مِنْكُمْ وَلَكِنَّهُمْ قَوْمٌ يَفْرَقُونَ (منافقان به خدا قسم می‌خورند که همانا آنان از شمایند، در حالی که (دروغ می‌گویند و) از شما نیستند، بلکه آنان گروهی هستند که (از شما) می‌ترسند.) و نیز جلب رضایت پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله توسط منافقان در سوره توبه آیه ۶۲ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ لَكُمْ لِيُرْضُوكُمْ وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ إِنْ كَانُوا مُؤْمِنِينَ («منافقان»برای شما به خدا سوگند می‌خورند تا شما را راضی کنند، در حالی که اگر ایمان آورده‌اند، شایسته‌تر آن است که خدا و رسولش را راضی کنند.) و همچنین دفع هرگونه سوء ظن و اتهام زنی در سوره مجادله آیه۱۶ و سوره منافقون آیه۲ اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ (سوگندهای خود را سپر ساخته و (مردم را) از راه خدا باز داشتند.) تصریح شده است؛ علاوه بر آنکه با تحقیق اجمالی که در نرم افزار جامع الاحادیث با کلید واژگان «الیمین الکاذبه»، «الحلف الکاذب»، «الیمین الغموس» جستجو شده بیش از ۱۷۰ مورد در بحث سوگند دروغ ذکر شده است. تنها به دو نمونه آن اشاره می‌شود. عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ أَرْبَعَهً مِنَ الذُّنُوبِ یُعَاقَبُ بِهَا فِی الدُّنْیَا قَبْلَ الْآخِرَهِ تَرْکَ الصَّلَاهِ وَ أَذَی الْوَالِدَیْنِ وَ الْیَمِینَ الْکَاذِبَهَ وَ الْغِیبَه (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: چهار گناه است که عقوبتش در همین دنیا(قبل از آخرت) است. ترک نماز، اذیت کردن پدر مادر، قسم دروغ و غیبت کردن) أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام الْیَمِینُ الْکَاذِبَهُ تُورِثُ الْعَقِبَ الْفَقْرَ امام صادق علیه السلام فرمود: قسم دروغ باعث فقر و تنگدستی نسل انسان می‌گردد.

کیفیت سوگند

قسم مقبول در محکمه عدل باید از روی اختیار و قصد جدی و بلوغ باشد و به یکی از اسماء و یا صفات خداوند متعال از قبیل «خدا»، «الله» قسم یاد کند. همچنین اگر بگوید«قسم به آن کسی که آسمانها و زمین را آفرید» و نیز اگر به اسمی قسم بخورد که به غیر خدا هم می‌گویند ولی به قدری به خدا گفته می‌شود که هر وقت کسی آن اسم را بگوید، ذات مقدس حقّ در نظر می‌آید مثل آن که به «خالق» و «رازق» قسم بخورد، و یا اگر به اسمی قسم بخورد که فقط در مقام قسم خوردن ذات حقّ از آن به نظر می‌آید مثل «سمیع» و «بصیر» باز هم قسمش صحیح است که در صورت صادق نبودن کیفیت قسم، آثار دنیوی و اخروی و نیز ضمان آور بودن مالی که با قسم دروغ کسب کرده شامل وی می‌شود. آنچه که در محاورات اجتماعی به مقدسات اسلامیاز قبیل قرآن، نام اهل بیت علیهم السلام، خانه خدا و غیره سوگند یاد می‌کنند تا اطمینان و آرامش شخص را نسبت به سخنان خویش به منصه ظهور برساند - مثل این که به قرآن کریم سوگند یاد می‌کند، یا به نام امام رضاعلیه السلام قسم یاد می‌کند تا طرف مقابل را نسبت به معامله‌ای که انجام می‌دهد اطمینان خاطر دهد- اگرچه احکام قسم از قبیل استرداد و ضمان مال را ندارد اما حرمت قسم دروغ شامل وی شده و تبعات عمل خود را خواهد دید.
«سوگندی اعتبار دارد که یکی از اسمای خداوند متعال باشد؛ مثل خدا یا اللّه ... بنابراین قسم به مقدسات دیگر مثل قرآن و پیامبر و ائمه اطهار (علیهم السلام) احکام قسم را ندارد؛ یعنی اگر با این اسم‌های مقدس قسم بخورد چیزی بر عهده او نمی‌افتد و واجب نیست به قسمش وفا کند. همچنین اگر قسم خود را شکست بر او کفاره قسم واجب نمی‌شود.البته، اگر به این مقدسات در مکالمات روزمره قسم بخورد و قسمش دروغ باشد، همانند قسم دروغ به اسم پروردگار، دارای حرمت و عذاب اخروی خواهد بود. برای نجات از عذاب اخروی و بخشیده شدن گناه قسم دروغ، چه به اسم خداوند باشد چه به مقدسات دیگر، باید توبه و استغفار نمود.»

