سلام
کلمات کلیدی ماشینی: تحیت، جواب، امام صادق، نماز، جواب سلام
محتویات
مقدمه
پیوندهای اجتماعی نیازمند تحکیم است و استوارسازی این رشتهها با کلّی گویی به دست نمیآید. باید نمونههایی عملی و مصادیقی خاص و روشن ارائه شود تا علقههای دوستی و پیوندهای عاطفی استوارتر گردد و پایدار بماند و «سلام» یکی از این امور است.
سلام چراغ سبز آشنایی است. وقتی دو نفر به هم میرسند، نگاهها که به هم میافتد، چهرهها که رو در رو قرار میگیرد، نخستین علامت صداقت، مودّت و برادری، سلام دادن است. دو نفر را تصور کنید که به یکدیگر میرسند و آشنا و دوست هستند. در این برخورد بهتر است نخستین کلامشان چه باشد؟ آیا مناسب تر از سلام چیزی را سراغ دارید؟!
سلام نمودن، اطمینان دادن به طرف مقابل است که هم سلامتی و تندرستی تو را خواستارم و هم از جانب من آسوده و مطمئن باش که گزندی به تو نخواهد رسید. من خیرخواه تو هستم، نه بدخواه و دشمن تو. همچنین سلام نوعی تحیت و درود اسلامی است که دو مسلمان به هم میگویند. این معنای شعار اسلامی «سلام» است.
باری، سلام نام خدا و تحیت الهی و سفارش پیامبران و روش امامان است. به راستی سلام دادن به دیگری نه تنها از منزلت و جایگاه انسان نمیکاهد و هیچ گونه ضرر و زیانی را متوجه او نمیسازد، بلکه صفابخش و محبت آور است. به علاوه، نشانهای از تواضع و نداشتن کبر و غرور میباشد.
تحیّت و سلام
یکی از آداب و سنن اسلامی، سلام کردن به یکدیگر و جواب سلام است که اسلام در این رابطه برنامههای وسیعی دارد و ما به صورت کوتاه و مختصر به پارهای از آنها اشاره میکنیم. خداوند در قرآن کریم میفرماید: «وَإِذَا حُیِّیتُم بِتَحِیَّهٍ فَحَیُّوا بِأَحْسَنَ مِنْهَآ أَوْ رُدُّوهَآ إِنَّ اللَّهَ کَانَ عَلَی کُلِّ شَیْ ءٍ حَسِیبًا »؛ «و هنگامی که به یکی از شما تحیّت داده شد، پاسخ آن را بهتر بدهید یا لااقل به همان گونه پاسخ دهید که خداوند حساب همه چیز را دارد.»
«تحیّت» در لغت از ماده حیات و به معنای دعا نمودن برای حیات دیگری است. خواه این دعا به صورت «سلام علیک» (خداوند تو را به سلامت دارد) و یا «حیاک اللّه» (خداوند تو را زنده بدارد) و یا مانند آن باشد. در تفسیر علی بن ابراهیم از امام صادق علیه السلام چنین نقل شده که فرمودند: «الْمُرادُ بِالتَّحِیَّهِ فِی الاْآیَهِ السَّلامُ وَغَیْرُهُ مِنْ الْبِرِّ؛ منظور از تحیّت در آیه، سلام و هرگونه نیکی کردن دیگر است.»
تا آنجا که میدانیم، تمام اقوام جهان هنگامی که به هم میرسند، برای اظهار محبت به یکدیگر نوعی تحیّت و التفات دارند که گاهی جنبه لفظی دارد و گاهی به صورت عملی است. در اسلام نیز «سلام» یکی از روشنترین تحیّتها است و طبق آیه فوق، همه مسلمانان موظف اند که سلام را به طور عالی تر و یا لااقل مساوی جواب گویند. از آیات قرآن استفاده میشود که سلام یک نوع تحیّت است. در آیه ۶۱ سوره نور میخوانیم: «فَإِذَا دَخَلْتُم بُیُوتًا فَسَلِّمُوا عَلَیآ أَنفُسِکُمْ تَحِیَّهً مِّنْ عِندِ اللَّهِ مُبَـرَکَهً طَیِّبَهً»؛ «و هنگامی که وارد خانهای شدید، بر یکدیگر به عنوان تحیّت الهی سلام بفرستید، تحیّتی پر برکت و پاکیزه.» در این آیه، «سلام» که هم مبارک است و هم پاکیزه، به عنوان تحیّت الهی معرّفی شده است. ضمنا میتوان از آن استفاده کرد که معنای «سلامٌ علیکم» در اصل «سلام اللّه علیکم» است؛ یعنی درود پروردگار بر تو باد! یا خداوند تو را به سلامت بدارد و در امن و امان باشی! به همین جهت، سلام کردن یک نوع اعلام دوستی و صلح و ترک مخاصمه و جنگ محسوب میشود.
