درآمدی بر نظریه هنجاری
درآمدی بر نظريه هنجاری مجموعه ها: مقالات شناسه کتاب: ۵۰۰ نویسنده: - شابک: - تعداد صفحات: ۰ نام اپراتور: محمد خلیلی ایمیل اپراتور: ۲farizeh@gmail.com زبان: پارسي رتبه: 0 تصویر: cover دانلود فایل: دانلود درآمدی بر نظريه هنجاری توضیحات: درآمدی بر نظريه هنجاری
مدل شماره (۱) : روابط نهاد رسانهها، سازمان رسانه ونقش ارتباط گران در جامعه ماخذ Mass Communication Theory به نقل از: محسنيان راد، درآمدي بر تئوري ارتباط جمعي در مورد مدل بالا توضيح نكات زير ضروري است.
۱. نهادهاي رسانهاي از يك سو آنچه در مدل نشان داده شده است نظمي اغراق آميز دارد. سازمانهاي رسانهاي اغلب واحدهاي جامع و مستقل نيستند. برخي فقط بخشي از يك كل را انجام ميدهند (مانند موسسات ضبط نوار ويدئو يا تلويزيونهاي كابيل محل)، اما تا كنون بر روي تنوع فزاينده اين سازمانها و رابط آنها يكديگر كمتر تحقق شده است وهنوز تمايل به بررسي همان وسايل بزرگ ارتباط جمعي با بوركراسي خاص آنهاست. از سوي ديگر رسانههاي بسياري وجود دارند كه با كار و سیاست و آموزش و پرورش و غيره مشتركند. درمجموع اين موسسات در هر مرحله زماني قواعد سازماني خاص را بكار ميگيرند كه حتي گاهي با فريضههاي هنجاري ذكر شده نيز همخواني ندارد. ـ مهمترين متغيرهاي نهادي رسانههاي مختلف و قواعدي كه سازمانهاي رسانهاي بكار ميگيرند با عناصر زير مرتبط است: ۱. نوع رسانه: انتظارات و استانداردهاي متفاوتي كه هر رسانه در تاسيس خود دنبال ميكند. ۲. ميزان وحدود عملكرد رسانه: كه از رسانههاي بين المللي تا محلي متفاوت است وبستگي به درجه حرفهاي بودن وميزان آزادي و پاسخگويي به فشارهاي اجتماعي دارد. ۳. وظيفه وكاركرد آنها ۴. شكل مالكيت و نحوه اداره و كنترل. انواع مالكيت رسانهها عبارتند از : تجاري، غير انتفاعي، داوطلبانه، خود مختار و... علاوه بر آن نهاد رسانه به ورابط متقابل ميان رسانههاي مختلف و مشاغل گوناگون كمك ميكند. البته چنين روابط متقابلي اغلب غير معمول وپنهان غيررسمي است؛ مانند روابط متقابل روابط عموميها و رسانهها و اداره مطبوعات و سازمانهاي دولتي و روزنامه نگاران وپيام آفرينان آماتور وغير حرفهاي.
۲. سازمان رسانه: سازمان رسانه به روابط دروني انواع رسانهها ومشاغل گوناگون در آن مربوط ميشود. روابط دروني رسانها ميتواند توسط مبادله ي همكاري، آگاهي وحسن تعلق به سازمان ايجاد شود. سازمان رسانهها روي فعاليت كساني كه دراين كار سازمانها كار ميكنند اثر ميگذارد. يعني اينكه فرد پيام آفرين در يك سازمان بزرگ رسانهاي كاركند يا يكي روزنامه كوچك محلي متفاوت است؛ حتي اگركار آنها مشابه نيز باشد. سازمان رسانهها قرار گاه ويژهاي است كه در آن توليد پيام توسط يك سيستم مديرت كم و بيش جامع مثل يك روزنامه، يك شركت تلويزيوني يا ايستگاه راديويي يا آژانس خبري و... انجام ميشود. اغلب اين سازمانها در دل سازمانهاي بزرگتر واغلب چند مليتي قرار داند. برخي از پيام آفرينان به يك سازمان خاص تعلق ندارند و يا سازمانهاي مختلف همكاري ميكنند حال اين موضوع را در ايران نحقيق ميكنيم:
۳. ارتباط گران اين اصطلاح حداقل از سال ۱۹۶۹ رايج شده است وبه كساني اطلاق ميشود كه در رسانهها كار ميكنند و نقش مشخص و مهي در كانالهاي مختلف ارتباط جمعي ايفا ميكنند. اما سطوح مختلفي بر عملكرد ارتباط گران اثر ميگذارد. ۱. سطح مافوق ملي ( مانند قوانين و آژانسهاي بين المللي كه نظارت جهاني دارند) ۲. سطح اجتماعي (مانند دولت و قوانين ملي ) ۳. سطح صنعتي (شركتهاي رقابتي رسانهها و ارتباط آنها با تبليغات گران) ۴. سطح مافوق سازماني (مانند گروههاي فشار) ۵. سطح جامعه ۶. گروههاي رسمي درون سازماني بر اساس مدل هرچه جامعه وسيعتر باشد و هر جه تعريف كه از هدف رسانه و آزادي وجود دارد، متنوعتر باشد، مرز محدوده قدرت و نقش ارتباطگر نيز تغيير ميكند. ساخت يك مدل تركيبي با استفاده از دو جدول و مدل فوق و تفكيك آن بر اساس تمايزات انواع رسانهها، پرسشهاي لازم را براي طراحي يك نظريه هنجاري در مورد رسانهها مطرح ميكند. اين مدل كه با ۷ مقوله اصلي و ۲۷ متغير فرعي طراحي شده است بسياري از وجوه درون سازماني، ميان سازماني اجتماعي رسانههاي مختلف را در ربط با مكتب فكري حاكم بر آن و واقعيات فرهنگي، اقتصادي و سياسي و جوامع خاص به تحليل ميكشاند. ويژگيهاي هر يك از متغيرهاي ۲۷ گانه مدل ۲ در يك نظام اسلامي مفروض با استناد به قرآن، احاديث، تاريخ صدر اسلام، قانوني اساسي جمهوري اسلامي ايران و نظرات متفكران مسلمان قابل تشريح است؛ اگر چه تعميم اين ملاكهاي بررسي به نظامهاي وساختارهاي اجتماعي ديگر و بدست آوردن الگوهاي تفصيلي وچند وجهي در تئوري هنجاري رسانهها نيز ممكن است و براي مطالعات مقايسهاي ضروري تكميل مدل شماره ۲ پروژه اي با ارزش ودر خور نگارش يك رساله دكتري است آنچه در اينجا دنبال ميشود صريحاً شرح بخشهاي ساختارهاي محيطي ونقش اجتماعي رسانهها در نظام اسلامي معاصر است. البته نبايد از اين نكته غافل شد كه تبيين اين دو بخش به منزله در آمدي اساسي براي بخشهاي بعدي خواهد بود.
الف: ساختارهاي محيطي يكي از مهمترين تئوريهاي رسانهاي كه به عنوان تئوري ميانجي مشهور است. رسانهها را ميانجي ميان نهادهاي حاكم و جامعه فرض ميكند. متغير اصلي ساختارهاي محيطي محيط حاكم بر رسانهها را مشخص ميكند و نشان ميدهد كه رسانهها در چارچوب چه محدوديتها و آزاديهايي فعاليت ميكنند و ارزشهاي اساسي حاكم بر مطلوبيت عملكرد آنها چست؟ زير بخشهاي اين متغير هر يك از وجهي از وجوه مختلف فضاي حاكم بر رسانهها را نشان ميدهد.