عوامل قسم دروغ

انگیزه‌های مالی و اقتصادی

قرآن کریم ریشه بسیاری از انحرافات را علاقه مندی انسان به مال دنیا معرفی می‌کند وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدیدٌ و نمونه آشکار آن را در داستان قارون و مصداق کامل این انحراف انسان با قسم دروغ را در اهل کتاب معرفی کرده است.اما متأسفانه عده‌ای از مسلمانان بجای عبرت گیری از این عمل ناروا فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ از هوای نفس پیروی کرده و برای اندک ثمن بخس و غصب مال دیگران، از نام مبارک باری تعالی سوء استفاده کرده و قسم‌های دروغین، را پلی برای دست یافتن به خواهش‌های نفسانی خود قرار می‌دهند. امام صادق علیه السلام فرمود: سوگندی که موجب آتش دوزخ می‌شود این است که انسان برای نپرداختن مال مسلمانی قسم دروغ بخورد.

حفظ آبرو

یکی از اوصاف زشتی که قرآن بر مذمت آن تأکید دارد نفاق است. یعنی آنچه که بر زبان جاری می‌شود مخالف با آن چیزی است که در دل دارد. در بسیاری از دعاوی، معاملات و ... سخنانی رد و بدّل می‌شود که در صورت اختلاف، برای حفظ اعتبار و آبرو خویش به انکار سخنان خود پرداخته و برای اثبات آن به قسم دروغ متوسل می‌شود. و این مسأله در شخصیت افراد منافق که قصد ضربه زدن به دین را دارند و به هیچ یک از مبانی دینی معتقد نباشند بیشتر ظهور می‌کند تا بتوانند با قسم‌های ناصحیح خود مسلمانان را به انحراف کنند. مرحوم علامه طباطبایی ره در تفسیر آیه «اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ» می‌فرماید: منافقین سوگندهای خود را پرده و پوشش خود کردند تا به وسیله آن، تهمت و سوء ظن را از خود دفع کنند. هر جا عملی از آنان سر زد که مؤمنین را در عقایدشان به شک و تردید انداخته آنان را مثل خود از راه خدا که همان اسلام است منصرف سازد، و با سوگندهای دروغ خود را تبرئه می‌کردند.

دشمنی و غرض ورزی

شخص دروغ گویی به منصور دوانیقی حاکم مستبد عباسی گزارش داد که امام جعفرصادق علیه السلام در فکر قیام بر ضد دولت می‌باشد و غلامش معلی را به سوی شیعیان فرستاده تا مال و اسلحه جمع کند. منصور خشمگین شده و به امیر مدینه نامه نوشت که امام را به بغداد بفرستد. امام علیه السلام به اجبار، رهسپار عراق شد. هنگامی که نزد منصور رسید، پادشاه عباسی در آغاز به حضرتش احترام نمود، ولی پس از اندی، عتاب آغاز کرد و سخنانی بر خلاف ادب از او سر زد، سپس گفت: شنیده‌ام که معلی برای تو مال و اسلحه جمع می‌کند. امام علیه السلام تکذیب کرده و فرمود: این سخن، افترا و دروغ است. منصور که حال را چنین دید، گزارش دهنده را بخواست. آن مرد از حضور امام علیه السلام شرم نکرد و گفت: هر چه گفته‌ام واقعیت دارد. امام علیه السلام فرمود: سوگند بخور! آن مرد که آماده سوگند شد، صیغه قسم را چنین اجرا کرد: «والله الذی لا اله الا هو الطالب الغالب الحی القیوم». امام علیه السلام فرمود: صبر کن! هر طور که من گفتم، سوگند بخور! سپس فرمود: بگو! از حول و قوه خدا بیرون باشم و در حول و قوه خودم داخل باشم، اگر آن چه گفته‌ام دروغ باشد. دروغ گو صیغه قسم را همان طور اجرا کرد و همان دم افتاد و مرد.