از پارهای آیات قرآن استفاده میشود که تحیّت اهل بهشت نیز سلام است.
چنانکه در آیه ۲۳ سوره ابراهیم و آیه ۱۰ سوره یونس دربارهٔ بهشتیان میخوانیم: «تَحِیَّتُهُمْ فِیها سَلامٌ»؛ «تحیت آنها در آن [بهشت] سلام است.»
از آیات قرآن استفاده میشود که در اقوام پیشین نیز تحیّت به معنای سلام (یا چیزی معادل آن) بوده است؛ چنان که در آیه ۲۵ سوره ذاریات در داستان ابراهیم میخوانیم: «هنگامی که فرشتگان مأمور مجازات قوم لوط به صورت ناشناس بر او وارد شدند، به او سلام کردند و او هم پاسخ آنها را به سلام داد: «إِذْ دَخَلُوا عَلَیْهِ فَقَالُوا سَلَـمًا قَالَ سَلَـمٌ قَوْمٌ مُّنکَرُونَ »؛ «هنگامی که فرشتگان بر حضرت ابراهیم وارد شدند، سلام کردند و حضرت ابراهیم گفت سلام بر شما افراد ناشناس.»
کلمه سلام به سه صورت: «سلامٌ»، «سلاما» و «سلامٍ» ۴۳ مرتبه در قرآن وارد شده است و این بر اهمیت آن دلالت مینماید. یکی از نامهای بهشت «دار السلام» است که دو بار در قرآن مطرح شده است. دار السلام یعنی سر منزل سعادت و سلامت. خداوند در قرآن کریم به چند پیامبر با ذکر نام آنها سلام و درود و تحیّت فرستاده است که عبارت اند از: «سَلامٌ عَلی نُوحٍ فِی الْعالَمِینَ»، «سَلامٌ عَلی اِبْراهِیمَ»،«سَلامٌ عَلی مُوسَی وَهارُونَ».
سلام، اوّلین سخن
امام صادق علیه السلام میفرماید: «مَنْ بَدَءَ بِکَلامٍ قَبْلَ سَلامٍ فَلا تُجِیبُوهُ؛ هر کس پیش از سلام آغاز به سخن کرد، پاسخش را ندهید.» و نیز آن حضرت میفرماید: «اَلسَّلامُ قَبْلَ الْکَلامِ؛ سلام قبل از آغاز به کلام است.» در روایتی از رسول اکرم صلی الله علیه و آله آمده است: «لا تَدْعُ اِلی طَعامِکْ اَحَدا حَتّی یُسَلِّمَ؛ کسی را قبل از آنکه سلام کند، به غذایت دعوت نکن.»
حضرت علی علیه السلام نیز فرمودند: «اِذا دَخَلَ اَحَدُکُمْ مَنْزِلَهُ فَلْیُسَلِّمْ عَلی اَهْلِهِ یَقُولُ السَّلامُ عَلَیْکُمْ فِاِنْ لَمْ یَکُنْ لَهُ اَهْلٌ فَلْیَقُلِ السَّلامُ عَلَیْنا مِنْ رَبِّنا؛ هرگاه یکی از شما وارد منزلش شود، بر خانواده خویش سلام کند و بگوید: درود بر شما! و چنانچه خانوادهای نداشت، بگوید: سلام از طرف پروردگارمان بر ما باد!»
با توجه به احادیث و روایات فوق، «سلام» بهترین کلمه است برای شروع و ابراز علاقه و محبت، که دین مقدّس اسلام ما را به آن سفارش نموده است؛ اما برخی از افراد به جای این واژه زیبا و پرمعنا، کلمات غیر مأنوس و بی محتوای دیگری بکار میبرند که چندان درخور مقام و منزلت آنان نمیباشد و باید تا حد امکان از آنها دوری نمود.
پاداش سلام و جواب آن
حضرت علی علیه السلام میفرمایند: «لِلسَّلامِ سَبْعُونَ حَسَنَهً تِسْعَهٌ وَسِتُّونَ لِلْمُبْتَدئ وَواحِدَهٌ لِلرّادِّ؛ سلام هفتاد حسنه دارد که شصت و نه حسنه اش برای سلام کننده و [فقط] یک حسنه اش برای پاسخ دهنده است.»