۱. نظام سياسي: امت وامامت (ولايت) ولايت در لغت درمعاني مشابه ولي متعددي بكار رفته است و وجه مشترك اين معني ( تصرف در امور غير ) ميباشد. از ديدگاه كلام اسلامي، اصل عدم ولايت هيچ شخصي بر ديگري است زيرا انسانها آزاد، گوناگون و مسئول آفريده شدهاند. انسانها به حسب خلقت وفطرت برخود، اموال، افكار و اموال خود مسلط هستند. آيات شريفه (مالهم من دونه من ولي ولاشريك في حكمه احدا –۲۶/۱۸) ان الحكم الا الله يقض الحق وهو خير الفاصلين ( ۵۷/۶) فالحكم الله العلي الكبير (۴/۱۲) دو موضوع ولايت وحكم را منحصر به خداوند ميكند. پس ولايت بر ديگران تنها از طريق امر الهي قابل تسري است و ولايت انبياء، ائمه، حكام، والدين و... برديگران به شرط رجوع به ولايت الله قابل پذيرش است. از آنجا كه بشر نياز وتمايل به زندگي اجتماعي دارد و زندگي اجتماعي جز باانتظام و حكومت ممكن نيست و اسلام نيز براي تامين آخرت با توجه به زندگي در دنيا تشريع شده است ولايت در تمام اعصار حتي در عصر غيبت ضروري است و مسلمانان ملزم هستند نسبت به تشكيل حكومت اهتمام كنند حتي برخي محققان معتقدند كه تشريع احكام در اسلام مبتني بر وجود ولايت حكومت اسلامي بوده است و تقريباً در تمامي ابواب فقه موارد ومسائلي وجود دارد كه جز با فرض حكومت اسلامي قابل اجرا بلكه تصوير نيست( منظري ۱۰۴۸:۱۴۵-۸۹). مسئله بعدي شرايط حاكم وكيفيت حكومت در اسلام است. در مورد حاكم اسلامي صفاتي مثل عقل، قدرت، اسلام، علم، عدالت و تدبير به حكما ولي وعقل سليم ضروري است. آيات متعدد قرآن كريم هم اين شرايط را به نحو ارشاد بيان كرده است (۲:۲۴۷ /۴۵/۶۵۹/۱۸: ۳۲/۱۱۳: ۱۱/۵۱: ۵/۴۱: ۴) روايات متعددي نيز در ابواب مختلف وجود دارد كه اين صفات را براي امام ضروري ميشمارد از جمله روايتي از امام صادق (علیه السّلام) در تحف العقول نقل شده وشيخ انصاري آنرا درابتداي كتاب مكاسب نقل كرده است كه وافي به مقصود ميباشد. فوجه الحلال من الولايه الوالي العادل الذي امر الله بمعرفته و ولايته والعمل له في ولايته و ولايه و ولاه ولاته، بجهه ما امر الله به الوالي العادل، بلا زياده فيما انزل الله ولا نقصان مقوله ومنه ولا تحريف ولا تعدلامره الي غيره، فاذا صارالولي والي عدل بهذه الجهه فالو لا يه له والعمل معه و معونته في ولايته وتقويته حلال محلل وحلال الكسب معهم وذلك ان في ولايه والي العدل و ولاته احياء كل حق وعدل وامانه كل ظلم وجور وفساد فلذالك كان الساعي في تقويه سلطانه والمعين له علي ولايته ساعيه الي ولايته الله مقوياً لدينه. (حراني ۱۳۶۳: ۳۳۲) برخي محققان دو شرط ديگر ازجمله ذكورت وطهارت مولد را نيز به شرايط امام اضافه كردهاند وصفاتي مثل بلوغ، سلامت اعضاء حريت، قريشي بودن، عصمت ومنصوص بودن را براي ولي در دوران غيبت ضروري ندانستهاند (منتظري ۱۴۰۸: ۳۷۰) در تفكر اسلامي معاصر ولي امر بايد از ميان حائزين شرايط بالا انتخاب شود وگروهي از اسلام شناسان بايد بر صلاحيت او صحه بگذارند. تجربه جمهوري اسلامي در ايران انتخاب فقهاء خبره توسط مردم وانتخاب ولي امر توسط فقها بوده است. اين انتخاب محدوديت زماني ندارد البته اختلافات نظري در مورد انتخاب يا انتصاب و وكالت فقيه، زمانمند بودن انتخاب، تركيب خبرگان، شرايط انتخاب كنندگان وانتخاب شوندگان وجود دارد.(كديور ۱۳۷۶) در مورد وظايف حكومت اسلام به عناوين پانزده گانه زير اشاره شده است. - حفظ نظام اسلامي وحراست از مرزهاي سرزميني - اصلاح بلاد و ايجاد امنيت در داخل كشور - اصلاح وضعيت وارتقاء سطح فرهنگي جامعه - گسترش معارف ديني وحاكميت دين د رجامعه - اقامه فرائض و شعائر الهي مانند نماز و حج و تربيت اخلاقي جامعه - اقامه سنت و نابودي بدعتها وحفظ شريعت از تغيير و تاويل - امر به معروف و نهي از منكر به مفهوم وسيع كلمه - منبع ظلم و احقاق حقوق ضعفا - قضاوت عادلانه و اقامه حدود و احكام الهي - بازگرداندن غارتها به بيت المال ورفع تبعضيات اقتصادي واجتماعي - جمع آوري ماليات وصدقات بنا بر اوامر الهي ومصرف آن در امور عامه - ارشاد و آباد سازي عمومي - اكرام مردمان نيك و مجازات اشرار - اعمال رحمت وعطوفت درامور اداره كشور - رابطه نيك با ساير مذاهب وكشورها بر اساس حفظ رابطه وحقوق متقابل ( منتظري : ج ۲، ۲۲-۲۱) در قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران تعدد گروههاي كوشنده سياسي پذيرفته شده است و رقابت براي كسب قدرت درچارچوب منافع عمومي وضوابط شرعي مذموم شناخته نميشد. نظارت بر حكومت نيز از راه نهادهاي منتخب مردم قابل اعمال است. (جهانگير ۱۳۷۶)
۲. نظام اقتصادي درنظام اقتصادي اسلام خداوند خالق ومالك مطلق هستي است. لله ملك السماوات والارض (توبه /۱۱۶) له مافي السموات و مافي الارض (نجم: ۳۱).خداوند طبيعت بي جان،گياهان، حيوانات و دستاوردهاي جمعي را به عنوان انفال تحت اختيار امام و در خدمت نوع انسان قرارداده است ( انفال : ۱) كليد واژه (سخر) و مشتقات آن نمايانگر اين اصل قرآني است. الم تروان الله سخرلكم ما في السماوات و ما في الارض واسبع عليكم نعمه ظاهره وباطنه (لقمان: ۲۰).