آثار قسم دروغ

قسم دورغ همانند دیگر گناهان دارای آثار و پیامدهای منفی دنیوی و اخروی است که به موارد آن اشاره می‌کنیم:

آثار دنیایی

خلقت عالم بر اساس عبودیت است؛ وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ و آنچه که زمینه عبودیت را فراهم می‌آورد؛ معرفت است. هر مقداری که بر آگاهی انسان افزوده شود ایمانش و توجهش به خدای متعال بیشتر خواهد بود.
اما ارتکاب گناه کبیره مثل سوگند دروغ، امام صادق علیه السلام به عمرو بن عبید فرمود: یکی از گناهان کبیره که در قرآن کریم به آن اشاره شده قسم دروغ است که حاکی از عدم معرفت انسان به خدای متعال است.
مردی از طایفه عبدالقیس گفت: سلمان فارسی رحمه اللَّه بر گورستانی گذر کرد و گفت: سلام بر شما ای ساکنان گورها که مؤمن یا مسلمانید. ای ساکنان این سرزمین، آیا می‌دانید که امروز روز جمعه است؟ هنگامی که سلمان به خانه‌اش بازگشت و خوابید و چشمانش به خواب رفت، کسی به خوابش آمد و گفت ای ابوعبداللَّه سلام بر تو باد. تو سخن گفتی و ما شنیدیم و سلام کردی و ما پاسخ گفتیم. پرسیدی: آیا می‌دانید که امروز روز جمعه است؟ آری ما می‌دانیم پرندگان در روز جمعه چه می‌گویند. سلمان گفت: پرندگان در این روز چه می‌گویند؟ گفت: می‌گویند: منزه است، منزه است پروردگار ما که بخشاینده و پادشاه است مَا یَعْرِفُ عَظَمَهَ رَبِّنَا مَنْ یَحْلِفُ بِاسْمِهِ کَاذِباً عظمت پروردگار ما را آن که به نام او سوگند دروغ یاد کند نشناخته است. و عرش الهی را به لرزه در می‌آورد.
أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ قَالَ عَلِمَ اللَّهُ مَا لَمْ یَعْلَمِ اهْتَزَّ الْعَرْشُ إِعْظَاماً لَهُ هر کسی که بگوید: خداوند می‌داند عرش الهی از بزرگی چنین سخنی به لرزه در می‌آید سبب می‌شود تا با مُهری که برقلب ناپاک آنان زده می‌شود کوری دل را نصیب آنان کند اتَّخَذُوا أَيْمَانَهُمْ جُنَّةً فَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ إِنَّهُمْ سَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ آمَنُوا ثُمَّ كَفَرُوا فَطُبِعَ عَلَى قُلُوبِهِمْ فَهُمْ لَا يَفْقَهُونَ و در نتیجه به جنگ با خدای متعال رود. جنگی سوگند دروغ آغاز آن باشد بیش از چهل روز مهلت داده ندارد أَبِی عَبْدِ اللَّه علیه السلام قَالَ: الْیَمِینُ الْغَمُوسُ یُنْتَظَرُ بِهَا أَرْبَعِینَ یَوْماً ابن ابی یعفور از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که فرمود: سوگندی که صاحبش را در گناه فرو می‌برد بیش از چهل روز به او مهلت نمی‌دهد. که از عملکرد خویش توبه کند تا مطرود أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: مَنْ حَلَفَ بِاللَّهِ فَلْیَصْدُقْ وَ مَنْ لَمْ یَصْدُقْ فَلَیْسَ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فِی شَیْ‌ءٍحسین بن مختار می‌گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: هر کس به خدا سوگند یاد کند باید راست بگوید، و هر کس راست نگوید خدا را با او کاری نیست. و مورد عقاب خدای متعال واقع نشود عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ أَرْبَعَهً مِنَ الذُّنُوبِ یُعَاقَبُ بِهَا فِی الدُّنْیَا قَبْلَ الْآخِرَهِ تَرْکَ الصَّلَاهِ وَ أَذَی الْوَالِدَیْنِ وَ الْیَمِینَ الْکَاذِبَهَ وَ الْغِیبَه و در صورت عدم توبه، در کمترین زمان ممکن عقاب گناه خویش را خواهد چشید.
أَبِی جَعْفَرٍ علیه السلام قَالَ فِی کِتَابِ عَلِیٍّ علیه السلام ثَلَاثُ خِصَالٍ لَا یَمُوتُ صَاحِبُهُنَّ أَبَداً حَتَّی یَرَی وَبَالَهُنَّ الْبَغْیُ وَ قَطِیعَهُ الرَّحِمِ وَ الْیَمِینُ الْکَاذِبَهُ یُبَادِرُ اللَّهُ بِهَا امام باقرعلیه السلام فرمود: در کتاب امام علی علیه السلام آمده که سه خصلت است که صاحبش نمی‌میرد تا آنکه وبال آن را ببیند ظلم کردن، قطع رحم، قسم دروغ.
سوگند دروغ عواقبی همچون:
خراب شدن منازل و کوتاهی عمر،
از بین رفتن برکت.
فقر در نسل.
و نیز خالی شدن شهر از سکونت.
و قطع شدن رشته نسل آدمی (نازایی در نسل)
دارد و چه بسا عامل هلاکت و مرگ شخص خواهد شد.
داستان مرگ جاسوسی که با سوگند دروغش، قصد اتهام زنی به امام صادق علیه السلام را داشته است مصداقی برای تأیید این مسأله است.