امام صادق علیه السلام نیز فرمودند: «مَنْ قالَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ فَهِیَ عَشْرُ حَسَناتٍ وَمَنْ قالَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَهُ اللّهِ فَهِیَ عِشْرُونَ حَسَنَهً وَمَنْ قالَ سَلامٌ عَلَیْکُمْ وَرَحْمَهُ اللّهِ وَبَرَکاتُهُ فَهِیَ ثَلاثُونَ حَسَنَهً؛ هر کس بگوید: درود بر تو باد! برایش ده حسنه است. و اگر بگوید: درود و رحمت خدا بر تو باد! برای او بیست حسنه است. و اگر بگوید درود و رحمت و برکتهای خدا بر تو باد! برای او سی حسنه است.» از این حدیث دو امر فهمیده میشود:
۱. جامعیت دین: اسلام دین جامعی است و در تمام شئون زندگی دارای برنامه است و برای ریز و درشت زندگی، رهنمودهای مخصوص خودش را دارد؛
۲. انجام کار نیکو به احسن وجه: حال که آدمی میخواهد کاری را انجام بدهد، چه خوب است آن را به بهترین نحو به انجام برساند تا ثواب کامل دریافت کند.
مراحل سلام
در توضیح المسائل مراجع عظام آمده است که در غیر نماز، مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگوید؛ مثلاً اگر کسی گفت: «سلام علیکم» در جواب بگوید: «سلام علیکم و رحمه اللّه » و اگر گفت: «سلام علیکم و رحمه اللّه » در جواب بگوید: «سلام علیکم و رحمه اللّه و برکاته».
در متون روایی وارد شده است که حضرت علی علیه السلام بر جماعتی میگذشت و بر آنها سلام کرد. آنان در پاسخ خویش عبارت «وَ مَغْفِرَتُهُ وَ رِضْوانُهُ» را آوردند. حضرت فرمود: «لا تُجاوِزُوا بِنا مِثْلَ ما قالَتِ الْمَلائِکَهُ لاِبِینا اِبْراهِیم؛ برای ما از حدّ سلام ملائکه به پدر ما ابراهیم تجاوز نکنید.»
در تفسیر «درّ المنثور» میخوانیم: شخصی به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم عرض کرد: «السَّلامُ عَلَیْکَ» پیامبر فرمود: «السَّلامُ عَلَیْکَ وَرَحْمَهُ اللّهِ». دیگری عرض کرد: «السَّلامُ عَلَیْکَ وَرَحْمَهُ اللّهِ»، پیامبر فرمود: «وَعَلَیْکَ السَّلامُ وَرَحْمَهُ اللّهِ وَبَرَکاتُهُ». نفر دیگری گفت: «السَّلامُ عَلَیْکَ وَرَحْمَهُ اللّهِ وَبَرَکاتُهُ»، پیامبر فرمود: «وَعَلَیْکَ» و هنگامی که سؤال کرد: چرا جواب مرا کوتاه بیان کردید؟ فرمود: قرآن میگوید تحیّت را به طرز نیکوتری پاسخ گویید؛ اما تو چیزی باقی نگذاشتی. در حقیقت، پیامبر در مورد نفر اوّل و دوم تحیت به نحو احسن گفت؛ اما در مورد شخص سوم به مساوی؛ زیرا جمله «عَلَیْکَ» مفهومش این است که تمام آنچه گفتی بر تو باد.
نحوه سلام گفتن
امام صادق علیه السلام فرمودند: «اِذا سَلَّمَ اَحَدُکُمْ فَلْیَجْهَرْ بِسَلامِهِ وَلا یَقُولَ سَلَّمْتُ وَلَمْ یَرُدُّوا عَلَیَّ وَلَعَلَّهُ یَکُونُ قَدْ سَلَّمَ فَلَمْ یُسْمِعْهُمْ فَاذا رَدَّ اَحَدُکُمْ فَلْیَجْهَرْ بِرَدِّهِ وَلا یَقُولَ الْمُسْلِمُ سَلَّمْتُ فَلَمْ یَرُدُّوا عَلَیَّ؛ هر گاه یکی از شما سلام کند، باید واضح و آشکارا سلام کند تا اینکه نگوید سلام کردم ولی جوابم را ندادند؛ زیرا امکان دارد سلام کرده باشد و به آنان نشنوانده باشد. و نیز هر گاه یکی از شما بخواهد جواب سلام را بدهد، بلند پاسخ دهد؛ تا اینکه مسلمانی نگوید سلام کردم ولی جوابم را ندادند.»