خداوند همه اينها را در اختيار انسان قرار داده تا از آن بهره گيرد و شكر گذار باشد و از اوخواسته است كه علاوه بر بهره برداري از نعمتهاي زميني به آباداني آن نيز بپردازد. ما بكم من نعمه فمن الله (نحل: ۱۸) هو انشاء كم من الارض واستعمركم فيها (هود: ۱۶) در نظام اقتصاد اسلامي هدف اساسي دسترسي همه افراد بشر به وسايل رشد و امكانات كافي در راه يك زندگي انساني و تامين رفاه عامه از طريق تضامن و تكامل مكاني است براي رسيدن به اين اهداف: الف) لزوم اشتغال مردم به كارهاي نيك مورد توجه قرارگرفته است و بيكاري و بيكارگي مورد ملامت واقع شده است. ملعون من القي كله علي الناس/ ان الله يبغض العبد النواح الفارف. ب) با انحصار گرايي و ظلم اقتصادي مبارزه ميشود. اسراف و اتراف دو مفهوم منفي اقتصادي در شبكه مفهومي قرآن كريم است. ( ايزوتسو ۱۳۷۸ : ۳۵۳ ) ج) بر بهره مندي يكسان همه مسلمانان از بيت المال تاكيد و با دست درازي و تفضيل اشراف و خواص بر عموم مردم مقابله شده است. عن حفض بن غياث، قال: سمعت ابا عبدالله (علیه السّلام) يقول و سئل عن قسم بيت المال فقال: الاسلام هم اينا الاسلام اسوي بينهم من العطاء و فضائلهم بينهم و بين الله اجعلهم كبني رجل واحد، لا يفضل احد منهم لفضله و صلاحه في الميراث علي آخر ضعيف منقوص ( محقق حلي ۱۴۰۳ : ۱۱/۸۱) در نظام اقتصاد اسلامي مالكيت خصوصي با شرايطي پذيرفته شده است و تلاش براي كسب مال از راه حلال حفظ آن واجب كرديده است. لا توتو السفهاء اموالكم التي جعل الله لكم قياما (نساء::۴) در فرهنگ قرآني مال نه تنها مذموم نيست بلكه با مفاهيمي چون قيام ـ زينت. خيرـ امداد مرتبط شده است (نساء :۴ / كهف: ۴۶ / بقره: ۱۸۰ / اسراء: ۶ /نوح : ۱۲). ملاحضات قرآني درمورد مال به شرح زير ميباشد: ۱. مال در زندگي انسان نبايد هدف قرار گيرد و انسان را از ياد خدا و انجام وظايف اجتماعي غافل كند ( حديد : ۲۰ / توبه : ۲۴) ۲. مال وسيله امتحان الهي است (بقره : ۱۵۵) ۳. دست درازي به اموال ديگران بخصوص فقراء، ايتام وضعيفان مردود شمرده شده است (بقره : ۱۸۸/ نساء :۱۰) ۴. از انحصار گردش مال در دست اغنياء و ثروتمندان نهي شده است(حشر: ۷) (نك: مهدوي كني ۱۳۷۹) از طرف ديگر مواردي به عنوان مكاسب محرمه شناخته شده است اين موارد عمدتاً عبارت است از: ۱. فريب درمعامله ۲. امور مربوط به فحشاء وهرزگي ۳. كارهاي مربوط به جاسوسي هتك آبرو و بدنام ساختن اشخاص بيگناه و كمك به دشمنان دين و هر گونه همكاري با ستمكاران و غاصبان. ۴. تصدي اموري كه در تخدير افكار جامعه وگمراه ساختن وغافل نگاه داشتن آنان از حقايق موثر است. ۵. آنچه موجب سرگرمي مردم به خرافات ودوري از قيامت است. ۶. اقدامات مخالف مصالح عامله، تحليل فهرست كاملي ازآنچه به عنوان مكاسب محرمه دركتب فقهي ذكرشده است نشان ميدهد سه مقوله توليد، مبادله ومصرف كالاها وخدمات واجب، بيفايده يا مضر به حال فرد وجامعه اسلامي ممنوع شناخته شده است( انصاري ۱۳۶۸: ۷۸-۳)
۳. نظام فرهنگي نظام فرهنگي در جامعه اسلامي خدامدار وانسان گراست. عقايد، ارزشها، هنجارها، رفتارها، دانشها، هنرها، آداب وسنن، همگي درجهت توجه انسان به خالق خود وتعميق پيوندهاي كمال يابند ميان انسانها است. در گفتمان ديني سه حوزه عقايد، اخلاق واحكام تنظيم جهتهاي فرهنگي جامعه را بر عهده دارند.
عقايد: توحيد مهم ترين اصل در نظام فرهنگي جامعه اسلامي است. خدا در ديدگاه اسلام بزرگتر از آن است كه وصف شود (الله اكبر ان يوصف) برتر از توصيفات، تعاريف و معقولات انسانها است (سبحانه وتعالي عما يصفون) او تشخيص، حد، كيفيت وجهتي ندارد (لا يحد ولايرصف بكيف ولا اين ولا حيث لم يتناه في العقول) (كليني ج ۱: ۱۴۲-۱۴۱) خداوند حقيقت هستي همه چيزهاست، حقيقتي نامتناهي، بيكران وقائم به ذات. اونه در اشياء حلول كرده نه چيزي بيرون از آنهاست (لم يحلل فيها فيقال هو كائن ولم ينا عنها فيقول هو منها بائن) اول وآخر و ظاهر و باطن هستي اوست(هوالاول و والاخر والظاهروالباطن)، او فراتر از ذهن وزبان ماست (عجزت دون العباره كلت الالسن عن غايه صفته والعقول عن كنه معرفته) (كليني، ج ۱، ۱۴۰ ) يكي از مهمترين يكتا پرستي و توحيد در عبادت است. ( بقره ۲۱-۲۰ /انعام : ۱۰۳- ۱۰۱ / فصلت : : ۳۷ / بقره : ۱۶۵ / انعام : ۷۱).
توحيد درعبادت در اطاعت را به دنبال دارد اين رتبه از توحيد در دو بعد اطاعت مطلق يا عبوديت كه مخصوص خداوند است و اطاعت مشروط كه مخصوص كساني است كه به حق بر ما ولايت دارند و رعايت مصلحت عمومي مستلزم تبعيت از آنها است. مطرح ميشود لا طاعه لمخلوقي في معصيته الخالق موحدان خلقت جمال وانسان را غايتمند ميدانند ( انعام : ۵۷ / نهج البلاغه : حكمت : ۱۵۶)، انسان را كمال جو ميدانند (رم: ۳۰) وحيات را جاوداني ودنيا وآخرت را متصل به يكديگر فرض ميكنند (رعد : ۲۶ / اسراء : ۷۲ ) وانسان را بنا بر نظريه عدل الهي مختار ومسئول ميدانند (نحل : ۹۳ /صافات : ۲۴)
اخلاق: نظام فرهنگي اسلام از نظر اخلاقي خاص خود برخوردار است، اين نظم اخلاقي نه مبتني بر اخلاق از سويي است و نه بر گرفته از عرفان شرقي و هندي. نظم اخلاقي اسلام مبتني بر مفاهيم قرآني و روايي است. علم اخلاق اسلامي خصوصاً در بعد اخلاق عملي داراي گونههاي متفاوتي از تقسيم بندي است. يكي از بهترين آنها متعلق به فيض كاشاني دركتاب محجه البيضاء في تهذيب الاحياء است. فيض در اين كتاب به اصلاح و تكميل ساختار و محتواي كتاب بلند آوازه ابوحامد غزالي بنام احياء علوم الدين پرداخته است. گستره موضوعات مندرج در اين كتاب نمودي از نظام فرهنگي اسلام دربخش اخلاقيات آداب و نمادهاي ديني است. اين كتاب شامل چهار بخش اساسي و هر بخش داراي ده زير بخش است:
عبادات: علم، قواعد عقايد، اسرار طهارت، اسرار نماز، اسرار زكات، اسرار روزه، اسرار حج، آداب تلاوت قرآن، ذكرها ودعاها، ترتيب دعاها در زمانهاي مختلف.
عادات: آداب خوراك، آداب ازدواج، احكام كسب و كار، حلال و حرام، آداب مصاحبت با معاشرت با مردم آن گوناگون، گوشهگيري، آداب سفر، امر به معروف ونهي ازمنكر، آداب زندگي واخلاق پيامبر و معصومان.
عوامل نابودي: عجايب قلب، رياضت نفس، مقابله با شهوتهاي شكمي و جنسي، آفات زبان، نكوهش، غضب و كينه و حسادت، نكوهش دنيا، نكوهش مال دوستي و بخل، نكوهش جاء و ريا، نكوهش تكبر و خودپسندي، نكوهش غرور.