نقض حکم

«اگر برای حاکم بعد از حکمش معلوم شود که قسم، دروغ بوده است، جایز بلکه واجب است که حکمش را نقض نماید.» علاوه بر آنکه در قوانین جزایی نیز مجازات‌هایی برای این دسته از افراد در نظر گرفته شده است. مطابق ماده ۶۴۹ قانون مجازات اسلامی، هر کس در دعوای حقوقی یا جزایی که قسم متوجه او شده باشد، سوگند دروغ یاد نماید به شش ماه تا دو سال حبس محکوم خواهد شد.

بی اعتمادی به مقدسات اسلامی

امروزه در همه کشورهای جهان به مقدساتی اعم از مذهبی و غیر مذهبی پایبند که عامل انسجام و وحدت آنان نیز بشمار می‌رود. در میان مسلمانان؛ نام خدای متعال، ائمه اطهار علیهم السلام، قرآن و ... از جمله مقدسات بشمار رفته بگونه‌ای که نام آنان را نباید بدون وضو لمس کرد. در محاورات اجتماعی برای اثبات سخن و غیره این مقدسات را واسطه قرار می‌دهند تا مخاطب، صدق سخن را به خاطر این مقدسات بپذیرد. اما متأسفانه با سخنان دروغی که بر زبان جاری می‌کنند و این مقدسات را به بهانه صدق سخن، واسطه قرار می‌دهند خطر بی اعتمادی و بی حرمتی را در جامعه تلقین می‌کنند.

آثار اخروی

قیامت تجلی اخلاق و صفات انسان در دنیاست به عبارتی دیگر انسان هرگونه که در دنیا زندگی کند با همان حالت در آخرت محشور می‌شود. اگر با اخلاق نیک و صفات حمیده زندگی کرد و قلب را از هرگونه رذایل پلید، پاک و مطهّر نگه داشته باشد روز قیامت برایش سودمند خواهد بود اما متأسفانه همیشه عده‌ای در امتحانات الهی دنیوی مردود می‌شوند و با ندای اسرافیلی که در صور دمیده می‌شود از خواب غفلت بیدار شده و با همان سیرت باطنی که در دنیا با قسم‌های دروغین با مردم سخن می‌گفتند برای حسابرسی در پیشگاه باری تعالی از قبر برانگیخته می‌شوند اما با مشاهده عذاب‌های هولناکی قیامت دوباره با همان شخصیت شکل گرفته‌ای دروغین دنیوی، در محضر باری تعالی، سوگند دروغ یاد می‌کنند. يَوْمَ يَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِيعًا فَيَحْلِفُونَ لَهُ كَمَا يَحْلِفُونَ لَكُمْ وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلَى شَيْءٍ أَلَا إِنَّهُمْ هُمُ الْكَاذِبُونَ (روزی که خدا همه آنان را برمی‌انگیزد، همان‌گونه که برای شما سوگند یاد می‌کردند برای او [نیز] سوگند یاد می‌کنند و چنان پندارند که حقّ به جانب آنهاست. آگاه باش که آنان همان دروغگویانند.) و با قسم دروغ عرضه می‌دارند که وَاللَّهِ رَبِّنَا مَا كُنَّا مُشْرِكِينَ (به خدایی که پروردگار ماست ما از مشرکین نبوده‌ایم) تا رحمت الهی را به خود جلب کنند در حالی که سوگندهای دروغینشان نه تنها آنها را از رحمت الهی محروم کرده بلکه خداوند حکیم با آنان سخن نمی‌گوید و آنان را از نگاه خاص خود محروم کرده و بدون آنکه آنها را پاک و مطهر کند در جهنمی که عذابش دردناک، سخت و خوارکننده است وارد می‌کند. إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ‏ (همانا کسانی که پیمان خدا و سوگندهای خودشان را به بهای ناچیزی می‌فروشند، برایشان نصیبی در آخرت نیست و خداوند در قیامت با آنها سخن نمی‌گوید و به آنان نیز نظر (لطف) نمی‌کند، آنها را (از گناه) پاک نمی‌سازد و برای آنان عذابی دردناک است)

