فرهنگ مصادیق:احکام قبر و قبرستان

احکام قبر و قبرستان

لزوم رضایت مالک زمین برای تبدیل به قبرستان

۱۴۱۳. در بین قبرستان زمینی است که راه عبور عدّه‌ای است و به آن‌ها اختصاص دارد. می‌خواهند آن زمین را جزو قبرستان کنند و راه عبور آن‌ها را از جای دیگر قرار دهند، امّا یکی از آن‌ها راضی نمی‌شود؛ حکم شرعی را بیان نمایید.
ج. حق او باقی است و تا او را راضی نکنند، نمی‌توانند آن را جزو قبرستان کنند.

تزیین قبور

۱۴۱۴. در سال‌های اخیر تزیین قبور در گورستان‌ها به یک امر تشریفاتی تبدیل شده و قبرها با سنگ‌ها و مدل‌های گوناگون منقّش می‌گردند، این عمل از نظر شرعی چه حکمی دارد؟
ج. مانعی ندارد ولی مکروه است.

دفن در قبرهای قدیمی

۱۴۱۵. معمولاً در قبرستان‌های قدیمی مرده‌ها در قبرهایی دفن می‌شوند که قبلاً قبر دیگری بوده و مقداری استخوان در آن جا یافت می‌شود، با توجه به این که ممکن است قبر قدیمی توسط اولیای میّت خریده شده باشد، آیا دفن در آن صحیح است؟
ج. قبرهایی را که خریده‌اند، ملک خریدارها است و در قبور دیگر هم نبش قبر قبل از پوسیدگی کامل جایز نیست.

حک کردن آیات قرآن روی قبور

۱۴۱۶. حک کردن آیات قرآن و اسمای متبرکه بر روی قبرها چه حکمی دارد؟ و در صورت علم به راه رفتن عابرین از روی آن‌ها، آیا مسؤولین قبرستان می‌توانند بدون اجازه از اولیای میّت، آن اسماء را محو نمایند؟
ج. اگر در محلی است که معرضیّت نوعیه برای هتک دارد، جایز نیست و مسؤول قبرستان با اجازه، رفع هتک می‌نماید و اگر دسترسی ندارد مسیر عبور را تغییر می‌دهد و مادامی که در معرض هتک بالفعل مستمر نیست، تصرّف در آن نمی‌کند.

قبرستان‌های قدیمی

۱۴۱۷. قبرستان‌های قدیمی که امروزه کسی در آن دفن نمی‌شود و موجب جمع زباله یا تجمع افراد لا ابالی گردیده است، آیا می‌شود تبدیل به فضای سبز و یا بازار و... شود؟ آیا موقوفه بودن یا نبودن زمین برای قبرستان در حکم فوق تأثیر دارد؟
ج. در جاهایی که موقوفه باشد، تبدیل آن به غیر قبرستان جایز نیست و در غیر موقوفه هم اگر مالک دارد، هر گونه تصرف در آن مربوط به مالک آن است و در غیر مملوکه هم امر آن راجع به حاکم شرع جامع شرایط است.

زیارتگاه‌های غیر مستند

۱۴۱۸. زیارت، نذر و پول ریختن برای امام زادگانی که شجره نامه مشخص و سند معتبری از آنان در دست نیست، چه حکمی دارد؟ و آیا لازم است مردم را از رفتن و زیارت به چنین مکان‌هایی نهی کرد؟
ج. نهی مردم در این امور جا ندارد و زیارت و نذورات هم به قصد رجا مانعی ندارد.

بازارچه احداث شده در قبرستان

۱۴۱۹. قبرستان قدیمی ـ که به گفته مطّلعین محل، دفن بسیاری از علما و بزرگان بوده است ـ تخریب و تبدیل به بازار و پاساژ گردیده است، آیا خرید و فروش جنس و سایر تصرّفات در آن و نیز اجاره و خرید مغازه‌های چنین بازاری جایز است؟
ج. اگر به حاکم شرع مراجعه و اجاره پرداخت کنند؛ با فرض خروج از حیّز انتفاع در خصوص دفن و عدم امکان عود و بازگرداندن به قبرستان مانعی ندارد.

