بررسی شرایط امر به معروف و نهی از منکر
بررسی شرایط امر به معروف و نهی از منکر
پارسای داخل کشور کارشناسی ارشد ۱۳۸۴
پدیدآور: ولایت علی زاهدی استاد راهنما: مسلم قلی پور گیلانی استاد مشاور: جعفر یوسفی
دانشگاه جامعه المصطفی العالمیه، دانشکده الهیات و معارف اسلامی
چکیده
نوشتار حاضر به شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر و نحوه اجرای آن در جامعه اسلامی با استفاده از ادلّه قرآنی، روایی و عقلی و همچنین با استناد به اقوال فقهای شیعه امامیه اختصاص دارد. تحقیق حاضر در چهار فصل سامان یافته است. در فصل اوّل با کلّیاتی از مفاهیم لفظی و اصطلاحی واژههای امر، نهی، معروف، منکر، وجوب و اختلاف نظر فقها و اهل لغت در معنای امر به معروف و نهی از منکر و مفهوم امر مولوی و ارشادی و اثبات وجوب امر به معروف و نهی از منکر با استفاده از ادلّه کتاب، سنّت، عقل و اجماع، روبه رو هستیم. نویسنده در فصل دوم به بررسی اجمالی شرایط عمومی و خصوصی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته، شرایط عمومی و خصوصی تکالیف و تکلیف این فریضه مهم را بنا بر اقوال مشهور و غیر مشهور فقهای شیعه امامیه بیان میکند. به همین منظور وی به دیدگاههای شیخ بهایی، شیخ محمّدحسین کاشفالغطا و آیت الله سیدابوالقاسم خویی در شرایط عمومی و خصوصی امر به معروف و نهی از منکر اشاره کرده و نظرگاههای اشتراکی فقهای شیعه امامیه و علمای اهل سنّت را درباره شرایط و ارکان چهارگانه اجرای آن، یعنی شرایط وجوب محتسب و یا آمر و ناهی، مأمور به محتسب علیه، محتسب فیه یا مأمور به و نقش امر و نهی یا احتساب و همچنین مراتب امر به معروف و نهی از منکر بیان کرده است. نگارنده در فصل سوم با اشاره به بررسی تفصیلی شرایط مشهور به وجوب امر به معروف و نهی از منکر، راههای شناخت معروفها و منکرها از طریق فطرت عقل و دین، تبیین ریشههای اصلی مصادیق معروفها و منکرات توسّط آیات و روایات و نظر و ادلّه برخی فقیهان که علم به معروف و منکر را شرط وجوب آن میدانند، بیان کرده و نظریات و ادلّه این دسته و فقهایی که علم به معروف و منکر را شرط وجوب آن نمیدانند، منعکس میسازد. شرط دوم وجوب امر به معروف و نهی از منکر، یعنی: احتمال تأثیر، شرط سوم: قصد استمرار گناه، شرط چهارم آن، یعنی: عدم وجود مفسده و خطر جدّی و نقد و بررسی اعتبار یا عدم اعتبار شرایط مزبور، از قرآن، سنّت، عقل و اجماع و حکم سکوت در قبال جرایم شخصی و اجتماعی، از دیگر مندرجات این فصل محسوب میشود. در فصل چهارم لزوم رعایت شرایط چهارگانه پیش گفته و مراتب امر به معروف و نهی از منکر بیان گردیده است.