توبه قسم دروغ

قرآن کریم وعده بخشش همه گناهان، بجز شرک تصریح کرده است إِنَّ اللَّهَ لَا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِهِ وَيَغْفِرُ مَا دُونَ ذَلِكَ لِمَنْ يَشَاءُ (مسلّماً خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمی‌بخشاید و غیر از آن را برای هر که بخواهد می‌بخشاید) بنابراین قسم دروغ همانند دیگر گناهان قابل بخشش است. از آنجایی که توبه هرگناهی به تناسب همان عمل بوده و گستره قسم دروغ شامل بسیاری از موضوعات اجتماعی و دعاوی محاکم قضایی می‌شود توبه فرد تائب باید به تناسب همان موضوعی باشد که درباره آن قسم دروغ گفته است. بنابراین اگر قسم دروغ عامل اختلافات افکنی و ایجاد عداوت خانوادگی شود، باید با بیان صدق گفتار سعی در رفع اختلافات نماید.اگر در مسائل مالی و غصب اموال مردم قسم دروغ گفته است توبه اش، بازگرداند مال به صاحب آن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: و هر کس در مرافعات نزد قاضی سوگند به دروغ خورد تا مال مسلمانی را بناروا برباید، مرگش در حالی فرا رسد که خداوند بر او خشمگین باشد، مگر آنکه توبه کند، و دست از مال مردم باز داشته و به صاحبش باز گرداند. آنچه که مورد انزجار شارع مقدس است سوگند دروغ است که سبب شده تا نام باری تعالی مَلعَبه خواسته‌های نفسانی شود بنابراین اگر مال بدست آمده با قسم دروغ بسیار ناچیز هم باشد باید توبه کرده و آن را به صاحبش برگرداند رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فرمود: مَا مِنْ رَجُلٍ أَقْطَعَ مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِیَمِینِهِ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ وَ أَوْجَبَ لَهُ النَّارَ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ کَانَ شَیْئاً یَسِیراً قَالَ وَ إِنْ کَانَ سِوَاکاً مِنْ أَرَاک پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ انسانی نیست که مال مسلمانی را با قسم(دروغ) بگیرد مگر آنکه خدای متعال بهشت را بر او حرام کند و آتش جهنم را بر او واجب کند از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله سوال شد اگرچه مال بدست آمده ناچیز باشد حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: اگرچه مسواکی از چوب درخت اراک باشد. در هر حال باید ارکان توبه را با پشیمانی از اعمال گذشته و جبران آن و عدم تکرار آن در آینده در نفس خویش زنده نگهدارد.
«درصورتی‌که بر امر گذشته یا حال بدروغ سوگند خورده شود (یمین غموس) توبه‌اش باینست که اولاً از گفته خود باید سخت پشیمان باشد و بداند گناه کبیره‌ای کرده که خدای عالم را کوچک گرفته و نام مبارکش را مَلعبه کرده است و هرچه پشیمانی بیشتر و گناهش را بزرگتر ببیند و زیادتر استغفار کند به رحمت الهی و آمرزش پروردگار نزدیکتر خواهد بود. ثانیاً اگر بواسطه سوگند دروغش، حق مسلمانی از جهت مال یا آبرو از بین رفته جبران کند یعنی حق را به صاحبش برگرداند و آنچه ضایع شده تدارک و تلافی کند.»