خاک بقیع

۱۴۲۰. کسانی که به قبور ائمه بقیع مشرف می‌شوند مقداری از خاک آن جا را برای تبرّک آورده و گاهی بر آن نماز می‌گذراند، با توجه به وقف بودن بقیع جهت قبرستان، آن‌ها نسبت به این مقدار خاک ضامن هستند و آیا نمازهای آنان که بر این خاک خوانده‌اند باطل است؟
ج. ظاهرا گرفتن و برداشتن تربت از قبور سایر معصومین ـ علیهم السّلام ـ با تربت امام حسین ـ علیه السّلام ـ تفاوتی ندارد که اشاره به آن در مسأله ۲۱۱۲ رساله آمده است.

خرید و فروش قبر

۱۴۲۱. زمین‌های قبرستان موقوفه‌ای که سازمان اوقاف آن را به صاحبانش می‌فروشد، آیا ملک آنان محسوب می‌شود؟ و در صورت دفن فرد دیگر در آن قبر، بدون اجازه اولیای میّت اوّل قبر غصبی به شمار می‌رود؟
ج. زمین موقوفه قابل معامله و خرید و فروش نیست و در بعضی موارد اختصاص دادن حق از طرف متولّی شرعی ممکن است، مثل این که دارای نوعی بنا است که احکام شرعی هم بر آن مترتب است.

حک و راه رفتن روی اسمای متبرکه قبور

۱۴۲۲. حک و یا راه رفتن بر قبرهایی که نام صاحبان آن عبداللّه، عبدالرضا، عبدالرحمن و غلام رضا، غلام حسین و... است اشکال دارد؟
ج. بلی، مضاف الیه (اللّه، الرضا، الرحمن، رضا و...) نباید هتک شود.

زیارت اهل قبور در شب

۱۴۲۳. رفتن به قبرستان در شب چه حکمی دارد؟
ج. ظاهرا کراهت دارد.

نبش قبر

۱۴۲۴. آیا اگر میتی را بدون غسل دفن کرده باشند، نبش قبر او جایز است؟
ج. جایز است، ولی احوط این است که اگر موجب هتک و بی احترامی میّت شود نبش قبر نشود.

ملاک نبش قبر

۱۴۲۵. ملاک در حرمت نبش قبر چیست؟
ج. ملاک آن هتک حرمت و بی احترامی میّت است که در این صورت اگرچه طفل یا دیوانه باشد، نبش قبر حرام است.

نبش قبر برای تعیین قاتل و نجات متّهم

۱۴۲۶. آیا نبش قبر مسلمان برای تشریح بدن وی، جهت تعیین کیفیّت قتل و نجات فرد متّهم به قتل، چه حکمی دارد؟
ج. در مورد ضرورت جایز است.

نبش قبر برای استفاده از جسد و استخوان در آموزش

۱۴۲۷. ۱) آیا می‌توان برای تشریح، جهت آموزش، به علت کمبود جسد و استخوان (که بدون آن‌ها آموزش امکان پذیر نیست) اقدام به نبش قبر غیر مسلمان نمود؟
ج. جایی که نبش قبر مسلمان حرام است، نبش قبر غیر مسلمانی که در ذمّه اسلام است نیز حرام است. در غیر آن‌ها با توقّف آموزش بر نبش قبر و عدم محذور دیگر، جواز بعید نیست.
۲) در فرض فوق اگر دانسته نشود این قبر متعلق به مسلمان یا غیر مسلمان است، نبش قبر مجاز است؟
ج. با امارات (نشانه‌های معتبر) که تفحص از آن‌ها می‌شود، تعیین می‌شود که این‌ها محکوم به حکم مسلمان اند یا نه (امارات مثل شهر اسلام و محلّه ی مسلمین و امثال آن). در صورت عدم اماره با شروط ذکر شده جوازش دور نیست.

