امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی
عنوان: امر به معروف و نهى از منكر در انديشه اسلامى مجموعه ها: مقالات شناسه کتاب: ۳۳۵ نویسنده: - شابک: - تعداد صفحات: ۰ نام اپراتور: محمد خلیلی ایمیل اپراتور: ۲farizeh@gmail.com زبان: پارسي رتبه: 0 تصویر: cover دانلود فایل: دانلود امر به معروف و نهى از منكر در انديشه اسلامى توضیحات:
امر به معروف و نهى از منكر
در انديشه اسلامى*
Commanding Right and Forbidding Worng in Islamic Thought وظيفه ما نسبت به بازداشتن ديگران از كار زشت يا منكر چيست؟ بسيارى از فرهنگها جوابى براى اين پرسش ندارند و يا پاسخى ساده براى آن دارند. شگفت انگيزترين فرهنگها اسلام است كه در آن «امر به معروف و نهى از منكر » وظيفهاى دينى است و ريشه در قرآن و حديث و سنت صالحان دارد. مايكل كوك، استاد تحقيقات خاور نزديك دانشگاه پرينستون آمريكا و اسلامشناس متفكر در يكى از روزهاى ماه سپتامبر ۱۹۸۸ در روزنامهاى مىخواند كه در ايستگاه قطار شهرى شيكاگو، در حضور جمعى از مردم زنى مورد تجاوز جنسى قرار مىگيرد. زن از حاضران در صحنه كمك مىخواهد، ولى فريادهاى او بىپاسخ مىماند. متجاوز به سادگى از صحنه مىگريزد. پس از رسيدن قطار، همه با بىتفاوتى بر آن سوار مىشوند و به راه خود مىروند. از ميان ناظران در صحنه، تنها يك نفر براى دستگيرى متجاوز فرارى، با پليس همكارى مىكند. نويسنده كتاب پس از خواندن اين خبر با خود مىانديشد: «ما به نوعى وظيفه داريم ديگران را از ارتكاب كارهاى ناپسند نسبت به همنوعان خود باز داريم »، اما به اين نتيجه مىرسد كه در زندگى دنياى غرب نامى براى اين وظيفه وجود ندارد و اين فرهنگ به تدوين كلى مواردى كه بايد آن را به كار برد و شرايطى كه مىتوان اين وظيفه را ترك كرد نپرداخته است. نويسنده كه محققى انديشمند است، اعتراف مىكند كه خود چيزى در اين مورد نمىدانسته، تا اينكه در جريان پژوهشهاى اسلامى خود، از آن آگاه شده و دريافته است كه اسلام نام و تعاليمى ويژه براى چنين وظيفهاى دارد كه اسم آن «امر به معروف و نهى از منكر » است. او با مراجعه به حدود دو هزار عنوان كتاب و نسخه خطى، كه بيشتر آنها به زبانهاى عربى، فارسى و تركى است و خوشهچينى از خرمن فيض انديشمندان و صاحبنظران مسلمان و غيرمسلمان و با صرف نزديك به چهارده سال وقت به بررسى اين وظيفه در دورانهاى مختلف و مذاهب و فرقههاى متفاوت و سرزمينهاى گوناگون اسلامى مىپردازد و بخش بسيار مختصرى را به آراى انديشمندان غيرمسلمان؛ مانند ابن ميمون و ابن عبرى اختصاص مىدهد. بخش اول كتاب با «داستان زرگرى در مرو، به نام ابواسحاق ابراهيم بن ميمون » آغاز مىشود كه در سال ۱۳۱ هجرى به حضور ابومسلم رسيد و او را از ستم به مردم نهى كرد. زرگر پيشتر با ابوحنيفه مشورت كرده بود و او حديثى نقل كرد كه پيامبر فرموده است: «أفضل شهداء امتى رجل قام الى امام جائر فأمره بالمعروف و نهاه عن المنكر فقتله على ذلك، فذلك هوالشهيد منزلته فى الجنه بين حمزه و جعفر » و در عين حال انجام اين كار را مصلحت ندانست. اما زرگر وظيفه