کفاره قسم دروغ

در متون فقهی برای قسم دو نوع تقسیم بندی انجام شده اول قسمی که برای انجام یا ترک کاری در آینده باشد در این صورت اگر خلاف آن را انجام دهد باید کفاره دهد دوم قسمی که برای اثبات یا نفی چیزی باشد که در صورت دروغ بودن قسم، مرتکب گناه کبیره شده است.در فرض دوم اگر موجب از بین رفتن حقوق دیگران شود اگرچه موجب ضمان است و در صورت مصلحت، حاکم شرع می‌تواند او را تعزیر کند اما کفاره ندارد. فِقْهُ الرِّضَا علیه السلام وَ اعْلَمْ أَنَّ الْیَمِینَ عَلَی وَجْهَیْنِ إِلَی أَنْ قَالَ وَ أَمَّا الَّتِی عُقُوبَتُهَا دُخُولُ النَّارِ فَهُوَ إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ عَلَی مَالِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ عَلَی حَقِّهِ ظُلْماً فَهُوَ یَمِینٌ غَمُوسٌ تُوجِبُ النَّارَ وَ لَا کَفَّارَهَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا (در فقه الرضا علیه السلام آمده: بدان که قسم بر دو وجه است تا اینکه حضرت علیه السلام فرمود: و امّا قسمی که عقوبتش، دخول در آتش جهنم است آن قسمی است که شخصی بر مال و حقّ مسلمانی از روی ظلم قسم بخورد پس آن قسمی دروغی است که موجب آتش جهنم می‌شود و کفاره‌ای برای آن در دنیا نیست.) بله تنها در صورتی که در شخص در حالت إحرام (مُحرم) قسم دروغ بگوید کفاره باید بدهد.

قسم دروغ در آینه فقه

کسی که برای اثبات یا نفی چیزی قسم می‌خورد، اگر حرف او راست باشد قسم خوردن او مکروه است و اگر دروغ باشد حرام و از گناهان بزرگ می‌باشد، ولی کفاره قسم را ندارد. سؤال: بعضی افراد در محاکم به سوگند دروغ متوسل شده و حقی و یا حقوقی را ضایع می‌کنند سپس درصدد جبران بر می‌آیند؛ آیا با پرداخت کفاره، گناهان فرد خاطی با توجه به حق و نا حقی که صورت گرفته بخشیده می‌شود؟ و آیا جزا و کیفری در دنیا متوجه فرد خاطی می‌شود؟ آیا معاشرت با این افراد جایز است؟ جواب: قسم دروغ برای به حق جلوه دادن ناحق گرچه کفاره ندارد، ولی از گناهان کبیره است و موجب ضمان نیز می‌باشد، شخص خاطی باید از آن توبه کرده و حقی را که بر اثر آن تضییع گردیده تدارک کند و حاکم شرع نیز می‌تواند اگر مصلحت بداند او را تعزیر کند. همچنین با رعایت مراتب امر به معروف و نهی از منکر- که در توضیح‌المسائل مشروحاً ذکر شده- باید با آنان برخورد شود.

موارد جواز قسم دروغ

خداوند حکیم اوامر و نواهی خویش را بر پایه مصالح و مفاسدی صادر فرموده؛ اما زمانی که اضطرار حکم کند حکم اولیه کنار رفته و حکم ثانویه جایگزین آن خواهد شد. آثار و پیامدهای منفی دنیوی و اخروی که برای قسم دروغ در آیات و روایات ذکر شده در وقتی است که بدون دلیل اقدام به قسم دروغ نماید امّا در روایت ائمه معصومین علیهم السلام مواردی از قییل حفظ دین، حفظ جان و مال، دفع ظلم، و خلاصه هر کاری که در آن اجبار و اکراه وجود داشته باشد منع از قسم دروغ نکرده و بر جواز قسم دروغ حکم داده است. و حتی گاهی واجب می‌شود که از آن در روایات معصومین علیهم السلام به «تقیه» تعبیر شده است. تقیه یعنی عمل نکردن به دستور اولیه دین و یا اظهار گفتار و کرداری مخالف با آن برای حفظ اساس دین و نیز پیروان و حافظان آن و مصلحت‌هایی از این گونه. البته همه موارد فوق مشروط به زمانی است که معتقد باشد با قسم دروغ می‌تواند دین، جان و مال خود را حفظ کند و امر اجباری را از خود دفع کند والّا اگر معتقد به چنین تأثیری نباشد نمی‌تواند قسم دروغ بگوید. از امام صادق علیه السلام درباره شخصی سؤال شد که از روی تقیه سوگند یاد می‌کند، امام علیه السلام فرمود: اگر بر برادرت یا دینت (یا جانت) یا مالت می‌ترسی، سوگند یاد کن و با آن خطر را دور کن و اگر معتقد نیستی که آن چیزی را برطرف کند، سوگند نخور و در هر چیزی که مومن بر خود احساس زیان کند، پس می‌تواند در آن تقیه کند.» سماعه از امام علیه السلام روایت می‌کند که فرمود: «هرگاه شخصی از روی تقیه به خدا سوگند یاد کند، به وی زیان نمی‌رساند و سوگند به طلاق و عتق نیز به او زیان نمی‌زند، در صورتی که به آن مجبور و ناچار شود. و فرمود: هیچ‌یک از حرام‌های خداوند نیست مگر آن که خداوند آن را برای کسی که به آن ناچار شده حلال کرده است.» توریه، جایگزین خوبی برای قسم دروغ است. توریه یعنی مخفی کردن خبر و عدم اظهار سرّ. توریه کننده حقیقت را بیان نمی‌کند اما دروغ نیز نمی‌گوید و به ظرافت سخنی بر زبان می‌آورد که شنونده ظاهر آن را با عقیده خود مخالف نمی‌بیند مثلاً اگر فردی از خوف ظالمی به شما پناه آورد و او را در منزل خود جای دهید و سپس فرد ظالم از شما سؤال کند که آیا فرد مورد نظرش را دیده‌اید؟ اگردر جواب بگویید: ندیده‌ام و قصدتان از ندیدن، این باشد که، هم اکنون که در کنار شما هستم ندیده‌ام - در حالی که دقایقی قبل او را دیده و در منزل خود پناه نیز داده‌اید- این همان توریه است که ائمه معصومین علیهم السلام در بعضی موارد از آن سود می‌جستند. (برای اطلاع بیشتر در مسأله توریه به کتاب آسیب شناسی حدیث، دکتر عبدالهادی مسعودی مراجعه شود.)
آیت الله فاضل ره: قسم دروغ گاهی واجب می‌شود اگر بتواند توریه کند یعنی: موقع قسم خوردن طوری نیّت کند که دروغ نشود بنابر احتیاط واجب باید توریه نماید؛ مثلًا اگر ظالمی بخواهد کسی را اذیّت کند و از انسان بپرسد که او را ندیده‌ای؟ و انسان یک ساعت قبل او را دیده باشد، ولی بگوید او را ندیده‌ام به این قصد که از پنج دقیقه پیش ندیده‌ام.