عوامل رستگاري: توبه، صبر و شكر، خوف و رجاء، فقر و زهد، توحيد و توكل، محبت، انس، شوق و رضا، نيت و صداقت و اخلاص، مراتبه و محاسبه، تفكر، ياد مرگ وپس ازمرگ (نك: غزالي: ۱۹۸۵ /فيض كاشاني: ۱۳۸۳) اخلاق عملي ونظري درنظام فرهنگ اسلامي متكفل تربيت داراي مسلمانان براي انجام تكاليف الهي از طريق دروني كردن ارزشها وهنجارهاي اسلامي است. بررسي چگونگي نفوذ اخلاق در جامعه بهترين ابزار سنجش ميزان فرهنگي شدن دين يا تبديل دين به فرهنگ است. ميراث اخلاقي با معروف اسوهها، الگوها و رادمردان ميكوشد از طريق مشابه سازي به نياز هويت جويي مسلمانان پاسخ دهد و شخصيتهاي مرجع را به صورت درون زا را در فرهنگ ديني نهادينه كند.
فقه اگر چه از اصطلاح قرآن سنت (فقه) به معناي علم وسيع وعميق به معارف و دستورهاي اسلامي است ولي درتاريخ علوم اسلامي اين اصطلاح به تدريج به (فقه الاحكام) اختصاص يافت. در علم فقه احكام اموري مورد بحث قرار ميگيرد كه انسان در واقعيت زندگي انجام ميدهد يا بايد انجام دهد. فقه پردامنه ترين وحجيم ترين بخش علوم اسلامي است. در فقه اسلام احكام عملي به جهات گوناگون تقسيم شده اند. در يك تقسيم بندي بسيار كلي مقررات الهي به دو گونه احكام وضعي تقسيم ميشود. حكم تكليفي شامل وجوب، حرمت، استجاب، كراهت واباحه ميشود و احكام وضعي در مورد نسبتهاي مختلف ميان اشخاص واموال بكار ميرود. تقسيماتي نظير تعبدي و تو ملي، عيني وكفايي، نفسي ومقدمي نشان از دقت وارتباطات انسان ميپردازد و بر اساس آن هم تقسيم ميشود. محقق حلي صاحب شرايع الاحكام تمام ابواب فقه را بر چهار دسته دانسته است.
اعمال ۱. مشروط به قصد قربت
- عبادات در ۱۰ باب
- دوجانبه عقد در ۱۵ باب
۲. مشروط به اجراء صيغه خاص ۳. غير مشروط به قصد قربت
- يك جانبه ابقاع در ۱۱ باب
- احكام در ۱۱ باب
۴.غير مشروط به اجراء صيغه خاص محقق حلي در اين تقسيم بندي مجموع ابواب فقه را چهل وهشت باب قرار داده است. عبادات را در ده باب شامل طهارت، نماز، زكات، خمس، روزه، اعتكاف، حج، عمره، جهاد، امر به معروف ونهي ازمنكر. عقود را در پانزده باب شامل : تجارت، رهن، و رشكستگي، حجر (ممنوعيت از تصرف )، ضمانت، مصالحه، مشاركت، مضاربه،، مزارعه ومساقات، امانت عاريه، اجاره، وكالت، وقفو صرفه، حبس وسكني، هدايا، سبق درمايه، وصيت، ازدواج، (در مقام تقسيم عملاً ۱۹ مورد ميباشد) ايقاعات را در يازده باب شامل : طلاق، خلع ومبارات، ظهار، ايلاء، لعان، عتق، تدبيرو مكاتبه واستيلاد، جعاله، سوگند، نذر. احكام در دوازه باب شامل : شكار و سربريدن حيوانات، خودنيها ونوشيدنيها، غصب، احياء زمينهاي باير، اشياء پيدا شده، ارث وميراث، قضاوت، شهادات، حدود وتعيزرات، قصاص، ديات (نك : محقق حلي ) مرحوم شهيد محد باقر صدر در تلاش براي يك تقسيم بندي عيني تر وكارآمد تر احكام را به چهار دسته كلي تقسيم ميكنند. الف - عبادات : طهارت، نماز، روزه، اعتكاف، حج، عمره، كفارات. ب - اموال : اموال عمومي : زكات، خمس، خراج، انفال اموال خصوصي : - اسباب شرعي تملك يا كسب حق خاص - احكام تصرف در مال ج – رفتار شخصي : ( رفتار عبادي وغير اقتصادي ) - روابط زناشويي رفتار مربوط به خوراك، پوشاك، مسكن، معاشرت و... د- رفتار عمومي : رفتار ولي در حوزه حكومت، قضاوت، جنگ روابط بين المللي و... (نك : صدر : ۱۹۸۳: ۱۳۲- ۱۳۴) نظريه شهيد مطهري در مورد احكام بر پايه ديدگاهي ارتباط استوار شده است. ۱. رابطه خدا وانسان (پرستش ) ۲. رابطه اجتماعي انسانها با لحاظ روح پرستش ۳. رابطه انسان با خودش ۴. رابطه انسان با طبيعت ۵. رابطه انسان بايكديگر در موضوع بهره مندي از طبيعت واموال ۶. روابط انسانها با يكديگر در حوزه حقوق اقتصادي ۷. روابط اسانها با يكديگر در حوزه حقوق خانوادگي ۸. روابط انسانها با يكديگر در حوزه حقوق قضايي ۹. روابط انسانها با يكديگر در حوزه حقوق جزايي وجنايي (نك: مطهري ۱۳۵۸ : ۱۲۴-۱۳۰) فقه اسلامي انسان را از جيث (موجود مكلف ) مورد مطالعه قرار ميدهد لذا به كليه دقايق زندگي او ميپردازد. فقهاي شيعه در حوزه مسايل فرهنگي وارتباطي نيز به تحقيق پرداخته اند وكتابي مانند مكاسب شيخ انصاري در بخش مكاسب محرمه با تعميم مفهوم كسب به كليه فعال اجتماعي به حكم فقهي گونههاي مختلف اقدامات زير پرداخته است: ۱. كسب از طريق خريد وفروش اعيان جنس ۲. كسب از طريق خريد و فروش ادوات عبادت غير خدا وآلات قمار ۳. كسب از طريق خريد وفروش اشياء و يا حيوانات بي ارزش ۴. كسب از طريق اشتغال به اموري كه في نفسه حرام است. بخش چهارم مفصل ترين قسمت مكاسب محرمه است وشامل اموري ميشود از قبيل : تدليس ماشطه، تزيين رجل، تشبيت بالمرائه، تصوير صورت ذاتت الارواج، تنجيم، حفظ كتب ضلال، رشوه،سبب المومن، سحر، شعبده، غش، غناء، غيبت، قمار، قيادت، قيافه، كذب،، كهانت، لهو، مدح مالا يستحق، معونه الظالمين، فحش، نميمه، نوح الباطل، الدلايه من قبل لجاير، هجاء المومن، الهجبر. ۵. اخذ اجرت براي انجام اعمال واجب (انصاري ۱۳۶۸: ۱-۶۶) ملاحظه ميشود كه شمول فقه بر مسايل فرهنگي وارتباطي به گونه اي است كه نميتوان محتواي وسايل ارتباط جمعي را در يك نظام اسلامي بدون توجه به بايدها ونبايدها ودر يك كلام مقاصد واحكام تكليفي – فقهي تنظيم كرد. رويكرد جديدي كه در برخي كشورهاي اسلامي به فقه الاعلام يا فقه وسايل الاعلام ميشود ناشي از چنين دركي است (نك: علوان: ۱۴۰۵)
ب- نقش و وظايف اجتماعي وسايل ارتباط جمعي در جامعه شناسي جديد به عنوان يك نهاد اجتماعي مورد مطالعه قرار ميگيرد و در كنار نهادهاي خانواده، آموزش، مذهب، اقتصاد وحكومت كاركردها ومسئوليتهاي معيني دارد. رسانهها با هدف برآوردن نيازهاي اجتماعي خاص و متبلور كردن ارزشهاي غايي اعضاء خود تشكيل ميشوند. نهاد رسانه به نسبت پايدار است و حيطه فعاليت وسيع ومتقابل دارد اما در عين حال رسانهها برمحور يك رشته هنجارها، ارزشها والگوهاي رفتاري ساختارمند شده، سازمان يافته ومعمولاً مورد پذيرش اكثريت عظيمي از جامعه ميباشند( كوئن ۱۳۷۱: ۱۱۰-۱۱۵)
