عوامل تغییرات اجتماعی در نهج البلاغه

امر به معروف و نهی از منکر

یکی دیگر از عوامل تغییر در نهج البلاغه امر به معروف و نهی از منکر است که دارای کارکرد مراقبت اجتماعی است. نظام مراقبت اجتماعی در هر جامعه، ارزش و آثار مهمی دارد. در فرهنگ اسلامی و از جمله در کلمات امیرالمؤمنین علیه السلام بهای فراوانی به این پدیده داده شده است. علاوه بر نظارت‌های رسمی، که در حیطه نظام قضایی و سیاسی جا می‌گیرد و آن حضرت در دستوراتشان به والیان و نمایندگانشان به کرات مورد توجه و تاکید قرار می‌دهند، بر نظارت اجتماعی عمومی و غیر دولتی نیز تاکید می‌کنند، به طوری که آن را از عوامل رشد و تعالی و یا انحطاط و سقوط جامعه می‌دانند. نظارتی که از ناحیه عموم مردم مسلمان اعمال می‌شود در قالب «امر به معروف و نهی از منکر» مطرح می‌گردد. توصیه به نیکی‌ها و منع از تخلفات شرعی و اجتماعی، علاوه بر آثاری که بر دیگران دارد، موجب تحکیم و تقویت باور و توجه خود آمران به معروف و ناهیان از منکر می‌شود. بنابراین، دستور مزبور علاوه بر آثار بیرونی، اثرات روانی و درونی هم دارد که وقتی عمومیت و شمول پیدا کند، تبدیل به نتایج اجتماعی می‌گردد.
در فرهنگ اسلامی، امر و نهی افراد هم خطاب به عموم مردم است و هم متوجه مسؤولان، حکام و زمامداران. در صدر اسلام و زمان حاکمیت امیرالمؤمنین علیه السلام موارد فراوانی از این گونه برخوردها و تذکرها از ناحیه مردم عادی خطاب به شخص اول جامعه مشاهده شده است.
این پدیده اجتماعی دارای آثار و نتایج گسترده‌ای می‌باشد. «هر جامعه هنگامی عمر می‌کند که عوامل پیونددهنده افراد، نهادها و بخش‌های آن، که عبارت از عوامل ذهنی، معنوی و فرهنگی است، همچنان مقاوم و مستحکم باقی بماند و خللی شیرازه درونی آن را سست نکند. تواصی به ارزش‌ها، هنجارها و معروف‌های جامعه و تناهی از زشتی‌ها، کژی‌ها و منکرهای اجتماعی بر قوت و استحکام شیرازه و نظام باطنی و معنوی جامعه می‌افزاید و آن را از آسیب پذیری مصونیت می‌بخشد. بنابراین، نظارت ملی و مراقبت عمومی شرط بقای موجودیت جامعه است.» ^[۱] با این مقدمه، چند جمله از بیانات آن حضرت را دربارهٔ امر به معروف و نهی از منکر مرور می‌کنیم:
«فان الله سبحانه لم یلعن القرن الماضی بین ایدیکم الا لترکهم الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فلعن الله السفهاء لرکوب المعاصی و الحکماء لترک التناهی»^[۲] همانا خدای سبحان مردم دوران گذشته را، که پیش از شما بودند از رحمت خود دور نساخت، جز برای آنکه امر به معروف را واگذاشتند و مردمان را از منکر باز نداشتند. پس خدا بی‌خبرانشان را به دلیل نافرمانی کردن و خردمندنشان را به دلیل مخالفت نکردن با گناه لعنت کرد.
طبق این فقره ازبیانات حضرت، رفتاری که دارای آثار اجتماعی است، علاوه برفعل، ترکش نیز مؤثر است، بخصوص با توجه به اینکه امر به معروف و نهی از منکر مقوله‌ای است که مربوط به گروهی می‌شود که از توانایی بیش‌تری نسبت به عموم مردم برخوردارند؛ یعنی علم، آگاهی و قدرت تاثیرگذاری بر دیگران دارند. امر به معروف و نهی از منکر ازجمله فروع دین اسلام و احکام مهمی است که کاملا جنبه اجتماعی و عمومی دارد. این حکم اگرچه برای یکایک مؤمنان الزام شرعی دارد و آنان را به عمل وامی‌دارد، دیگران را نیز در عمل به احکام دین ملزم می‌کند و از تخلف باز می‌دارد. از این رو، یک تکلیف و عبادت فردی محسوب می‌گردد.