را برتر از مصلحت شمرد و كفن پوشيد و حنوط كرد و به نزد حاكم مرو رفت و در اين راه به شهادت رسيد. در فصل بعد، به شرح آياتى از قرآن كريم به خصوص آيات: ۲۱، ۱۰۴، ۱۱۰، ۱۱۴ آل عمران؛ ۱۶۳ - ۱۶۶ اعراف؛ ۶۶ انفال؛ ۶۷، ۷۱، ۱۱۲ توبه؛ ۸۸ هود؛ ۹۰ نحل؛ ۴۱-۳۹ حج؛ ۲۱ نور؛ ۴۵ عنكبوت؛ ۱۷ لقمان؛ ۹، ۱۲ حجرات و آيات ديگرى در اين زمنيه مىپردازد و معانى و قرائتهاى مختلف، در صورت وجود اختلاف در قرائت و نظر هر يك از مفسران اسلامى؛ از فرقهها و مذهبهاى متفاوت از صدر اسلام تا به امروز، همراه با تحليلى از اختلاف نظريهها و همچنين آراى اسلامشناسان غربى در اين مورد را بيان مىكند. بخش حديث، با داستانى از زمان حكومت مروان بن حكم در مدينه آغاز مىشود كه در روز عيدى در مدينه براى مردم نماز عيد مىخواند و مرتكب دو اشتباه شد. مردى به پا خاست و مروان را براى خطايى كه كرده بود سرزنش كرد. ابوسعيد خدرى كه قصه اين مرد را شنيد، با نقل حديثى از پيامبر گرامى(ص) كه فرموده است: «من رأى منكراً فلينكره بيده، فان لم يستطع فبلسانه، فان لم يستطع فبقلبه و ذلك اضعف الايمان » كار مرد را تأييد كرد. نويسنده اين روايت را حديث «سه مرحلهاى » مىنامد و اسناد آن را در آثار مختلف شيعه و سنى و اهميت آن را از نظر فرق و مذاهب متفاوت بررسى مىكند. احاديث ديگرى از منابع شيعى و سنى در اهميت اين وظيفه و نكوهش كسانى كه اين فريضه را ترك كنند و عواقب نامطلوبى را كه براى آنان پيشبينى شده بيان مىكنند و از اين نكته غفلت ندارند كه احاديث اندكى نيز نقل شده كه اين وظيفه را كم اهميت جلوه مىدهد و آن را مربوط به آخرالزمان مىداند. از اينرو، ابو داود در سنن خود امر به معروف را در «كتاب ملاحم »، ترمذى در صحيح و ابن ماجه در سنن و تعداد ديگرى از علماى اهل سنت آن را در «كتاب فتن » مىآورند. نسائى اين حديث را در «كتاب ايمان » نقل مىكند. برخلاف شيعيان كه امر به معروف و نهى از منكر را هميشه همراه با بحث جهاد مىآورند. در بخش سنت صالحان، از ميان كتابهاى تفسير، حديث، رجال و تاريخ، به شرح حال بزرگان بسيارى پرداخته است كه در انجام اين وظيفه دينى اهتمام ورزيدند. بعضى با مدارا و مهربانى و برخى با خشونت و تندى براى اصلاح منكر قيام كردند. گروهى راه عافيت را برگزيدند و عدهاى در اين راه نقد جان باختند يا تازيانه خوردند و تبعيد شدند. آنچه نويسنده در اين فصل از آن غفلت ورزيده، قيام حماسى و بىنظير سيدالشهدا، حضرت امام حسين۷ در راه امر به معروف و نهى از منكر است كه هماوردى از پيشينيان و پسينيان نداشته است. او همچنين از كسانى نام مىبرد كه اهتمامى در اين كار نداشتند. حسن بصرى با رفتن به نزد حاكمان مخالف بود و مىگفت شمشير حاكمان تيزتر از زبان ماست و بسيارى از كسان ديگر كه براى طفره رفتن از آن عذرى مىآوردند يا انجام آن را مربوط به زمان خود نمىدانستند. در هر يك از مذاهب و فرقههاى اسلامى، بحث بر اين است كه اين وظيفه بر چه كسانى واجب است. آيا اين يك واجب عينى است يا كفايى؟ وجوب آن بر مبناى وحى است يا عقل؟ انجام آن محدود به عالمان و حاكمان است يا عامه مردم مكلف به انجام مىباشند و حد هر گروهى چيست؟ انجام آن نياز به اذن امام دارد يا بدون اذن امام، انجام اين وظيفه واجب است و يا چه مواردى را منحصراً بايد با اذن امام انجام داد؟ آيا زنان و بردگان هم مكلف به انجام هستند؟ آيا فقط صالحان و بىگناهان مىتوانند امر و نهى كنند يا گناهكاران نيز موظف به ا نجام اين وظيفه مىباشند؟ آيا فقط «محتسب » بايد به فرمان حكومت امر و نهى كند يا «مطوع » براى رضايت خدا مىتواند اين كار را انجام دهد؟ چه كسى را بايد امر يا نهى كرد؟ آيا نهى اميران و حاكمان يا كسانى كه ترس از شمشير آنان مىباشد واجب است؟ نهى استاد و پدر و مادر بايد چگونه انجام گيرد، آيا لازم است زن، شوهر خود يا شوهر زن خود را نهى از منكر كند؟ در چه شرايطى لازم است كودكان و ديوانگان را از انجام منكرى بازداريم. آيا غيرمسلمان مىتواند مسلمانى را نهى از منكر كند يا خداوند هرگز بر مؤمنان براى كافران راه تسلطى قرار نداده است؟ معروف چيست؟ و منكر كدام است؟ آيا فقط واجباتى مانند نماز و رعايت آداب و اوقات آن، روزه، اطاعت از امر امام و سلطان و ساير واجبات است كه بايد به آن امر كرد يا دامنه آن گستردهتر از اين است؟ امر به مستحب چه حالتى دارد؟ واجب است يا مستحب ياترك آن جايز است؟ منكر چيست آيا گناهانى مانند نوازندگى، شرب خمر، اعمال نامشروع جنسى، قماربازى، منكر است يا منكرات ديگرى نيز وجود دارد؟ نهى از عمل مكروه واجب است يامستحب؟ آيا هر گناهى منكر است يا بين منكر و گناه تفاوتى وجود دارد؟ گناهى كه بين بنده و خداى او و در پنهان انجام مىشود با گناه آشكار چه اختلافى دارد؟ آيا ما موظف به جاسوسى و افشاى سر مؤمنان مىباشيم يا لازم است سر مؤمن مكتوم بماند؟ تجاوز به حريم خصوصى افراد چه حالتى دارد؟ آيا گناهى كه در حريم خصوصى مسلمانى انجام مىشود و آثارى آشكار ندارد؛ مانند شرب خمر يا گناهى كه در خلوت انجام مىشود اما اثر آن در خارج آشكار است؛ مانند نوازندگى كه صداى آن در بيرون از خانه شنيده مىشود و يا زنا و قتل نفس كه در خارج از خانه آثار و اماراتى براى ارتكاب آن وجود دارد چه تفاوتى با يكديگر دارند و تكليف ما در هر يك از اين موارد چيست؟ شرايط انجام اين وظيفه چيست؟ آيا داشتن علم، قدرت، اميد به تأثير و نداشتن خطر مالى و جانى از شرايط انجام اين وظيفه است و هر يك از اين شرايط تا چه حد در انجام يا ترك اين وظيفه مؤثر است؟ مثلا آيا در مورد دفاع از عقيده و اعزاز دين، لازم است به شرط نداشتن خطر بينديشيم؟ اينها و بسيارى سؤالات ديگر مسائلى است كه هر يك از مذاهب و فرقههاى اسلامى براى آن پاسخى دارند و در كتابهاى كلامى و فقهى و اخلاقى و در تفسير آيات قرآنى و شرح احاديث به تفصيل به بحث از آن پرداختهاند. غزالى شافعى، در كتاب معروف خود، «احياء علوم الدين » و در خلاصه ترجمهاى از آن به نام «كيمياى سعادت » به خوبى به شرح اين وظيفه پرداخته كه به صورت گستردهاى مورد قبول و يا نقد هم كيشان خود و يا پيروان مذاهب ديگر قرار گرفته است و تهذيب، رديه، خلاصه و يا شرح و نقدهاى بسيارى بر آن