۱. اهداف وسايل ارتباط جمعي نيز مانند ديگر نهادهاي اساسي اجتماعي الگوهاي رفتار اجتماعي شايسته را در موقعيتهاي گوناگون در اختيار جامعه قرار ميدهند. رسانهها دور نماي نقشهاي اجتماعي مطلوب ونامطلوب را در اختيار نسل جديد ميگذارد وآنان را تشويق ميكنند كه با رفتار مطلوب همساز شده و رفتار نامطلوب را ناهنجار تلقي كنند. رسانهها در نظارت اجتماعي نيز نقش حياتي دارند. از آنجا كه رسانهها چشم داشتهاي پذيرفته شده جامع را متبلور ميكنند تنبيهات نماديني را نيز براي رفتار ناهنجار درنظر ميگيرند. وزن بخشي معناي به رفتارها، نگرشها و باورهاي مخاطبان به هدف اصلي تمام رسانهها است. كاركرداجتماعي رسانهها درامت اسلامي تابعي از رسالت عمومي انبياء يعني سعادت انسانها است. سعادت انساني در ديدگاه قرآني شناخت، يادآوري دائم و عبادت مطلق خداوند است. قل ان صلواتي ونسكي ومحياي ومماتي لله رب العالمين ( انعام : ۱۶۲) وماخلقت الجن والانس الا ليعبدون (ذاريات : ۵۶) الذين امنو وتطمئن قلوبهم بذكر الله الا بذكر الله تطمئن القلوب (رعد : ۱۲۸) سنريهم آياتنا في الافاق وفي انفسهم حتي يتبين لهم انه الحق (فصلتك ۵۳) مرحوم مطهري پس از ذكر انواع نظريههاي فلسفي، عرفاني، زيبايي، شناختي و... درمورد هدف زندگي باطرح نظريه عبادت معتقد است (هدف همان حقيقت) است... حكمت، عدالت، محبت، و زيبايي همگي مقدمه وصول انسان به حقيقت است. (مطهري، بي تا : ۷۹ ) او در جمع بندي ديگري (ايمان ) را به لحاظ اينكه نمود عيني پيوند انسان با حقيقت است هدف اصلي خلقت ميداند.( بهر حال از نظر ما (ايمان ) دراسلام هدف است نه وسيله اين خلاصه حرف است... ايمان قطع نظر از اينها خود هدف است چون ايمان پيوند انسان با حق وحقيقت است ) ( مطهري، بي تا : ۸۰ ) اگر هدف رسانهها را در جامعه اسلامي تسهيل وصول انسان به حقيقت بدانيم اشاعه حكمت، عدالت، محبت، زيبايي و ايمان رابايد جزء وظايف اصلي آنان بشمار آورد.
بايدها و نبايدها ازآنجا كه بايدها و نبايدها در فرهنگ اسلامي در چارچوب دو مفهوم پرمحتواي امر به معروف ونهي از منكر طرح شده است. تشريح اين دو مفهوم به نحو تفصيلي و بيان تعامل آن با رسانهها ضروري است.
تحول مفهوم معروف ومنكر اصل اين اصطلاح مربوط به فرهنگ قبيله اي است وقرآن مفهوم آنرا متحول كرده است. معروف معني دانسته شده وآن چيزي است كه از نظر اجتماعي پذيرفته وتاييد شده است ومنكر آن چيزي است كه نا پذيرفته وتاييد نشده است به لحاظ آنكه مجهول وبيگانه. روين لوي دركتاب ساختار اجتماعي اسلامي معتقد است: (اهل جوامع قبيلهاي در مرحله اي از تمدن، همسطح و همسان با مرحلهاي كه قبايل عرب جاهل در آن قرار داشتهاند همانند آنها شناخته شده، معلوم وآشنا را خوب و غريب و بيگانه را بد و شر ميشمارند )( ايزوتسو ۱۳۷۸)
ريشه لغوي: - معجم مقاييس اللغه / ابن فارس - امر به معروف – اعتراف – عرف: - تتابع الشيي متصلاً بعضه ببعض - السكون ولاطمانيه – الرائحه الطيبه - نهي از منكر – انكار – نكر : خلاف المعرفه التي يسكن اليها القلب – لم يقبله قلبه ولم يعترف به لسانه.
مفهوم قرآني : معروف الف - الوجوه والنظائر في القرآن : ابوعبد اله حسين بن محمد دامغاني ۱. فرض : ۴: ۶/۴: ۱۱۴. ۲. تزيين المراه اذا انقضت عدتها ۲: ۲۳۴/۲: ۲۴۰. ۳. العده الحسنه به : ۲۳۵/۲: ۲۶۳. ۴. ما ييسر علي الانسان ۲: ۲۴۱/۲: ۲۳۳. ب- ايزو تسو (مفاهيم اخلاقي ديني در قرآن مجيد ) ۱. شايسته : پسنديده و درست ۲. كاربرد عمومي در بخشهاي حقوقي قرآن به ويژه در جاهاي كه مفردات مربوط به وظايف و فرايض اخلاقي در روابط خانوادگي مانند رابطه ميان زن و شوهر، پدر ومادر وفرزندان ميان اقوبا، وخويشان نزديك مطرح است. ۳. مطابق رسوم موضوعه متداول ج، طباطبايي (الميزان ج ۲) المعروف هو الدي يعرفه الناس با لذوق المكتسب من نوع الحياه الاجتماعيه المتداوله بينهم... فالمعروف تنضمن هدايه العقل وحكم الشرع وفضيله الخلق الحسن وسنن الادب وحيث بني الاسلام شريعته علي اساس الفطه والخلقه كان المعروف عنده. هوالذي يعرفه الناس اذا سلكوا مسلك الفطره ولم يتعدوا طور الخلقه. مفردات راغب : راغب اصفهاني المعرفه : ادرك الشيء بتفكر وتدبر لائره وهو اخص من العلم وبضاده الانكار / العم القاصر المتوصل به بتفكر اصله من عرفت اي اصيت عرفه اي رائحته المعروف : اسم لكل فعل بعرف بالعقل او الشرع حسنه والمنكر ماينكر بهما / الاقتضاء في الجود / العرف : المعروف بالاحسان معروف ومنكر جزيي از دو مفهوم وسيع تر نيك و بد (خير وشر) به عنوان زير بخشي ازمفاهيمي اخلاقي- ديني در فرهنگ اسلامي است. پيش از اسلام خوبي وبدي تابعي از شناختههاي قبيله اي بود. درون قبيله معروف وبيرون قبيله منكر بود. اسلام با حفظ واژهها به توسعه مفهوم پرداخت وحدود مفهوم را علاوه بر عرف اجتماعي به ( حدود الهي ) كشاند. بنابراين در معنا شناسي قرآني معروف به عرف مطابق شرع ومنكر به آنچه خلاف شرع است نيز اطلاق ميشود. حوزه مفهومي معروف ومنكر درقرآن بررسي حوزه مفهوم معروف ومنكر در قرآن كريم نشان ميدهد كه اين دو واژه بطور مثبت يا منفي با مفاهيم زير مرتبط شده اند. معروف منكر وسع اتباع خفيه احسان نعمه الله كفر خير آيات الله فحشا طيبات عدل بغي حدود الله ايتاء ذي القربي خطوات الشيطان طاعت قول ضرار ايتمار اذي مصاحبت اعتداء معاشرت خبائث صلوه سوء شر (براي نمونه نك : بقره : ۲۳۶-۲۳۱ / احزاب : ۳۲/ آل عمران : ۱۰۴/ اعراف : ۱۵۷ / توبه : ۲۱۲/ محمد : ۲۱/ نور: ۵۳ / ممتحنه : ۱۲ / طلاق : ۶ / لقمان : ۱۵و ۱۷) حيطه مفهومي معروف ومنكر در قرآن به گونه اي است كه ميتوان گفت تعلق امر ونهي به معروف ومنكر حد وسط امر و نهي در حقوق واخلاق است به اين معنا كه هدف از امر و نهي ايتمار وانتهاء اختياري و ارادي است نه پذيرش از روي اكراء واجبار. شش حوزه اساسي زير قلمرو امر به معروف ونهي از منكر در قرآن كريم است. ۱. حقوق جزايي ۲. حقوق مالي : اعتدال د ردريافت وپرداخت ومعامله ۳. حقوق خانواده : زوجين /فرزندان /طلاق/پدرومادر ۴. حقوق اجتماعي : اخلاق اجتماعي ۵. حقوق سياسي : تبعيت از رهبري ۶. حقوق الهي : اطاعات از اوامر الهي ايجاد تحول در مفهوم امر به معروف ونهي ازمنكر تابعي از شيوه تدريج در قرآن كريم است. خداوند درابتدا خود را پس از آن پيامبر وسپس بزرگان اقوام پيشين را به عنوان آمرو ناهي معروف ميكند. در دوران مدينه اولين پيام امر عمومي ومستقيم براي دعوت به خير ونيكي است. خداوند درمراحل بعدي ضمن تشويق عمومي، كارهاي نيك رابه طور تفصيل طرح ميكند و با پرداختن به وظايف ضروري حكومت صالحان در اين مورد به بيان عواقب ترك امر به معروف ونهي از منكر درميان اقوام پيشين وبيان كوتاهيهاي علماي ديني آنان ميپردازد. در سالهاي آخر حيات پيامبر خداوند با توجه دادن مومنان به خطر منافقان در عرصه تغيير ارزشها وهنجارها آنان را به امر به معروف ونهي از منكر تشويق ميكنند. جدول بعدي اين سير تحول تدريجي را نشان ميدهد. دوره سوره مخاطب شیوه محتوای پیام مکه نحل ۹۰ مردم خبری امر خداوند به عدل، احسان،ايتاء ذي القرباء ونهي از فحشا، منكر، بغي
اعراف ۱۵۷
اهل كتاب
تشويقي امر به معروف پيامبر
لقمان ۱۷ مردم تشوقي غيرمستقيم امر بزرگان گذشته به نماز ومعروف
مدينه آل عمران ۱۰۴ مردم امر مستقيم عمومي دعوت به خير امر به معروف، نهي از منكر و فلاح
آل عمران ۱۱۴
مردم تشویقی بيان برتري امت اسلامي به سبب امر به معروف ونهي ازمنكر
نساء ۱۱۴
مردم خبري بيان مصاديق امر وخير : صدقه، معروف، اصلاح ميان مردم
حج ۴۰ و ۴۱
حكومت تشويقي بيان وظايف حكومت ديني در اقامه نماز، پرداخت زكوه وامر به معروف
مائده ۶۶
علماء دين
تنبيهي نقد روحانيون اقوام پيشين براي ترك امر به معروف ونهي از منكر
مائده ۷۸ مردم تنبيهي بيان آثار ترك امر به معروف ونهي از منكر در اقوام پيشين
توبه ۶۷
مردم تنبیهی نقدعملكرد منافقين در مورد امر به منكر ونهي از معروف
توبه ۷۱
مومنین تشویقی بيان عملكرد مومنين در امر به معروف ونهي ازمنكر
جدول : سير تدريجي تحول كاركردي مفهوم امر به معروف ونهي از منكر بر اساس ترتيب نزول سوره
اين گستره وسيع مفهومي،مقول به تشكيك بودن معروف رادر سطوح مختلف اجتماعي نشان ميدهد. بررسي عميق تر نشان ميدهد،حيطه كاربرد امر ونهي در قرآن وسيع تر از امر به معروف ونهي از منكر است. اگرمطلق متعلق امر در قرآن را معروف ومطلق نهي را در قرآن منكر بدانيم دريچه جديدي از مصاديق معروف ومنكر بر روي ما باز ميشود. امر نهي ۴: ۱۱۴ صدقه – معروف واصلاح بين الناس ۷: ۲۹ قسط ۱۲: ۴۰ الا اعبدوا الا اياه ۹۶: ۱۲ بالتقوي ۷: ۱۲۰ اعبدوا لله ۱۶: ۹۰ عدل، احسان، ايتاء ذي القربي ۱۹: ۵۵ صلواه و زكوه ۴: ۵۸ انو تودوا المانات الي اهلها ۷: ۱۴۵ عرف ۲۰: ۱۳۲ صلوه ۴: ۱۴ ان اكون اول من اسلم ۱۰: ۱۰۴ ان اكون من المومنين ۱۳: ۳۶ ان اعبدالله والا اشرك به ۳۹: ۱۱ ان اعبدالله مخلصاً له الدين ۴۲: ۱۵ لا عدل بينكم ۵۵: ۱۱۲ قاستقم كما امرت ۷: ۷۱ لنسلم لرب العالمين ۷۹: ۴۰ نهي النفس عن الهوي ۵۹: ۷ ما آتاكم الرسول فخذوه ما ونهاكم عنه فانتهو ۲۹: ۴۵ ان الصلوه تنهي عن الفحشا والمنكر ۷: ۱۶۵ عن السوء ۱۱: ۱۱۶ عن الفساد في الارض ۴: ۱۶۱ وقد نهوا عنه ( اخذ الربا) ۵۸: ۸ نهوا عن النجوي ۴۰: ۶۶ نهيت ان اعبد الذين تدعون من دون الله ۴: ۳۱كبائر
مصاديق امر به معروف در قرآن كريم اسلام ابتدا لفظ كهن را پذيرفت و با ظرافت وبه تدريج در مفهوم آن تصرف كرد و پس از ايجاد تحول مفهوم، پاسداري اجتماعي از مصاديق جديد را جلب شمرد و امر به معروف و نهي از منكر را در سطح فردي (جهاد با نفس) خانوادگي (قوانفسكم واهليكم نارا) وحكومتي (الذين ان مكناهم في الارض) توسعه داد تا فرهنگ جامعه همواره اسلامي بماند وفرايند تبديل دين به فرهنگ تحقق يابد. شايد بتوان دو مفهوم سنت و بدعت را ادامه تاريخي دو مفهوم معروف ومنكر قلمداد كرد. بحث از معروف و منكر پس از پيامبر در ادبيات تفسيري، حديثي، كلامي، فقهي (پس از جهاد عدو) و اخلاق اسلامي (پس از جهادنفس) تداوم يافت و در بيان اهل سنت تحت عنوان حسبه به صورت امري حكومتي و رسمي و با اختيارات بسيار وسيع تلقي شد (نك / بادكوبه : ۱۳۷۹ وابن اخوه : ۱۳۴۸) ولي در شيعه نهي از منكر به صورت اجتماعي تحت عنوان اولويت نهي سلاطين از منكر و امر به معروف در سطح فردي به صورت نيكوكاري و رفتار كريمانه مطرح شد. در دوران اخير شيعه با بهره گيري از روايات وآيات سنت نظريات جديدي را در اين مورد طرح كرده است. ۱. تاسيس حكومت تحت عنوان امر به معروف ونهي ازمنكر امام خميني يكي از پايههاي تشكيل حكومت اسلامي را وجوب امر و نهي ميداند (امام خميني، ۱۳۴۸) ۲. تاسيس احزاب براي نظارت بر حكومت و رقابت براي تشكيل دولت صالح (منظري، ۱۳۷۶) ۳. تاسيس رسانههاي حكومتي ومستقل براي اعمال نظارت متقابل بين حكومت وجامعه. در اين نظريه نهاد امر به معروف ونهي ازمنكر به عنوان واسطه ميان حكومت ومردمقابل تحقق خارجي وداراي كاربردي مشابه نهاد رسانه در جامعه مدرن است. نظريه رسانهها به عنوان نهاد امر به معروف ونهي از منكر : حوزههاي مطالعاتي بين رشتهاي وظيفه اصلي جامعه شناسي فرهنگ بررسي مسئله تغيير فرهنگي است فرهنگ بر اساس تعاريف مختلف قابل تفسير است. بر اساس برخي نگرشهاي غالب مدل فرهنگي شامل عناصري اصلي چون: ۱. نظام