فرهنگ مصادیق:تقلید اعلم و غیر اعلم
شناخت مجتهد اعلم
مجتهد اعلم کسی است که به قواعد و مدارک مسائل آشناتر و آگاهی او به احادیث و علوم مربوط به استنباط بیشتر بوده و یا فهم و برداشت او از روایات بهتر و دقایق تر است؛ به بیان دیگر، مجتهد اعلم به معنای ماهرترین مجتهد در استنباط احکام شرعی از مصادر آنها است.
علمای اصول برای اثبات وجوب تقلید از اعلم، به اجماع و روایات تمسک کرده اند.
دربارهٔ وجوب و یا عدم وجوب تقلید از اعلم، اختلاف است:
۱- اصولیون به وجوب تقلید از اعلم اعتقاد دارند.
۲- جمعی از اصولی ها به عدم وجوب تقلید از اعلم اعتقاد دارند.
۳- برخی، بین جایی که نظر غیر اعلم، با قول اعلم از اموات مطابق نباشد و جایی که قول غیر اعلم، با قول اعلم از اموات مطابق باشد تفصیل داده و در مورد اول؛ تقلید از اعلم را واجب دانسته و در مورد دوم، واجب ندانسته اند.
۴- برخی نیز به گونه ای دیگر تفصیل داده و گفته اند: اگر تقلید غیر اعلم، با احتیاط سازگار نباشد تقلید از اعلم واجب است، و اگر تقلید غیراعلم، موافق با احتیاط باشد، در این صورت، تقلید از اعلم واجب نیست.
نکته اول: دانشمندان اهل سنت در باره وجوب و عدم وجوب تقلید اعلم دو دیدگاه دارند:
۱- عده ای همانند «احمد بن حنبل»، اصحاب «شافعی» و «غزالی» به وجوب تقلید اعلم معتقد شده اند.
۲- برخی دیگر هم چون «قاضی ابوبکر» و جماعتی از اصولیون و فقها، به عدم وجوب تقلید اعلم اعتقاد پیدا کرده اند؛ به این بیان که تقلید اعلم و غیراعلم در نظر آنها مساوی است.
نکته دوم: بحث اعلمیت در جایی مطرح می شود که بین فتوای اعلم و غیر اعلم اختلاف باشد، زیرا مسئله مورد ابتلای مقلد از سه حال خارج نیست:
۱- فتوای اعلم، در آن مسئله مخالف فتوای غیراعلم است.
۲- فتوای هر دو در آن مسئله یکی است.
۳- در اختلاف یا تساوی فتوای اعلم و غیراعلم، در آن مسئله تردید وجود دارد.
اقوال ذکر شده، مربوط به فرض اول است. اما در فرض دوم، بیشتر قریب به اتفاق علما، به جواز تقلید از غیراعلم معتقدند. در فرض سوم، مرحوم «شیخ انصاری» و «شیخ محمد حسین اصفهانی» می گویند: تقلید از غیراعلم جایز نیست، مگر این که مقلد پس از جست وجو به یکسانی فتوای هر دو دست یافته باشد. بر خلاف این دو، مرحوم «میرزای قمی» و «امام خمینی» می گویند: به هنگام تردید، تقلید از غیراعلم نیز جایز است.
نکته سوم: آیا مبحث تقلید از اعلم، خود نیز تقلید بردار است یا خیر؟ جواب منفی است، زیرا این، یک مسئله عقلی است.
مرحوم «شیخ انصاری» معتقد است اگر مقلد، قطع پیدا کند که تقلید از غیراعلم نیز موجب بریءالذمه شدن انسان می شود، این قطع برای وی حجت است و نمی توان او را به چیزی بر خلاف قطعش تکلیف کرد.
نکته چهارم: اصولیون و فقها گاهی به جای اصطلاح «تقلید اعلم»، از اصطلاح «تقلید افضل» یا «تقلید فاضل»، مقابل «تقلید مفضول»، استفاده کرده اند.
تقلید افضل
ر. ک : تقلید اعلم.
تقلید غیراعلم
تقلید از مجتهدِ دارای مرتبه علمی پایین تر
تقلید غیراعلم، مقابل تقلید اعلم بوده و به معنای تقلید از مجتهدی است که قدرت استنباط احکام شرعی در وی نسبت به مجتهد یا مجتهدان دیگر کمتر می باشد، و به بیان دیگر، یا اطلاع او از مدارک احکام، مصادر شرعی و قواعد مربوط به استنباط، و یا قدرت استنباط او، از دیگری کمتر می باشد.
اصولیون و فقها دربارهٔ جواز تقلید از غیراعلم دو دیدگاه دارند:
۱- مشهور به عدم جواز معتقد می باشند.
۲- بعضی از اصولی ها و فقها به جواز تقلید غیراعلم معتقد هستند.
برخی از استدلال های معتقدان به جواز عبارت است از:
۱- ادله تقلید، اطلاق داشته و شامل تقلید اعلم و غیراعلم، هر دو، می شود.
۲- سیره اصحاب و متشرعه این گونه بوده که بدون جست وجو از اعلمیت، به صاحب نظران و مجتهدان رجوع می نمودند، در حالی که به اختلاف مراتب علمی آنها قطع داشتند.
۳- وجوب اقتصار بر تقلید اعلم موجب عسر و حرج شدید است.
در کتاب «کفایه الاصول» برای رد نظریه غیر مشهور چنین استدلال شده است:
«.... فقد اختلفوا فی جواز تقدیم المفضول و عدم جوازه، ذهب بعضهم الی الجواز و المعروف بین الاصحاب علی ما قیل عدمه و هو الاقوی للاصل و عدم دلیل علی خلافه.
و لا اطلاق فی ادله التقلید بعد الغض عن نهوضها علی مشروعیه اصله لوضوح انها انما تکون بصدد بیان اصل جواز الأخذ بقول العالم لا فی کل حال، من غیر تعرض أصلا لصوره معارضته بقول الفاضل، کما هو شأن سائر الطرق و الأمارات علی ما لا یخفی.
و دعوی السیره علی الأخذ بفتوی أحد المخالفین فی الفتوی من دون فحص عن اعلمیته مع العلم بأعلمیه أحدهما، ممنوعه و لا عسر فی تقلید الاعلم، لا علیه لأخذ فتاواه من رسائله و کتبه و لا لمقلدیه لذلک ایضا».