در این حدیث دو نکته نهفته است:
۱. کارها را به صورت ناقص انجام ندهید. برخی ناقص سلام میکنند یا نصفه و نیمه جواب میدهند، پس باید روشن و شفاف سلام کرد و جواب داد؛
۲. مردم را به سوء ظن نیندازید، زیرا بسیاری از کارها که رخ میدهد، منشأ آن سوء ظن میباشد، در حالی که اساس اسلام بر حسن ظن است.
نکته دیگر در مورد نحوه سلام کردن، رعایت حال افراد ضعیف در جامعه است.
امام رضا علیه السلام فرمودند: «مَنْ لَقِیَ فَقِیرا مُسْلِما فَسَلَّمَ عَلَیْهِ خِلافَ سَلامِهِ عَلی الْغَنِیِّ لَقِیَ اللّهُ عَزَّ وَجَلَّ یَوْمَ الْقِیامَهِ وَهُوَ عَلَیْهِ غَضْبانُ؛ هر کس به فقیری سلام کند، بر خلاف آن گونهای که به غنی سلام میکند، خدا را در قیامت ملاقات میکند، در حالی که خدا بر او خشمگین است.»
امامان بزرگوار ما با نقل این احادیث در پی آن بودند که ارزش را مشخص و نظام ارزشی را تغییر دهند؛ به همین جهت، تقوا، شجاعت و دلیری را معیار و ملاک قرار دادند؛ چون این خصوصیات در درون انسان است و سبب ارتقاء نفسانی میشود؛ ولی پول و شهرت خارج از وجود آدمی است و تعالی روحی محسوب نمیشود.
آغاز کننده سلام
امام صادق علیه السلام میفرمایند: «یُسَلِّمُ الْصَغِیرُ عَلَی الْکَبِیرِ وَالْمارُّ عَلَی الْقاعِدِ وَالْقَلِیلُ عَلَی الْکَثِیرِ؛ کوچک به بزرگ سلام میکند و کسی که میگذرد، بر کسی که نشسته سلام میکند و جماعت کم تر بر جماعت بیش تر سلام میکند.» در حدیث دیگری چنین آمده است: «اِذا لَقِیَتْ جَماعَهٌ جَماعَهً فَسَلَّمَ الاْقَلُّ عَلَی الاْکْثَرِ وَ اِذا لَقِیَ واحِدٌ جَماعَهً سَلَّمَ الْواحِدُ عَلَی الْجَماعَهِ؛ هرگاه گروهی به گروه دیگر رسیدند، جماعت کم تر بر جماعت بیش تر سلام کند و اگر یکی، گروهی را ملاقات نماید، آن یک نفر بر آن گروه سلام کند.»
امام صادق علیه السلام فرمودند: «اِذا سَلَّمَ الرَّجُلُ مِنَ الْجَماعَهِ أَجْزَأَ عَنْهُمْ وَاِذا رَدَّ واحِدٌ أَجْزَأَ عَنْهُمْ؛ هر گاه یک نفر از جماعتی سلام بگوید، از دیگران مجزی است و هر گاه یک نفر جواب بدهد، از جماعتی کفایت میکند.»
به چه افرادی سلام کنیم؟
در این مورد، روایتی از امام صادق علیه السلام وارد شده است که حضرت فرمودند: «مِنَ التَّواضُعِ اَنْ تُسَلِّمَ عَلی مَنْ لَقِیتَ؛ یکی از نشانههای تواضع و فروتنی این است که با هر کس ملاقات کردی، سلام بگویی.» رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله وسلم فرمودند: «اَوْلَی النّاسِ بِاللّهِ وَبِرَسُولِهِ مَنْ بَدَأَ بِالسَّلامِ؛ نزدیکترین مردم به خدا و رسولش کسی است که [کلامش را] با سلام آغاز کند.»
حضرت رسول اکرم صلی الله علیه و آله که نمونه کامل و تکمیل کننده مبانی اخلاقی و اجتماعی اسلام است، به کودکان سلام میکرد تا به عنوان یک روش اخلاقی در بین مردم همچنان باقی بماند. در روایتی میخوانیم: «خَمْسٌ لا أَدَعُهُنَّ حَتَّی الْمَماتِ... وَالتَّسْلِیمُ عَلَی الصِّبْیانِ؛ پنج چیز است که تا آخر عمر آنها را رها نمیکنم... و] یکی از آن پنج چیز[ سلام کردن بر کودکان است.» سعی حضرت بر آن بود سلام کردن حتی به کوچک تر را به عنوان رسمی پسندیده و به صورت یک اصل و عادت در جامعه ترویج نماید؛ پس سبقت گرفتن در سلام به دیگران، از اخلاق پسندیده پیامبر گرامی اسلام است.