فكري وارزشهاي ديني وعقيدتي ۲. هنجارها و ارزشهاي خانوادگي ۳. هنجارهاي سياسي ۴. نوع توليد وشيوه توزيع ومناسبات اقتصادي ۵. بافت كلي علم، تكنولوژي زبان،ادبيات وهنر ۶. كيفيت مسكن، لباس وتغذيه ميشود. در تعاريف ديگر فرهنگ عبارت از نظام مشتركي از باورها – ارزشها، رسمها، رفتارها و مصنوعاتي است كه اعضاي يك جامعه در تطبيق با جهانشان و در رابطه بايكديگر بكار ميبرند و از راه آموزش از نسلي به نسل ديگر انتقال مييابد (رفيع پور: ۱۳۷۹) در ميان شناختها، ارزشها، هنجارها، رفتارها آنچه به مفهوم كاربردي معروف و منكر نزديك است هنجارها است. هنجار يكي از مفاهيم مركزي وهسته اي جامعه شناسي فرهنگي است. هر قسمت از رفتارهاي انسان كه بطور مستقيم يا غير مستقيم به ديگر انسانها مربوط ميشود مبتني بر هنجار است به تعبير ديگر شيوه رفتار فردي و اجتماعي هنجار ناميده ميشود. هنجارداراي سه ويژگي اصلي است: ۱. قاعده استاندارد رفتار اجتماعي (تنظيم رفتار اجتماعي، فعاليت مشترك وكنش اجتماعي) ۲. رعايت كردن اكثريت ۳. مجازات در صورت عدن رعايت (از فشارهاي نمادين تا مجازاتهاي فيزيكي )( رفيع پور، ۱۳۷۸) در حوزه جامعه شناسي فرهنگ ميتوان معروف پذيري را به عنوان اجتماعي شدن يا فرهنگ يابي ومنكر را به عنوان فرهنگ باختگي و زوال فرهنگي مطالعه كرد. مسئله اصلي جامعه شناسي نظم مطالعه چگونگي پيروي ازهنجارها است( چبلي : ۱۳۷۵ ) امر و نهي در نگاه جامعه شناسي نظم معادل تشويق و تنبيه (فشار ) اجتماعي است كه به ازاء رفتار بهنجار يا نابهنجار دريافت ميشود و جامعه با اعمال تشويق و تنبيه نظم فرهنگي حاكم را استمرار ميبخشد.
نظريههاي تشويق و تنبيه بنا به نظريه پاداش- هزينه انسان تمايل دارد بيشترين پاداش را با كمترين هزينه دريافت كند. عوامل افزاي همرنگي در يك گروه به شرح زير است: ۱. اتفاق نظر اكثريت ۲. ميزان عزت نفس مشخص ۳. تركيب گروه اكثريت (تخصص – اهميت – قابل مقايسه بودن بافرد) ۴. ميزان احساس امنيت در شرايط مشخص بنا بر نظريه همرنگي، انسان ها در حضور بقیه به گونهاي احساس فشار، نگراني و عدم اطمينان از عدم پيروي از هنجارها را دارند و لذا به اين علت از هنجارها پيروي ميكنند. انواع پاسخ به فشار جامعه براي همرنگي حاصل علت عامل میزان پایداری ميزان تاثير شرط تاثير ۱ متعابعت
قدرت كسب پاداش يا اجتناب از تنبيه
کم کم وجود مداوم پاداش و تنبيه
۲ همانند سازی
جاذبه آرزوي براي همانند شدن با شخص صاحب نفوذ متوسط متوسط تداوم اهميت فرد
۳ دروني كردن قابليت قبول تمايل به درست وصحيح بودن رفتار وانكار ناپايدار زياد زياد تداوم قابليت قبول
مقاومت در برابر تغير هنجارها جامعه تمايل دارد در برابر تغييرات مقاومت كند اما تغيير امري دائمي و عمدي است جامعه پويا تغييرات تعادلي را ميپذيرد وگسستهاي تعدلي (تبديل معروف و منكر وبر عكس ) را طرد ميكند ( روشه، ۱۳۷۵). تفاوت اين دو نوع تغيير در ميزان تغييرات ساختي - شدت تغييرات وميزان ثبات هنجاري است. براي جلوگيري از گسستهاي تعادلي دو نوع برخورد با منكر وجوددارد: ۱. برخورد از بالا (از طرف قدرت حاكم ) كه ميزان موفقيت آن بستگي به ميزان مشروعيت حكومت ميزان كارآمدي حكومت دارد. ۲. برخورد پاتولوژيك از ناحيه متخصصان وبه خدمت گرفتن تمام امكانات از جمله امكانات حكومت. چگونگي تبديل يك پديده به يك هنجار اجتماعي (اشاعه نوآوري) ۱. مدل مثلثي p-O-Xهايدار هنجار فرست پديده جامعه كه با دو عامل ميزان مطلوبيت اجتماعي هنجار فرست و پديده سرعت و وسعت انتشار، آنرا ارزيابي ميكند. ۲. مدل راجرز و شوميكر: تقسيم جامعه به ۵ بخش درمقابل ورود نوآوري: نوآورها – زود پذيرها – اكثريت زود –اكثريت دير – دير پذيرها و بيان مراحل پذيرش نو آوري در يك جامعه شامل ۵ مرحله : آگاهي – علاقه و جلب نظر كردن – ارزيابي – آزمايش – پذيرش (رفيع پور، ۱۳۷۹) عوامل موثر در سرعت انتشار اوگما وكلاندر مانر معتقدند ساختار سياسي مناسب / شبكه روابط اجتماعي قوي / روشهاي مناسب بسيج مردم/ تدوين استراتژيهاي مشاركت / خصوصيات و شرايط محيط خاص و خصوصيات فردي افراد در سرعت انتشار و تبديل يك پديده به هنجارهاي اجتماعي موثر هستند.( رفيع پور ۱۳۷۹). بازنگري امر به معروف ونهي ازمنكر درديدگاه جامعه شناسي ارتباطات نهادهاي خانواده – آموزش – مذهب – و ارتباط جمعي نقش مديريت ثبات و تغيير فرهنگي را در جامعه برعهده دارند ميزان هماهنگي و وزن اجتماعي هر يك از اين نهادها در جهت و سرعت تغييرات تاثير گذار است. روژه كلوس دو عملكر دو كاركرد اجتماعي رسانهها را به شرح زير بر ميشمرد. كاركرد ارتباط فكري اطلاع و آگاهي پرورش : پرورش انديشهها واحساسات / پرورش عقايد / پرورش حرفهاي بيان : معرفي فرهنگ وتمدن / تشريح ايدئو لوژيها جاري /استدلال تبليغ : تبليغ تجاري- سياسي كاركرد رواني – اجتماعي: همبستگي اجتماعي سرگرمي درمان رواني (معتمد مژاد ۱۳۷۱: ۱۹) رسانهها در دوران جديد تاثيرات مستقيم وغير مستقيم وقاطعي بر شناختها- ارزشها - هنجارها و رفتارهاي مخاطبان خود دارند. اين تاثير وقتي در مورد يك برنامه يا فيلم يا... برسي شود ممكن است قابل تامل يا ترديد باشد ( نظريه جذابيت وانتخاب ) اما براي بررسي عملكرد كلي رسانهها نظريه شكل دهي اجتماعي، واقعيت اجتماعي و دستور كار كاربردي اساسي دارند. رسانه هم معروف را تعريف ميكند هم به آن امر ميكند هم شرايط پذيرش را مهيا ميكند. رسانه هم منكر را از سپهر پيام نفي ميكند هم از آن نهي ميكند هم شرايط طرد را مهيا ميكند. چگونه رسانهها معروف ومنكر را تعريف ميكنند؟ ۱. گزينش: مدل دروازه باني وايت، مدل مارپيچ سكوت نئومن ۲. حذف: تابلوي اجتماعي وفرهنگي در مدل شفه ۳. معني بخشي مثبت يا منفي : مدل منبع معني محسنيان راد (محسنيان راد، ۱۳۶۹).
