صفات آمر و ناهی
نویسنده: مسعود فولادفر
محتویات
مقدمه
معروف چیزهایی است که هم شرع و هم عقل آنها را پسندیده و خوب میداند و منکر اعمالی است که در نظر شرع و عقل ناپسند و زشت است. نام دیگر معروفها واجبات یا مستحبات است و از منکرها هم میتوان با نام محرمات و مکروهات یاد کرد. کسی که بخواهد وارد میدان امر به معروف و نهی از منکر شود باید در حد لازم آنچه را که در دین و فقه به عنون حلال و حرام است بشناسد تا امر و نهی او هم بیراهه و غلط نباشد. آشنایی با احکام الهی و معارف دین و محتوای قرآن برای تلاشگران این صحنه ضروری است.
در یک جامعه دینی که حکومت دینی دایر است و نظام حکومتی زیر نظر ولایت فقیه میچرخد قوانین و مقررات آن هم مشروع و لازم الاتّباع است و تخلف از آنها گناه میباشد (گناه تنها معصیتهایی که در قرآن و روایات آمده نیست) خلاف همان گناهی است که عقل و شرع و وجدان در نکوهش آن، هم سخناند. پزشکی که از ناچاری و اضطرار بیمار سوء استفاده کند و هزینه چند برابر برای درمان طلب کند، معلمی که در امر آموزش دانشآموزان از وقت و کار بدزدد و در کلاس روزنامه بخواند، کارمندی که رشوه بگیرد یا اختلاس کند، فروشندهای که اجناس بدلی و بنجل را به خریداران قالب کند، همسایهای که بدون مجوز و امتیاز از آب، برق، تلفن و گاز همسایه دیگر استفاده کند و انشعاب بکشد، آن که در امتحان تقلّب کند، آن که با تلفن مزاحم دیگران شود و خیلی دیگر از این نمونهها غیر از اینکه "خلاف" است و پیگرد قانونی و جریمه دارد، گناه هم محسوب میشود.
آدم معتقد به خدا و پیغمبر و قیامت و حساب و کتاب، علی القاعده باید از این خلافها و گناهها بپرهیزد. پس شناخت و شناساندن مصداقها و موارد گناه از لوازم و صفات شایسته کسی است که به این واجب میپردازد. در اینجا توصیهای را که حضرت امام خمینی(ره) در اینباره فرموده است میآوریم تا راهنمای عمل ما باشد: "کسی که امر به معروف و نهی از منکر میکند باید مواظب باشد که در راه آن مرتکب گناهی مانند دروغ، توهین و تحقیر نشود. مانند طبیبی مهربان و پدری رئوف باشد، رعایت مصلحت طرف را بکند از خودخواهی و خودستایی بپرهیزد، قصدش تنها برای رضای خدا باشد، خود را منزّه از گناه نبیند، چه بسا که گناهکار دارای صفات و اعمال نیکی بوده و نزد خدا محبوبتر باشد.
صفات آمر و ناهی
کسی که دیگران را به خوبیها و ارزشها دعوت میکند، یا آنان را از گناهان و زشتیها نهی میکند، برای آنکه در این دعوت موفق باشد باید صفات و شرایطی داشته باشد که در ذیل بدان اشاره میگردد:
هماهنگی حرف و عمل
مردم بیشتر از حرف به عمل انسان امر به معروف و نهی از منکر کننده مینگرند و از رفتارش بیش از سخنش تأثیر میپذیرند. از این رو شخص آمر و ناهی، باید خودش آراسته به خوبیها و منزّه و وارسته از بدیها باشد تا تبلیغ و دعوتش مؤثر باشد. قرآن کریم میفرمایند:
"أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَتَنسَوْنَ أَنفُسَکُمْ" (سوره بقره، آیه ۴۴)
آیا مردم را به نیکی فرمان میدهید و خود را فراموش میکنید؟
دعوت عملی مؤثر از دعوت زبانی است و اگر کسی خودش نسبت به گفتههایش مقیّد و متعهد نباشد، بر دیگران نمیتواند تأثیر بگذارد. به علاوه خود این تعارض بین گفتار و رفتار، بسیار ناپسند است. در حدیثی حضرت علی(ع) فرمودهاند:
"لَعَنَ اللّهُ الآمِرینَ بِالمُعْرُوفِ التّارِکینَ لَهُ وَ النّاهینَ عَن المُنْکَرِ العامِلینَ بِه"(نهج البلاغه، خطبه ۱۲۹)
لعنت خدا بر کسانی که امر به معروف میکنند، ولی خودشان آن معروف را انجام نمیدهند، و از منکر نهی میکنند، ولی خودشان آن را انجام میدهند.