اما فلسفه تشریع و نتیجه وجودی امر به معروف و نهی از منکر مربوط به کلیت جامعه و فضای حاکم بر آن است. بنابراین، کسانی که به این دو کار اقدام می‌کنند در واقع، دست به کنش اجتماعی زده‌اند که آثار آن در جامعه انعکاس خواهد داشت. بر همین منوال، ترک این دو وظیفه نیز پیامدهایی در سطح جامعه خواهد داشت و خلاهایی پدید خواهد آورد. از این رو، آن حضرت مؤکدا مردم را از ترک امر به معروف و نهی از منکر پرهیز می‌دهند و عواقب آن را گوشزد می‌نمایند:
«لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلایستجاب لکم»؛ ^[۳] امر به معروف و نهی از منکر را وامگذارید تا بدترین شما حکمرانی تان را به دست نگیرند، آنگاه دعا کنید و پذیرفته نشود.
حضرت علی علیه السلام در عبارت مزبور به تبعات کلان سیاسی و اجتماعی ترک این وظیفه مهم می‌پردازند و جبران ناپذیری آن را یادآوری می‌نمایند. اگر مردم نسبت به موقعیت اجتماعی خود و رفتار دیگران بی‌تفاوت بوده، احساس مسؤولیت نداشته باشند، آنگاه که رفتارهای مزبور مسیر انحرافی بپیماید و هنجارشکنی و نقض قواعد اجتماعی رواج یابد، بر اثر فقدان واکنش‌های نظارتی مناسب عادی گردند و در نهایت، نقش‌ها و منزلت‌های اجتماعی دگرگون گردد و موقعیت‌های حساس به نااهلان سپرده شود، راه برای اصلاح مسدود خواهد شد و زمان برای ترسیم کاستی‌های جامعه از دست خواهد رفت. لذا، تلاش و تقاضای مردم بی‌اثر خواهد ماند.
بنابراین، حفاظت از سلامت فضای جامعه و جلوگیری از نقض مقررات پذیرفته شده آن، وظیفه عموم افراد است و عواقب بی‌توجهی بدان دامنگیر همگان خواهد شد. در مقابل، آنگاه که احساس مسؤولیت اجتماعی فراگیر شود و یکایک اعضای جامعه نسبت به سرنوشت جامعه حساسیت داشته، در جریانات اجتماعی موضع گیری کنند و رفتار مقتضی داشته باشند، سلامت و صلابت ساختار جامعه محفوظ خواهد ماند، ناهنجاری‌ها اصلاح می‌گردد و هنجارشکنان بر جای خود نشانده می‌شوند. امام علی علیه السلام دربارهٔ آثار اصلاحی امر به معروف و نتایج نهی از منکر چنین می‌فرمایند:
«فمن امر بالمعروف شد ظهور المؤمنین و من نهی عن المنکر ارغم انوف المنافقین»؛ ^[۴] پس آن که به کار نیک واداشت، پشت مؤمنان را استوار داشت و آن که از کار زشت منع نمود بینی منافقان را به خاک سود.
طبق این بیان، رفتار هر یک از افراد دارای اثر و نتیجه اجتماعی است و با امر به معروف و نهی از منکر، جماعت مؤمنان (ملتزمان به هنجارها و قوانین دین) پرتوان و استوار و جمع منافقان (مخالفان و متخلفان از هنجارها) ضعیف و سرافکنده خواهند شد.
بنابراین، از بیانات نهج البلاغه می‌توان چنین استنباط کرد که «امر به معروف» و «نهی از منکر» به عنوان دو تکلیف دینی از جمله عواملی هستند که در سرنوشت جامعه اسلامی، صلاح و فساد و دگرگونی آن نقش عمده و تاثیر اساسی دارند.