نوشتهاند. انديشههاى غزالى در آراى بسيارى از متفكران پس از او از مذاهب مختلف و درسرزمينها و ادوار مختلف اسلامى مؤثر بوده است. رؤسا و پيروان هر مذهبى كتابها و رسالههايى در باب امر به معروف و نهى از منكر نوشته و يا ضمن تفسير آيات قرآنى مربوط به اين وظيفه يا شرح احاديث، آرا و وفتاوى خود را در اين مورد بيان كردهاند. اما شيعه اماميه غنىترين و مستمرترين اسناد درباره عقيده امر به معروف و نهى از منكر را از خود بر جاى گذاشته كه هيچ فرقه يا مذهب ديگرى به اين حد از موفقيت دست نيافته است. اين غناى مطالب در نزد اماميه مديون سه واقعيت است. اول، اماميه، مانند زيديه، بحث امر به معروف و نهى از منكر را در كتابهاى فقهى خود و معمولا پس از «كتاب جهاد » قرار دادند. دوم، اماميه، برخلاف زيديه، در طول زمان روبه كمال نهادند و ميراث علمى نسبتاً گستردهاى از خود بر جاى گذاشتند. سوم، پيشرفتهاى اخير در ايران سبب شد كه اين ميراث به طور روزافزونى به چاپ سپرده شود. نويسنده براى بررسى آراى اماميه، آن را به سه دوره تاريخى تقسيم مىكند؛ دوره اول زمانى است كه هنوز امامان در جامعه حضور داشتند. در اين دوره بود كه بافت اصلى احاديث اماميه و قديمترين تفسير آنان از قرآن مجيد شكل گرفت. دوره دوم يا دوره علماى متقدم، از سده چهارم آغاز و با كمى اختلاف به سده هشتم ختم مىشود و تا حدى متأثر از كلام معتزله است و دوره سوم يا دوره علماى متأخر كه از سده هشتم آغاز و تا سده چهاردهم و انقلاب اسلامى و تشكيل دولتى امامى در ايران ادامه دارد، اما شامل بحث در ريشههاى انقلاب اسلامى و پيامدهاى آن نمىشود. نويسنده با استناد به آثار مكتوب به بررسى آثار فقهى و انديشههاى كلامى و تفاسير قرآنى علما و بزرگان هر يك از ا ين دورهها؛ از جمله آراى فقهى امام خمينى و آيت الله خويى مىپردازد و نظريات و انديشههاى آيت الله خامنهاى و علامه شهيد مرتضى مطهرى و تعدادى ديگر از فقها و صاحبنظران را بيان مىكند. در فصلهاى پايانى كتاب، او نشانههايى از امر به معروف و نهى از منكر را در ديگر فرهنگها مىجويد و در دوران قبل از اسلام به «حلف الفضول » و اشعارى از دوران جاهليت اشاره مىكند. كنفوسيوس و بعضى از حكماى يهودى و مسيحى اشارات پراكندهاى به اين موضوع دارند اما در هيچ فرهنگى به صورت گسترده و مداوم از آن بحث نشده است. در پايان كتاب، نويسنده به مقايسه بين وظيفه «امر به معروف و نهى از منكر » در اسلام و پديده «امداد و نجات » در غرب مىپردازد. مفهوم منكر (كار ناپسند) و معروف (كار پسنديده)، زندگى خصوصى و آزاديهاى فردى در غرب را بررسى و علت اختلاف و برخوردهاى بين فرهنگ غربى و اسلام را بيان مىكند. اين كتاب در ۷۰۰ صفحه به صورتى محققانه و نسبتاً بىطرفانه به زبان انگليسى نوشته شده و از طرف بنياد پژوهشهاى اسلامى به فارسى برگردان گرديده است و به زودى در دسترس علاقهمندان قرار خواهد گرفت، ان شاء الله. ________________________________________
- - احمد نمايى مدير گروه دائره المعارف بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى.