استفاده از استخوان‌های پیدا شده برای آموزش

۱۴۲۸. در صورت کمبود جسد و استخوان، آیا می‌توان استخوان‌هایی را که در بیابان‌ها و قبرستان‌ها می‌یابیم و یا به وسیله ی عملیات حفاری شهرداری‌ها در سطح خاک ظاهر می‌شوند، (چه متعلق به مسلمانان و چه غیر مسلمانان) مدتی جهت آموزش استفاده کرده و بعد از اتمام کار، به یک مرکز آموزشی هدیه یا دفن کرد؟
ج. در صورتی که اماره‌ای بر اسلام پیدا شود، در حکم مسلمان‌ها هستند، چه اسلام حقیقی چه اسلام حکمی، در غیر این صورت با شروط ذکر شده اشکالی ندارد.

نبش قبر با آب گرفتگی قبر

۱۴۲۹. فردی پدر خود را در ملک شخصی خود دفن نموده است. اکنون با گذشت ده سال از این قضیه متوجه شده‌اند که قبر را آب فرا گرفته است. آیا می‌توانند نبش قبر کنند و در قبرستان دفن نمایند؟
ج. اگر سدّ آب و منع ورود آن به قبر ممکن است، همان را انجام دهند و اگر ممکن نیست و هتک میّت نباشد، نبش قبر و انتقال آن به مکان مناسب تر، مانعی ندارد.

کیفیّت نبش قبر در قبرهای چند طبقه

۱۴۳۰. قبرهایی که سه طبقه است، اگر جنازه پایینی با کفن مغصوب دفن شده باشد یا به جهتی ضرورت نبش قبر جنازه پایینی پدید آید، شرعا چه باید کرد؟
ج. اگر ممکن باشد با صاحب کفن مصالحه کنند و قبرها را نبش نکنند و اگر ممکن نشد یا برای جهات دیگر بخواهند نبش کنند، باید به گونه‌ای از کنار بشکافند که قبرهای رویی نبش نشود.

ساخت پایه‌های حسینیّه در قبرستان

۱۴۳۱. حسینیه‌ای را در کنار قبرستان موقوفه‌ای ساخته‌اند؛ پایه‌های حسینیه در قبرستان بر بدنه قبرها ساخته شده است، حکم شرعی چیست؟
ج. باید آن پایه‌ها را درآورند، این گونه تصرف در قبرستان جایز نیست؛ ولی تصرف در فضا اشکال ندارد، زیرا مزاحمت با دفن ندارد و لذا جایز است پایه‌ها را در خارج از آن زمین قرار دهند هر چند قسمتی از بنای حسینیه در فضای آن واقع شود.

عدم جواز فروش زمین قبرستان موقوفه

۱۴۳۲. زمینی وقف قبرستان بوده و در آن، میّت دفن کرده‌اند ولی فعلاً اهل محلّ به دفن اموات در آن رغبت ندارند و در محلّ دیگری دفن می‌کنند، آیا می‌توان آن را به فروش رساند و در مسجد مصرف نمود؟
ج. با ثبوت وقفیّت، فروش آن جایز نیست، مگر این که بهره وری از آن مقدور نباشد.

تبدیل قبرستان عمومی خریداری شده به ملک بهتر

۱۴۳۳. ملکی برای قبرستان عمومی خریداری شده و دو نفر در آن جا دفن شده‌اند، چون این ملک در زمین شیب قرار گرفته، اهالی حاضر نشده‌اند اموات خود را در آن جا دفن کنند، آیا اجازه می‌فرمایید هیأت امنا، این زمین را بفروشند و در کنار قبرستان قدیمی، زمینی را خریداری نمایند؟
ج. در صورتی که از حیّز انتفاع خارج شده باشد و قابل استفاده نباشد و هتک به آن دو میّت نباشد، با محافظت از آن، بعید نیست جایز باشد.