سلام به صیغه جمع
امام صادق علیه السلام در حدیثی فرمودند: «ثَلاثَهٌ تُرَدُّ عَلَیْهِمْ رَدَّ الْجَماعَهِ وَاِنْ کانَ واحِدا عِنْدَ الْعِطاسِ تَقُولُ یَرْحَمُکُمُ اللّهُ وَاِنْ لَمْ یَکُنْ مَعَهُ غَیْرُهُ وَالرَّجُلُ یُسَلِّمَ عَلَی الرَّجُلِ فَیَقُولُ السَّلامُ عَلَیْکُمْ وَالرَّجُلُ یَدْعُو لِلرَّجُلِ یَقُولُ عافاکُمُ اللّهُ وَاِنْ کانَ واحِدا فِاِنَّ مَعَهْ غَیْرُهُ؛ سه کس هستند که به صیغه جمع باید به ایشان سلام کرد، هر چند تنها باشند: ۱. کسی که عطسه کند، میگویی: «خداوند شما را مورد رحمت قرار دهد!» هر چند دیگری با او نباشد؛ ۲. کسی به دیگری سلام میکند و میگوید: «درود بر شما باد!»؛ ۳. کسی که برای دیگری دعا کند، میگوید: «خداوند شما را سلامت بدارد!» هر چند یکی باشد.» زیرا با او، دیگران (ملائکه) هستند.»
بخل در سلام
امام سجاد علیه السلام میفرماید: «اَلْبَخِیلُ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلامِ؛ بخیل کسی است که از سلام دادن خودداری نماید.» رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم میفرماید: «اَبْخَلُ النّاسِ مَنْ بَخِلَ بِالسَّلامِ؛ بخیلترین مردم کسی است که در سلام بخل ورزد.»
احکام سلام
۱. انسان باید جواب سلام را چه در نماز و یا در غیر نماز فورا بگوید و اگر عمدا یا از روی فراموشی جواب سلام را به قدری طول دهد که اگر جواب بگوید، جواب آن سلام حساب نشود، چنانچه در نماز باشد، نباید جواب بدهد و اگر در نماز نباشد، جواب دادن واجب نیست.
۲. اگر زن یا مرد نامحرم و یا بچه ممیّز (بچهای که خوب و بد را میفهمد) به نمازگزار سلام کند، نمازگزار باید جواب او را بدهد.
۳. اگر نمازگزار جواب سلام را ندهد، معصیت کرده؛ ولی نمازش صحیح است.
۴. در حال نماز، انسان نباید به دیگری سلام کند و اگر دیگری به او سلام کند، باید طوری جواب دهد که سلام مقدم باشد، مثلاً بگوید: «السلام علیکم» یا «سلامٌ علیکم» و نباید «علیکم السلام» بگوید.
۵. اگر کسی به نمازگزار، غلط سلام کند، به طوری که سلام حساب نشود، جواب او واجب نیست.
۶. باید جواب سلام را طوری بگوید که سلام کننده بشنود؛ ولی اگر سلام کننده کر باشد، چنانچه انسان به طور معمول جواب او را بدهد، کافی است.
۷. جواب سلام کسی که از روی مسخره یا شوخی سلام میکند، واجب نیست و احتیاط واجب آن است که در جواب سلام مرد و زن غیر مسلمان بگوید: «سلام» و یا فقط «علیک».
۸. اگر کسی به عدهای سلام کند، جواب سلام او بر همه آنان واجب است، ولی اگر یکی از آنان جواب دهد، کافی است.
۹. سلام کردن مستحب است و خیلی سفارش شده است که سواره به پیاده و ایستاده به نشسته و کوچک تر به بزرگ تر سلام کند.
۱۰. اگر دو نفر با هم به یکدیگر سلام کنند، بر هر یک واجب است جواب سلام دیگری را بدهد.
۱۱. در غیر نماز، مستحب است جواب سلام را بهتر از سلام بگوید، مثلاً: اگر کسی گفت: «سلامٌ علیکم» در جواب بگوید: «سلامٌ علیکم و رحمه اللّه».