راه‌های پیشگیری از قسم دروغ

۱) قبل از اداء قسم، قاضی فرد مورد نظر را موعظه کند و او را از عذاب خدای متعال- در صورت قسم دروغ- بترساند چرا که توجه به عذاب آخروی به صراحت قرآن کریم مانع قسم دروغ می‌شود.
۲) هرگاه قسم برای دَین باشد که بیش از رُبع دینار ارزش دارد مستحب است از لحاظ زمان- مکان- گفتار سختگیری کنند یعنی مثلًا «بعد از نماز» یا در روز جمعه یا عید یا ماه رمضان که زمانهای مقدس و محترم تری هستند قسم دهد یا در مسجد و یا حرم و مشاهد مشرفه که مکان‌های مقدسه‌ای هستند آنان را سوگند دهد و یا از لحاظ قول او را به خداوند با صفات قهر و غلبه او قسم دهند تا اگر در حقیقت قسم دروغ می‌خواهد بخورد از شرافت زمان- مکان، صفات قهر خدا بترسد و دروغ نگوید.
۳) خانواده‌ها باید از کودکی، فرزندان را از قسم خوردن نهی کنند. باید سعی کنند نام خدای متعال را به گونه‌ای در وجود آنان بزرگ جلوه دهند که نه تنها از در صورت صدق سخن بلکه از قسم دروغ نیز بپرهیزند.
۴) از آنجایی که ریشه همه گناهان در روایات دروغ شمرده شده و قسم دروغ نمونه‌ای از همین موارد است؛ خانواده‌ها باید فرزندان را از هرگونه دورغ نهی کرده تا امری که از نظر ما کوچک است درآینده به عنوان یک آسیب بزرگ نمایان نشود. أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علی السلام قَالَ: جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ الْکَذِبُ‏(همه پلیدی‌ها در خانه‌ای قرار داده شده و کلید آن دروغ شمرده شده است.

کتاب برای مطالعات بیشتر

شهادت کذب و قسم دروغ و آثار مرتبه بر آنها در حقوق مدنی و جزائی(پایان نامه) محمد جعفر باقری، سایت ایران داک
گناهان کبیره،(قسم دروغ) شهید آیت الله دستغیب

مقالات برای مطالعات بیشتر

قسم مثبت، منفی و نفی قسم در قرآن از دیدگاه علما، اسماعیل احمد زهی ترشاب، حسین خاکپور، سایت ایران داک
حکم قسم دروغ را می‌دانید؟ آمنه اسفندیاری سایت تبیان
قسم دروغ خوردن، دانشنامه اسلامی موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام
قسم دروغ، آیت الله هادوی تهرانی، سایت اسلام کوئست