دفن اموات در زمین موقوفه امام حسین ـ علیه السّلام ـ

۱۴۳۴. قبرستان قدیمی وقف امام حسین ـ علیه السّلام ـ بوده و اهالی آن منطقه، به خاطر عدم آگاهی از حکم شرع، اموات خود را در زمین وقف امام حسین ـ علیه السّلام ـ دفن نموده‌اند، حال متوجّه شده‌اند که در طول صد سال کار اشتباهی انجام داده‌اند، آیا می‌توانند از متولّی، زمین را پنجاه سال اجاره کنند و اجاره زمین را برای امام حسین ـ علیه السّلام ـ مصرف نمایند؟
ج. در صورتی که مصرف خاصّی برای زمین تعیین نشده باشد، می‌توانند به بالاترین قیمت اجاره نمایند و اجاره را به مصرف امام حسین ـ علیه السّلام ـ برسانند.

پس گرفتن زمینی که وقف قبرستان شده

۱۴۳۵. اشخاصی زمینی را جهت قبرستان هبه کرده‌اند به شرط این که در این زمین میّت دفن شود؛ حال با توجه به این که اهالی آن محلّ راضی نمی‌شوند اموات خود را در آن جا دفن کنند، آیا واهب (فرد بخشنده زمین) می‌تواند زمین خود را پس بگیرد؟
ج. در صورتی که وقف شده باشد و تحویل گرفتن متناسب با وقف صورت گرفته باشد، حقّ رجوع ندارند امّا در صورتی که مورد استفاده برای اموات قرار نگرفته باشد و واگذاری ابتدایی بوده، مانعی ندارد.

فرض جواز دفن مسلمان در کنار قبور کفار

۱۴۳۶. عده‌ای از مسلمانان در یکی از کشورهای بیگانه، یک قسمت از قبرستان کفّار را خریده‌اند که آن جا را قبرستان مسلمین قرار دهند، با این که در آن جا چند قبر از کافران هم هست. آیا این کار اشکال دارد؟ آیا این زمین قابل فروش می‌باشد؟
ج. اشکالی ندارد، زیرا دیگر مقبره ی کفّار بر آن صادق نیست و اگر آن جا را وقف قبرستان کردند، دیگر قابل فروش نیست؛ مگر بناهای آن را بفروشند.

حکم زمین قبرستانی که تبدیل به بازار شده است

۱۴۳۷. زمینی سابقا وقف قبرستان بوده ولی فعلاً از عنوان قبرستان خارج شده و بخشی از آن تبدیل به بازار و غیره شده است. تکلیف چیست؟
ج. اگر تبدیل آن به قبرستان ممکن نیست، باید متصرّفین در آن اجرة المثل زمین را بپردازند تا صرف در خیرات شود، در غیر این صورت غاصب زمین هستند و هنگامی که دفن میّت در آن ممکن شد، باید برای دفن اموات از آن استفاده شود.

تخریب آرامگاه خانوادگی بدون اذن مالکان

۱۴۳۸. عدهّ ای آرامگاه و مقبره ی خانوادگی خریده‌اند. آیا می‌توان آن را تخریب کرد؟
ج. بدون اذن آن‌ها نمی‌توان تخریب کرد، چه این که آن قبور ملک آن‌ها باشد یا وقف باشد، زیرا تخریب وقف هم مجوّز می‌خواهد.

خراب کردن دیوار قبرستان

۱۴۳۹. قبرستانی در مرکز شهر و کنار پارک واقع شده و متأسفانه محل تجمّع اراذل و اوباش وسلب آسایش همسایگان گردیده است. آیا جایز است دیوارهای اطراف و اطاقک‌های متروکه حاشیه قبرستان را به گونه‌ای که آسیبی به قبرستان وارد نشود، تخریب نمود تا از حالت امن بودن برای افراد خاطی، خارج شود؟
ج. تا ممکن است تصرّفات غیر مرضیّه واقف یا مالک نشود، واللّه العالم.