توصيهها: در واقعيت خارجي در صورتي امكان امر به معروف و نهي ازمنكر از طريق رسانهها وجوددارد كه: ۱. ميان سطوح مختلف ارتباطات ميان فردي – سازماني – جمعي و بين المللي در امر به معروف و نهي ازمنكر تفكيك دقيقي صورت گيرد. ۲. امربه معروف و نهي از منكر از و براي دورن رسانه شروع شود نه از و براي بيرون آن. ۳. ميان نهادهاي رسانهاي هماهنگي لازم و تقسيم وظايف دقيق صورت گيرد تا كار يكديگر را خنثي نكنند. ۴. نظارت به صورت امري تخصصي و بر اساس استانداردهاي تلقي شود و از نظرات سليقهاي و مصلحتي دوري شود. ۵. وظيفه نظارت بر رسانهها صرفاً به خود آنها سپرده نشود بلكه نظارت بر محتواي و اثرات توليد رسانهاي بر عهده سازمانها و نهادهاي مدني، مذهبي - دولتي و تخصصي قرار گيرد. ۶. مطالعات مستمر در مورد وضعيت شاخصهاي كيفي فرهنگ درجامعه ضروري است. اين مطالعات ژرفا نگر براي تعيين روند معروف سازي ومنكر گريزي يا بر عكس بكار ميرود. ۷. تغيير ساختار برنامه ريزي محتوايي رسانهها بر اساس فرآيند امر به معروف و نهي از منكر ۸. اشاعه اصل تفكر انتقادي – نقادي و نقد پذيري در سازمان رسانه براي افزايش تجمل تغييرات ساختاري. منابع: ۱. آشنا، حسام الدين و رضي، حسين، بازنگري نظريههاي هنجاري رسانهها وارائه ديدگاههاي اسلامي، فصلنامه پژوهشي دانشگاه امام صادق (علیه السّلام) شماره چهارم، تابستان ۱۳۷۶، ۲۰۷- ۲۴۶ ۲. ابن اخوه، محمد بن محمد، آيين شهرداري در قرن هفتم، ترجمه جعفر شعار، تهران بنياد فرهنگ ايران،۱۳۴۷. ۳. ابن فارس،معجم مقاييس اللغه، قم مكتب الاعلام الاسلامي، ۱۴۰۴ق. ۴. انصاري، مرتضي، هدايه الطالب الي اسرار المكاسب، قم : علامه، ۱۳۶۸. ۵. ايزو تسو، توشيهيكو، مفاهيم اخلاقي ـ ديني در قرآن مجيد، ترجمه فريدون بدره اي، تهران: فرزان،۱۳۷۸. ۶. بادكوبه، احمد، حسبه در سرزمينهاي شرقي، تهران : دانشگاه تهران، ۱۳۷۹ (پايان نامه دكتري ). ۷. چلبي، مسعود،جامعه شناسي نظم، تهران : نشر ني، ۱۳۷۵. ۸. حراني، حسين بن شعبه، تحف العقول،تهران، علميه، ۱۳۶۳. ۹. خميني، روح الله، حكومت اسلامي، بي نا بي تا. ۱۰. راغب اصفهاني، المفردات في غريب القرآن، تهران : دفتر نشر كتاب، ۱۴۰۴ ق. ۱۱. رفيع پور، فرامرز، آناتومي جامعه، تهران : انتشار، ۱۳۷۹. ۱۲. روشه، گي مقدمه اي بر جامعه شناسي عمومي سازمان اجتماعي ترجمه هما زنجاني زاده، تهران : سمت، ۱۳۷۵. ۱۳. سيد رضي، ابوالحسن محمد، نهج البلاغه، قم : هجرت، ۱۳۹۵ ق. ۱۴. صدر،محمدباقر، الفتاوي الواضحه وفقا لمذهب اهل بيت (علیهم السّلام) بيروت : دارالتعارف، ۱۹۸۳م. ۱۵. طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، تهران : دار الكتب الاسلاميه، ۱۳۶۵. ۱۶. علوان، عبدالله ناصح، حكم الاسلام في وسايل الاعلام، بي جا : دار السلام / ۱۹۸۵ م. ۱۷. غزالي، ابو حامد، احيا ء علوم الدين، استابنول : دارتمل، بي تا. ۱۸. فيض كاشاني، محسن، المحجه البيضا في تهذيب الاحيا، قم : دفتر انتشارات اسلامي (۱۳۸۳ق) ۱۹. قرآن كريم، ترجمه مهدي الهي قمشهاي، تهران : جاودان، بي تا. ۲۰. كديور، محسن، نظريههاي دولت در فقه شيعه، تهران: نشرني، ۱۳۷۶. ۲۱. كليني، محمد بن يعقوب، اصول كافي، ترجمه سيد جواد مصطفوي، تهران : دفتر نشر فرهنگ اهل بيت (علیهم السّلام) بي تا. ۲۲. كوئن، بروس، درآمدي بر جامعه شناس ترجمه محسن ثلاثي،تهران: فرهنگ معاصر، ۱۳۷۱. ۲۳. محسنيان راد، مهدي، ارتباط شناسي، تهران، سروش، ۱۳۶۹. ۲۴. محسنيان راد، مهدي، درآمدي بر تئوري ارتباط جمعي (جزوه درسي انتشار محدود )تهران : دانشگاه امام صادق (علیه السّلام) مركز مطالعات فرهنگ و ارتباطات، ۱۳۸۳. ۲۵. محقق حلي، جعفر بن حسن، شرايع الاسلام في مسايل الحلال والحرام، بيروت : دار الاضواء، ۱۴۰۳ق. ۲۶. مطهري، مرتضي، آشنايي با علوم اسلامي ۳، قم : صدرا، ۱۳۵۸. ۲۷. مطهري، مرتضي، هدف زندگي، قم : جامعه مدرسين، بي تا. ۲۸. مظفر، محمد رضا، اصول الفقه، قم : نشر دانش اسلامي / ۱۴۰۵ق. ۲۹. معتمد نژاد، كاظم، وسايل ارتباط جمعي، ج ۱، تهران : دانشگاه علامه طباطبايي، ۱۳۷۱. ۳۰. منتظري، حسينعلي، دراسات في ولايه الفقيه وفقه الدوله الاسلاميه، قم : المركز العالمي للدراسات الاسلاميه، ۱۴۰۸ق. ۳۱. منتظري، حسينعلي، پاسخ فقهي راجع به سوال در مورد احزاب، قم : ۱۴/۸/۱۳۷۶. ۳۲. منصور،جهانگير، قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران با آخرين اصلاحات، تهران : نشر دوران، ۱۳۷۶. ۳۳. مهدوي كني،محمد رضا، اصول ومباني اقتصاد اسلامي در قرآن، تهران : دفتر نشر دانشگاه امام صادق (علیه السّلام)، ۱۳۷۹. ۳۴- Mcquail - Danis - Communication Theory - ( London: Sage ۱۹۹۴) سایت راه بهشت