منابع

۱) قرآن کریم
۲) نهج البلاغه، صبحی صالح، ناشر: مؤسسه دار الهجره، قم
۳) کتاب العین، فراهیدی، خلیل بن أحمد، ۹جلد، نشر هجرت ، چ دوم، ۱۴۰۹ق، قم
۴) گناهان کبیره، شهید آیت الله دستغیب، ناشر: مؤسسه مطبوعاتی دارالکتب، چ چهارم، ۱۳۷۸
۵) یک دوره فقه کامل فارسی، اصفهانی، مجلسی اول، محمد تقی، در یک جلد، مؤسسه و انتشارات فراهانی، - ایران، اول، ۱۴۰۰ ه‍ ق، تهران
۶) تحریر الوسیله، ترجمه، خمینی، سید روح اللّه موسوی - مترجم: اسلامی، علی،۴ جلد، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۲۵ ه‍ ق- قم
۷) توضیح المسائل (محشّی)، خمینی، سید روح اللّه موسوی، ۲ جلد، دفتر انتشارات اسلامی، چ هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق، قم
۸) ترجمه تفسیر المیزان، طباطبایی، محمد حسین، ۲۰جلد، دفتر انتشارات اسلامی، چ پنجم، ۱۳۷۴، قم
۹) شرح تبصره المتعلمین (محمدی)،خراسانی، علی محمدی، دو جلد، ه‍ ق
۱۰) ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ابن بابویه، محمد بن علی، ۱جلد، دار الشریف الرضی للنشر - چاپ: دوم، ۱۴۰۶ ق، قم
۱۱) عیون أخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه، محمد بن علی - آقا نجفی اصفهانی، محمد تقی،/ ترجمه آقا نجفی، ۲جلد، انتشارات علمیه اسلامیه، چ اول تهران
۱۲) تفسیر نور(۱۰جلدی)، محسن قرائتی، ناشر: مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن‏، چ چهارم‏، ۱۳۸۹، تهران
۱۳) جامع أحادیث الشیعه، بروجردی، آقا حسین طباطبایی، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، چ اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق، تهران
۱۴) منابع فقه شیعه، بروجری، آقا حسین طباطبایی - مترجمان: حسینیان قمی، مهدی - صبوری، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، چ اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق، تهران
۱۵) الکافی (ط - الإسلامیه)، کلینی، محمد بن یعقوب بن اسحاق، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیه، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق، تهران
۱۶) مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، نوری، حسین بن محمد تقی، ۲۸جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام چ اول، ۱۴۰۸ق، قم
۱۷) من لا یحضره الفقیه - ترجمه - قمّی، صدوق، محمّد بن علی بن بابویه - مترجم: غفاری، علی اکبر ، ۶ جلد، قم - چ اول
۱۸) جامع المسائل، گیلانی فومنی، آیت الله محمد تقی بهجت، ۵ جلد، دفتر معظم‌له، چ دوم، ۱۴۲۶ ه‍ ق، قم
۱۹) استفتاءات، گیلانی فومنی، آیت الله محمد تقی بهجت، ۴ جلد، دفتر معظم‌له ، چ اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق، قم
۲۰) استفتاءات جدید، شیرازی، ناصر، آیت الله مکارم، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب علیه السلام، چ دوم، ۱۴۲۷ ه‍ ق، قم
۲۱) رساله استفتاءات، نجف‌آبادی، آیت الله حسین علی منتظری،۳ جلد، چ اول، ه‍ ق، قم
۲۲) رساله توضیح المسائل، لنکرانی، آیت الله محمد فاضل موحدی، چ صدوچهاردهم، ۱۴۲۶ ه‍ ق، قم
۲۳) مناسک حج، لنکرانی، آیت الله محمد فاضل موحدی،انتشارات امیر قلم، چ دوازدهم، ۱۴۲۳ ه‍ ق، قم
۲۴) قانون آیین دادرسی کیفری، مصوّب ۱۳۹۲، رسول رضایی، فروردین ۱۳۹۲
۲۵) مقاله«حکم قسم دروغ را می‌دانید»، آمنه اسفندیاری، سایت تبیان
۲۶) آسیب شناسی حدیث، دکتر عبدالهادی مسعودی، انتشارات سمت، چ اول، ۱۳۹۲، قم
۲۷) فرهنگ قرآن‏، هاشمی رفسنجانی، اکبر، ناشر، بوستان کتاب، چ دوم ۱۳۸۳‏، قم
۲۸) قانون مجازات اسلامی، جهانگیر منصور، انتشارات آگاه، چ ۴۳، سال۱۳۸۵، تهران