خرید قبر از قبرستان وقفی

۱۴۴۰. قبرهایی در قبرستانی وجود دارد که به وسیله اداره اوقاف و امور خیریه به فروش می‌رسد. اداره مذکور اظهار می‌دارد این قبرها حداقل ۵۰ و حداکثر ۱۰۰ سال از آخرین دفن آن می‌گذرد و در زمان دفن هم چون قبرستان وقف بوده، پولی بابت قبر دریافت نمی‌شده است. و در حال حاضر مدّعی و صاحبی ندارد؛ آیا خرید آن قبرها اشکال دارد؟
ج. با فرض آن که زمین وقف برای دفن است، خرید و فروش آن جایز نیست. بلی اگر نبش قبر صدق نکند و بخواهید برای رفع منع از دفن مبلغی با رضایت بدهید، مانع ندارد.

ساخت و ساز در موقوفه برای دفن

۱۴۴۱. قطعه زمینی ـ که هم اکنون در مقابل صحن مطهر حضرت معصومه ـ علیهاالسّلام ـ به عنوان میدان آستانه مشهور است ـ طبق اسناد تاریخی از حدود ۱۲۰۰ سال قبل به دفن اموات مسلمین اختصاص داشته است که به تدریج در زمان طاغوت به پارک، پاساژ، ساختمان شهرداری و آتش نشانی و فرمانداری تبدیل شده است و غیر از قطعه کوچکی که به قبرستان شیخان مشهور است، کلاً از عنوان قبرستان بودن خارج شده است و در دو سال اخیر جهت طرح بهسازی حرم مطهر حضرت معصومه ـ علیهاالسّلام ـ توسط شهرداری، بخش عمده‌ای از آن تبدیل به بازار سه طبقه شده و مبالغی سنگین هزینه گردیده است. طبق احکام دادگاه‌های صالحه جمهوری اسلامی ایران حکم به وقفیّت کل زمین و ابطال اسناد مالکیت صادر شده است. از سوی دیگر قانون گورستان‌ها و مقررات بهداشتی حکومتی، مانع دفن اموات در مرکز شهر بوده و هست.
نظر به تبدیل و تبدّل عنوان از زمان غصب و عدم امکان اعاده آن به صورت قبرستان و این که از آن زمان تاکنون محل مورد نظر به صورت پاساژ و واحدهای تجاری درآمده و مورد استفاده قرار می‌گیرد، متصرّفین تحت چه عنوان فقهی از دِیْن خارج و بری ءالذمّه می‌گردند؟
آیا اداره اوقاف می‌تواند مبنای اخذ وجه را به قیمت زمان تصرف (زمان سابق)، با قیمت کارشناسی قرار داده و احقاق حق موقوفه نماید.
ج. اجرة المثل زمین را تا وقتی که قابل دفن نیست، باید بپردازند.

عدم جواز تصرف در وقف برای قبرستان زرتشتیان

۱۴۴۲. این جانبان شاغل در یکی از نهادها و ساکن در منازل سازمانی آن نهاد می‌باشیم. اخیرا مطلع شده‌ایم زمین‌هایی که این نهاد در آن، منازل سازمانی ساخته است، قبل از انقلاب متعلّق به زرتشتیان بوده و این زمین‌ها جهت قبرستان به انجمن زرتشتیان ایران وقف شده است، لیکن نهاد، آن‌ها را تصاحب نموده است.پس از شکایت انجمن زرتشتیان، قرار شد آن‌ها را راضی و اجاره آن‌ها را پرداخت نماید. ولی چندی است اجاره‌ای پرداخت نمی‌شود و دو تن از اعضای انجمن در صحبتی که با کارگران خود (که مسلمان و ساکنان منطقه هستند) داشته‌اند اکیدا عدم رضایت خود را از این عمل نهاد مذکور اعلام کرده‌اند. اینک با عنایت به مسایل فوق حکم موارد ذیل را بفرمایید.
۱) سکونت در آن منطقه چه حکمی دارد؟
۲) ادامه کار، تردد و انجام فرایض دینی در آن منطقه جایز است؟
۳) حکم نمازهایی که تاکنون در آن منطقه خوانده‌ایم چیست؟
ج. سکونت در آن منطقه جایز نیست و تصرّفاتی که تاکنون کرده‌اند به آن‌ها اعلام کنند که مربوط به ما نبوده و نمازهایی که سابقا خوانده‌اند صحیح بوده و قضا ندارد، واللّه العالم.