امام صادق(ع) نیز میفرمایند: "با عمل خودتان مردم را به راه حق دعوت کنید"( وسائل الشیعه، ج۱۱، ص۱۹۴)
آری... دوصد گفته چون نیم کردار نیست! و دعوتهای بیپشتوانه عمل همچون شلیک بیخشاب و چک بیمحل است؛ بیاثر و بیارزش!
برخورد شایسته و چهره باز
داشتن حسن خلق و چهره گشاده و بشّاش عامل جذب دیگران است. از اینرو برخورداری از ملایمت و برخورد جاذب و نرم و پرهیز از قیافه گرفتن و عبوس و اخمو بودن میتواند در موفقیت شخص مؤثر باشد.
نمونه عالی این صفت در رسول خدا(ص) بود که با اخلاق نیکو و برخورد شایسته و متواضعانهاش مردم را به حقّ و راه خدا جذب کرد.
در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است: "کسی که امر به معروف میکند، باید.... با مردم مهربان و رفیق باشد و تا ضرورت پیش نیاید، خشونت نکند. او باید با لطافت و محبت مردم را به کار خیر دعوت کند"(بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۳)
گفتار نرم
شیوه ملایم و نرم در سخن گفتن و پر هیز از تندی و عصبانیت و پرخاشگری صفت شایسته دیگری است. حتی خداوند، وقتی موسی و هارون(ع) را برای دعوت فرعون به خداپستی میفرستد، به آن دو توصیه میفرماید که با فرعون به نرمی و گفتار نرم سخن بگویید: "فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا" ( سوره طه، آیه ۴۳)
نرمش در گفتار و برخورد، گاهی سرسختترین افراد را هم به زانو در میآورد و تسلیم میکند.
در حدیثی از امام حسین(ع) نیز آمده است: "کسی که امر به معروف میکند، باید... گفتارش نیکو باشد" (بحارالانوار، ج۹۷، ص۸۳)
حوصله و بردباری
موفقیت در این دعوت، نیاز به تحمل و حوصله دارد. با کم طاقتی و زود خسته شدن و کم ظرفیتی، کاری از پیش نمیرود، به تعبیر قرآن "شرح صدر" و "سعه صدر" لازم است. مانند پزشک و پرستاری که به مداوای یک بیمار مشغول است و جز با صبوری و حوصله به نتیجه نمیرسد. در این راه باید حتی تمسخرها و بیاعتناییها و دشمنیها و آزارها را هم تحمل کرد و به حساب خدا گذاشت.
قرآن در نشانه بندگان خوب خداوند میفرماید: "آنان کسانی هستند که هرگاه با افراد ناآگاه برخورد کنند، با سلام (و مسالمت) از کنار آنها گذر میکنند"(سوره فرقان، آیه ۶۳)
کاری برای خدا
از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر از فروع دین و از عبادات است، انسان باید برای خدا اقدام به آن کند و توقّع پاداش هم از خدا داشته باشد. انجام این وظیفه نباید با انگیزههای مادی و دنیوی آمیخته گردد، هدف باید خدا باشد نه خودنمایی و کسب وجهه و موقعیت؛ در این صورت انسان از کار هم خسته نمیشود و از کارشکنیها هم ناامید نمیگردد. اخلاص عامل ارزشگذار برای اعمال است. آمران به معروف باید برای خدا تلاش کنند نه برای خودنمایی یا به قصد تحقیر دیگران یا انتقامجویی و آبروریزی و تسویه حساب دیگران.
