فرهنگ مصادیق:عوامل غفلت
مقدمه
در قرآن و روایات به موارد متعددی اشاره شده که در بی توجه کردن انسان به خدا یا قیامت تأثیر جدی دارند، ولی چون آدمی آنها را کوچک میشمارد، معمولاً از دید او پنهان میمانند. این عوامل پنهان عبارت اند از:
ورود به محیط گناه آلود
از عوامل غفلت آفرین، محیطی است که در آن گناه میشود. محیط آلوده به گناه، همانند مکانی است که به وسیله مواد شیمیایی آلوده شده و اگر انسان بدون تجهیزات لازم وارد آن شود، مسموم میگردد و جان خویش را به خطر میاندازند. محیط آلوده به گناه نیز چنین است، با این تفاوت که در این محیط، روح انسان در معرض تهدید و نابودی قرار میگیرد. در آموزههای اسلامی به شدت رفتن به چنین محیطی شدیداً تقبیح شده است. محیط آلوده به گناه طیف وسیعی از مجالس را شامل میشود که در آیات و روایات به مؤثرترین آنها اشاره شده است. برای نمونه، مواردی را ذکر میکنیم.
یک: خداوند متعال در دو جای قرآن کریم یکی از مصادیق محیطهای آلوده به گناه را مجلسی معرفی کرده که در آن آیات الهی به استهزا و ریشخند گرفته میشود و به مؤمنان امر کرده تا هرگاه در چنین مکانی واقع شدند، آنجا را ترک کنند. یکی در آیه ۱۴۰ از سوره مبارکه نساء است که میفرماید: «و البته [خدا] در کتاب [قرآن] بر شما نازل کرده که: هرگاه شنیدید آیات خدا مورد انکار و ریشخند قرار میگیرد، با آنان منشینید تا به غیر از آن درآیند؛ چرا که در این صورت شما هم مثل آنان خواهید بود». و دیگری درآیه ۶۸ از سوره مبارکه انعام است که میفرماید: «و چون بینی کسانی [به قصد تخطئه] در آیات ما فرو میروند، از ایشان روی برتاب، تا در سخنی دیگر درآیند».
در روایات نیز تأکید فراوانی بر این مطلب شده و به مؤمنان و کسانی که طالب سعادت خویش اند، هشدار داده شده که از ورود به چنین محیطهایی جداً بپرهیزند.
دو: امام علی علیه السلام یکی از این محیطها را، مجالسی دانسته که اهل هوا و هوس در آن حضور دارند و لازمه حضور در این مجالس، مجالست با آنان است. آن حضرت دربارهٔ این همنشینی میفرمایند: «مجالسه اهل الهوی منساه للایمان و محضره للشیطان؛یعنی همنشینی با اهل هوا، فراموش خانه ایمان و محل حضور شیطان است».7
سه: از بارزترین مصادیق این نوع محیط مجالس مشروب خواری است . حضرت امیر علیه السلام میفرمایند: «لا تجلسوا علی مائد? یشرب علیها الخمر فإن العبد لا یدری متی یوخذ؛ بر سفرهای که در آن مشروب نوشیده میشود، منشینید؛ زیرا هیچ بندهای نمیداند چه وقت جانش گرفته خواهد شد».8
در روایات صادر شده از معصومان علیهم السلام، از ورود به مجالس دیگری هم منع شده که معلوم نیست لزوماً مجالس گناه باشند، ولی به لحاظ غفلت زایی و تأثیرگذاری آنها در آدمی، ورود به آنها هم نکوهش شده است. برای نمونه:
۱. امام سجاد علیه السلام در فرازی از دعای ابوحمزه ثمالی، یکی از راههای دور شدن از خدا و محرومیت از راز و نیاز با او را، همنشینی با کسانی میداند که اوقات خود را به بیهودگی میگذرانند: «لعلک رأیتنی آلف مجالس البطّالین فبینی و بینهم خلّیتنی؛ شاید دیدی با مجالس بیهودگان انس گرفتهام و بدین روی، مرا با آنان واگذاشتی (و از مناجات با خود محرومم کردی)».۹ بدیهی است که هرگاه همنشینی با بیهوده گویان یا بیهوده گذرانان چنین تأثیری در دور شدن از خدا داشته باشد، محیط آلوده به گناه تأثیری به مراتب شدیدتر خواهد داشت.