زمین مجهول الهویّه

۱۴۴۳. زمینی است که سال‌ها در آن آجرپزی می‌شده و به همین نام معروف است. در همین زمین اطفال میّت نیز دفن می‌شده‌اند، بدون این که نام قبرستان برآن گذاشته باشند. این زمین هم جوار قبرستان است و الآن مدّتی است ـ شاید نزدیک به ۱۰ ـ ۱۵ سال یا بیشتر ـ که دیگر در آن، طفل میّتی دفن نشده است، با این که افرادی داعیه ی ملکیّت آن را دارند، قسمتی از آن برای شرکت نفت روستا زیربنا رفته و قسمتی هم برای نانوایی و قسمتی هم به عنوان مغازه در نظر گرفته شده و قسمت قابل توجهی هم باقی مانده است، آیا می‌توانیم آن قسمت اخیر را که باقی مانده، برای مصارف عامّ المنفعة چون خانه روحانی یا سایر مصارف تصرّف کنیم، یا اگر شخصی حاضر شود آن را بخرد و پولش را اهالی روستا صرف امور عامّ المنفعه بنمایند، این کار را انجام دهیم؟ البته در صورتی که مدّعیان ملکیت هم راضی باشند یا نتواند مدّعای خود را ثابت کنند.
ج. وقفیّت به صِرف دفن ثابت نمی‌شود، پس هزینه نمودن آن ـ بعد از فراغ از آن چه مربوط به مدّعی مالکیت است ـ برای امور مذکور اشکال ندارد.

تبدیل زمین وقف برای قبرستان

۱۴۴۴. شخصی زمین بایری که در اطراف قبرستان قدیمی بوده خریداری کرده و وقف قبرستان نموده است. و پس از مدتی، واقف فوت کرده است چند نفر از اهالی تصمیم گرفته‌اند آن زمین را تبدیل به زمین زراعی نمایند تا مقداری از سود حاصله را صرف مسجد کنند. حکم شرعی را مرقوم فرمایید.
ج. در صورتی که وقف برای قبرستان شده است، جایز نیست.

وقف برای قبرستان و عدم احتیاج به آن

۱۴۴۵. شخصی مدّت بیست سال است یک جریب زمین توتون کاری واقع در روستای... را وقف مؤبّد و حبس مخلّد نموده است که قبرستان شود. ولی تاکنون برای قبرستان از آن زمین مذکور استفاده نکرده‌اند چون فعلاً نیازی به قبرستان ندارند حال می‌شود با تعهّد، زمین نامبرده را با شرایطی اجاره داد که از آن استفاده شود و هر وقت نیاز شد، خلع ید شود یا خیر؟
ج. مادامی که مورد نیاز دفن اموات نباشد با نظر متولّی اشکال ندارد و درآمد باید صرف قبرستان شود.

حصار کشیدن در قبرستان

۱۴۴۶. آیا می‌توان دور قبرستان عمومی را حصار کشید به نحوی که حصار در زمین قبرستان واقع می‌شود؟
ج. اگر قبرستان وقف باشد و حصار مانع دفن اموات ـ ولو در مقداری که حصار دارد ـ جایز نیست.

منبع: مرکز تنظیم و نشر آثار آیت الله العظمی بهجت - تاریخ برداشت : 95/07/29

بازگشت به نبش قبر مسلمان - تخریب قبر مسلمان