صبر و تحمّل
هیچ کار مهمی بیزحمت و مشقّت نیست. در راه انجام این وظیفه الهی انسان باید بر سختیها، ناملایمات، بیمهریها و خصومتها تحمّل و استقامت داشته باشد و به علت مشکلات کار و راه، دست از هدف برندارد. در توصیههای لقمان به فرزندش آمده است که: پسرم! نماز را برپا دار، امر به معروف و نهی از منکر کن و بر آنچه به تو میرسد صبر کن که این نشانه تصمیم و عزم استوار است. (سوره لقمان، آیه ۱۷)
انتقاد از کار، نه از شخص
اگر خلافکار احساس کند شخصیت دارد و محبوب است و تنها نقطه ضعف او کار خلافش است، به راحتی آن را ترک میکند. در روایات میخوانیم: "چهبسا خداوند افرادی را دوست دارد؛ اگر چه از عمل آنها ناخشنود است" (بحارالانوار، ج۳۶، ص۲۳۳)
شخصی از امام کاظم(ع) پرسید: یکی از یاران شما شراب خورده است. آیا از او دوری جویم؟ امام فرمود: "از کارش دوری جویید، نه از خودش" (همان، ج۲۷، ص۱۳۷)
توجه به خصوصیات اخلاقی هر فرد
در حدیثی از امام حسین(ع) آمده است: "کسی که امر به معروف میکند،... باید بداند که هر کس خلق و خویی دارد و با هر کس باید طور خاصی سخن گفت"(همان، ج۹۷، ص۸۳)
آثار امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین (ع)
حفظ اسلام و احکام آن
اسلام، حقیقتی است که حفظ آن به اجرای آن در زندگی فردی و اجتماعی مؤمنان است و امر و نهی دینی، وسیلهای مقدس و مؤثر برای اجرای احکام دین به شمار میآید. امام باقر(ع) فرمودند: "امر به معروف و نهی از منکر، راه انبیاء و صالحان و فریضه عظیمی است که دیگر واجبات به وسیله آن اجرا میگردد"( وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵)
تقویت مؤمنان
امیرمؤمنان علی(ع) فرمود: "کسی که امر به معروف کند، پشت مؤمنان را محکم کرده است"( نهج البلاغه، حکمت۳۱)
به دست آوردن خلافت الهی
پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "کسی که امر به معروف و نهی از منکر کند، خلیفه خدا در زمین و خلیفه رسول اوست"
(مستدرکالوسائل، ج۱۲، ص۱۷۹)
آبادی زمین
امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، زمین آباد میشود"( بحارالانوار، ج۷۴، ص۳۸۵)
رستگاری
قرآن کریم میفرماید: "باید از شما مسلمانان گروهی باشند که به خیر و نیکی دعوت کنند و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند"( سوره آلعمران، آیه ۱۰۴)
تضعیف کفار
امیرمؤمنان علی(ع) میفرمایند: "کسی که نهی از منکر کند، بینی کافران را به خاک مالیده است"(نهج البلاغه، حکمت۳۱)
خیر و نیکی
پیامبر اعظم(ص) فرمودند: "امت من تا وقتی امر به معروف و نهی از منکر میکنند، در خیر و خوشی هستند"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۸)
اصلاح اجتماع
امام خمینی(ره) در وصیت نامه الهی ـ سیاسی خود فرمودند:
همانطور که هر شخص و هر فردی موظف است خودش را اصلاح کند، موظف است دیگران را هم اصلاح کند. اصل امر به معروف و نهی از منکر برای همین است که جامعه را اصلاح کند. ( صحیفه امام، ج۱۰، ص۱)
امنیت
امام باقر(ع) فرمودند: "به وسیله امر به معروف و نهی از منکر، راهها امن میگردد"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۳۹۵)
آثار ترک امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه معصومین(ع) :
تسلط اشرار
امام رضا(ع) میفرماید: "امر به معروف و نهی از منکر کنید؛ وگرنه، اشرار بر شما چیره میشوند و خوبانتان دعا میکنند و مستجاب نمیگردد"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴)
محرومیت از برکات الهی
امام صادق(ع) میفرماید: "هر گناهکاری که در قومی گناهی انجام دهد و بر معصیتش ادب نشود، نخستین چیزی که خدا آن قوم را به آن گرفتار میسازد، محرومیت از برکات الهی است"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۴)
عقوبت الهی
امیرمؤمنان امام علی(ع) میفرماید: "خداوند عموم مردم را به گناه پنهانی گروه خاصی عذاب نمیکند، ولی وقتی عدهای آشکارا گناه کنند و عامه مردم از آن جلوگیری ننمایند، هر دو گروه مورد عقوبت خدای عزّوجلّ قرار میگیرند"(وسائلالشیعه، ج۱۱، ص۴۰۷(
منبع
روزنامه رسالت - تاریخ: ۱۳۸۹/۱۲/۲۲.