۲. پیامبر بزرگوار اسلام صلی الله علیه و آله و سلم میفرمایند: «ثلاث? مجالستهم تمیت القلب: مجالس? الانذال، و الحدیث مع النساء، و مجالس? الأغنیاء؛ سه گروهاند که همنشینی با آنان دل را می میراند: همنشینی با افراد پست، و گفتگو با زنان، و همنشینی با ثروتمندان»۱۰، به ویژه اگر ثروت و بی نیازی شان، آنان را به طغیان واداشته باشد. همان حضرت این گونه افراد را جزء مردگان به حساب آورده و فرمودهاند:
«ایاکم و مجالس? الموتی، قیل: یا رسول الله من الموتی؟ قال: کل غنی أطغاه غناه؛ از مجالست با مردگان بپرهیز، گفته شد: ای رسول خدا مرده کیست؟ فرمود: هر ثروتمندی که ثروتش او را به سرکشی وادارد.»11
۳. همنشینی با شاهان و قدرتمندان و اهل دنیا نیز از همین قبیل ا ست. امام صادق علیه السلام میفرمایند: «ایاکم و مجالس? الملوک و أبناء الدنیا، ففی ذلک ذهاب دینکم و یعقبکم نفاقاً، و ذلک داء دوی لا شفاء له، و یورث قساو? القلب، و یسلبکم الخشوع؛از همنشینی با پادشاهان و فرزندان (و دلدادگان به) دنیا بپرهیزید؛ زیرا این همنشینی باعث از بین رفتن دین شما میشود و برای شما نفاق و دورویی را در پی خواهد آورد، و این مرضی پایدار است که شفا ندارد و سختی دل را به دنبال دارد و خشوع را از شما میگیرد».12
در مقابلِ منع از همنشینی با این گونه افراد، به مجالست با انسانهای دیگری توصیه شده است که در فرصت دیگری به آن خواهیم پرداخت.
البته انسانهای با تقوا چون مجهز به نیروی ضد گناه هستند، چندان از این محیطها تأثیر نخواهند پذیرفت؛ ولی کسانی که هنوز بدین مرحله راه نیافتهاند، باید کاملاً مراقب خویش باشند و از ورود به چنین محیطهایی به شدت پرهیز کنند؛ چون محیط آلوده به گناه برای این افراد عامل غفلت و در نتیجه، باعث باز ماندن از تقوا خواهد شد.
ممکن است گفته شود: آیا با این وضعیت، آزادی انسان محدود نخواهد شد؟ پاسخ این است که قطعاً آزادی انسان محدود خواهد شد؛ اما محدود شدن آزادی همیشه امر ناپسندی نیست، بلکه در بسیاری از موارد پسندیده است؛ چون تا انسان آزادیهای خویش را محدود نسازد، به بسیاری از اهداف خود نخواهد رسید. برای نمونه، فردی که میخواهد دانشمند شود، تا خود را محدود نکند و از بسیاری از راحتیها و خوش گذرانیهایش نگذرد، به هدف خود نخواهد رسید. انسان طالب تقوا نیز باید آزادیهای خویش را محدود سازد.
البته مجالس گناه علاوه بر غافل کردن انسان، تأثیرات دیگری هم دارند که در روایات به آنها اشاره شده است. آنچه در اینجا بدان نظر داریم، این است که این نوع مجالس هر چند برای لحظاتی، انسان را از یاد خدا و قیامت غافل میکنند و اگر کسی طالب دوری از غفلت است، نباید وارد چنین مجلسی بشود و برای اینکه خود را از ورود به این گونه مجالس بازدارد، لازم است که در عاقبت حضور خود در آن بیاندیشد و احیاناً لذت حاصل از آن را که زود گذر است، با رنج و اندوه طولانی آن مقایسه کند.
