فرهنگ مصادیق:بخل درقرآن

بخل در قرآن

مقدمه

بخل، نبخشیدن در جایگاه بخشش است.

معنای لغوی

بخل که به صورتهای گوناگونی (بُخْل، بُخُل، بُخُول، بَخْل و بَخَل) قرائت شده در لغت به معنای منع و ضدّ کرم و جود است. برخی اصل آن را دشوار بودن بخششو برخی دیگر آرزوی بخشیده نشدن چیزی به دیگران دانسته‌اند. نزد عربها، پرداخت نکردن زیادی مال خود به سائل، بخل نامیده می‌شود؛ ولی در مورد معنای بخل در قرآن و فرهنگ اسلامی، اختلاف نظر وجود دارد، هرچند پرداخت نکردن واجب مالی، از مصادیق قطعی آن است.

مشتقات بخل

مشتقات بخل در قرآن کریم ۱۲ بار به کار رفته است؛ ولی در آیات دیگری نیز واژه‌ها و تعبیراتی مانند: شُحّ، امساک، قَتْرْ، ضَنّ، هَلْع،بسته بودن دست به گردن و منع خیر به کار رفته که به موضوع بخل اشاره داشته یا با آن در ارتباط است. در روایات نیز از بخل نکوهش شدیدی شده است..

بخل نزد عربها

پیش از اسلام بخشندگی نزد اعراب بدوی از ارزش والایی برخوردار و از صفات بارز و برجسته آنان و دلیل اصالت، نجابت و شرافت بوده و هرچه مُفرِط تر و چشمگیرتر می‌بود تحسین بیشتری برمی انگیخت، در عین حال چون شاعران بسیاری در اشعار خود بخل را صفتی مذموم دانسته و خود را از آن تبرئه کرده‌اند به دست می‌آید که حتی در همان دوران جاهلیت و در میان اعراب بدوی کسانی که به بخل و حرص بد آوازه بودند فراوان یافت می‌شده‌اند.

نظر زنان

این امر به ویژه دربارهٔ زنان ظهور بیشتری داشت. آنها به سبب موقعیت ویژه‌ای که در اجتماع و خانواده داشتند عموماً به بخل و امساک در بذل و بخشش گرایش بیشتری داشتند. از نظر آنان بذل و بخشش بیش از اندازه نه تنها خصلت در خور ستایشی نبود، بلکه رذیلتی درمان ناپذیر بود که مردان بدان گرفتار بوده و می‌بایست آن را سرکوب می‌کردند.

نکوهش قرآن

برخی احتمال داده‌اند که در اوایل ظهور اسلام در رفتار و کردار ثروتمندان مکه نشانه‌هایی از بخل و لئامت طبع مشاهده می‌شده، زیرا قرآن این دسته از مردم را به سبب چنین رفتاری نکوهش کرده است. بر اساس این دیدگاه در میان بازرگانان ثروتمند مکه رفتاری همانند رفتار زنان عصر جاهلیت رواج یافته بود و مفهومی که مردم قبیله نشین از مجد و شرف و سخاوت داشتند ارزش خود را از دست داده بود و به جای آن مال و ثروتی که اعراب بادیه مایه ملامت و شرمساری می‌دانستند یگانه وسیله شکوه و جلال شده بود. بخل نه تنها رذیلت نبود، بلکه نشان استعداد و توانایی مالی و منبع واقعی قدرت و بزرگی در اجتماع محسوب می‌شد، ازاین رو از برخی آیات قرآن برمی آید که گروهی که توانایی مالی داشتند با وجود این که در ظاهر مسلمان بودند در پرداختن زکات و صدقاتی که بر آنان واجب بود بخل ورزیده، گاه از پرداخت آن خودداری می‌کردند و آن را نوعی خسارت و غرامت می‌دانستند. .

تفاوت سخاوت با بخشندگی

قرآن کریم بار دیگر ضمن نکوهش شدید بخل، سخاوت را احیا کرد؛ ولی میان سخاوتی که قرآن آن را احیا کرد با بخشندگی اعراب بدوی تفاوتهایی اساسی وجود داشت، زیرا اولا قرآن به رعایت حد اعتدال توصیه و از اسراف حتی در بخشش منع کرد و ثانیاً انگیزه بخشش را ایمان و تقوا و دستیابی به اجر اخروی دانست؛ نه برخورداری از کرامت و شهرت نزد دیگران. .

فهرست منابع

احیاء علوم الدین.
اخلاق در قرآن (پیام قرآن).
الاساس فی التفسیر.
بحارالانوار.
تاج العروس من جواهرالقاموس.
التبیان فی تفسیرالقرآن.
التحقیق فی کلمات القرآن الکریم.
التعریفات.
تفسیر راهنما.
التفسیر الکبیر.
تفسیر المنار.تفسیر نمونه.
جامع البیان عن تأویل آی القرآن.
جامع السعادات.
رحمه من الرحمن فی تفسیر و اشارات القرآن.
روض الجنان و روح الجنان.
الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه.
صحیح مسلم با شرح سنوسی.
علل الشرایع.
القاموس المحیط.الکافی.
کشف الاسرار و عده الابرار.
الکلیات معجم فی المصطلحات و الفروق اللغویه.
کیمیای سعادت.
لسان العرب.
مجمع البحرین.
مجمع البیان فی تفسیر القرآن.
مجمع الزوائد و منبع الفوائد.
المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء.
مستدرک الوسائل.
المصباح المنیر.
معجم الفروق اللغویه.
مفاهیم اخلاقی دینی در قرآن.
مفردات الفاظ القرآن.
من هدی القرآن.
موسوعه مصطلحات مفتاح السعاده و مصباح السیاده فی موضوعات العلوم؛
المیزان فی تفسیر القرآن.

پانویس

منبع: سایت ویکی فقه - تاریخ برداشت:۹۴/۱۱/۴

بازگشت به بخل در انجام واجبات مالی