بررسی شرایط امر به معروف و نهی از منکر
تقدیر و تشکر
با سپاس بی پایان از خدای منان که أولا ما را توفیق داد که شیعه اثناعشری و محب اهل بیت اطهار خاتم الأنبیاء محمد مصطفی بوسه شدیم. ثانیا: مشمول توجهات و عنایات حجة بن الحسن ولی عصر امام زمان (عج الله فرجه الشریف) قرار داد. ثالثا: افتخار شاگردی مکتب صادق آل محمد بن عطا نمود . . . رابعا: ما را توفیق داد که در شهر علم و ادب و عش أل محمد بی در کنار (جوار بارگاه کریمه اهل بیت و برادرش ثامن الحجج علی بن موسی الرضا ناجا داد؛ لذا تحت عنوان «من لم یشکر المخلوق لم یشکر الخالق» بر خودم لازم میدانم که از مساعدت و ارشادات اساتید محترم در طول دوران تحصیلی از مدرسه حیدریه هریوه روندو و جامعه محمدیه مهدیآباد و مدرسه مبارکه حجتیه تشکر و قدردانی نمایم، و هم چنین از مسؤلین محترم مرکز جهانی علوم اسلامی و مدرسه عالی فقه و معارف اسلامی که زمینه ی پژوهش و تحقیق تألیف و تدوین مقالات و پایاننامهها را برای طلاب فراهم نمودند. سپاسگزارم.
همچنین از همسر گرامی که در دوران تدوین پایاننامه همکاری نمود و تمام کارها را به عهده گرفت و بنده را آزاد گذاشت، سپاسگذارم.
نیز تشکر و قدردانی فراوان دارم از استاد دانشمند حجة الاسلام و المسلمین آقای مسلم قلی پور گیلانی، که در مرحله ی ندوین پایاننامه از راهنمایی و هدایت و توصیههای علمی ارزشمند معظمله بهرهمند شدم، و همچنین تشکر و سپاسگزاری صمیمانه دارم از مشورتهای علمی و فکری گرانمایه و سخاوتمندانه ی با تواضع، استاد ارجمند و دلسوز حجة الاسلام والمسلمین آقای جعفر پوسقی که شب؛ و - روز مزاحمت ایجاد میکردم باز هم با خلوص و دقت عرایض بنده را گوش میداد و مداوم از ارشادات و مشاورههای مفید و سودمند «شاورهم فی الأمر فإذا عزمت فتوکل علی الله» " بر خوردار بودم.
هر خوبی و مطلب مفیدی اگر در این رساله میباشد. از زحمات این دو بزرگوار هست. از خداوند متعال خواستارم که توفیقات شان و توفیقات همه ما و همه خدمت گزاران اسلام را روزافزون بیشتر کند، و ما را از شاگردان و سربازان امام زمان قرار بدهد. انشاءالله.
ولایت علی زاهدی روندوی
چکیده مطالب
موضوع امر به معروف و نهی از منکر در اسلام یک موضوع مهم و حیاتی و در عین حال ظریف و آسیب پذیر میباشد که در صورت ترک با برداشت نادرست از آن میتواند ضررهای اجتماعی و انفرادی جبران ناپذیری به دنبال داشته باشد. بهاند خصوصاً شرایط وجوب آن اگر درست تشخیص داده نشود، دو ضرر را در پیش میگیرد.
۱ - موجب ترک خود فریضه ی امر به معروف میشود؟ - موجب فساد در جامعه میشود. اما بر عکس آن، اگر آن شرایط درست و با روشهای دقیق و با شناخت موقعیت زمان و مکان طبق نیاز جامعه اجرا شود، جامعه به گلی از گلستان بهار اسلام تبدیل میشود. این رساله را با یک مقدمه و چهار فصل، تحت عنوان شرایط امر به معروف و نهی از منکر مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.
مقدمه مشتمل بر این نکات است.
۱. حکم عقل راجع به وجوب حفظ و جلوگیری جامعه از هجوم دشمنان درونی و بیرونی مورد بررسی قرار گرفت.
۲. کسانی که در این راه قدم برداشتند طبق برداشت آیه ۴۱ سوره حج. خداوند کریم آنها را باران خود قرار داده است.
۳. فلسفه وجوب نشریع امر به معروف و نهی از منکر، فضیلت انجام آن و مذمت ترک آن بیان شد و اهمیت و ضرورت شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر نیز مورد بررسی قرار گرفته است. | و فصل اول: این فصل هم مشتمل است بر چند نکته و آن عبارتند از:
کلیات، مفاهیم، واژههای کلیدی، ضرورت، اهمیت و جایگاه موضوع:
۲. اثبات فریضه ی وجوب امر به معروف و نهی از منکر با ادله اربعه (فرآن، سنت اجتماع، عقل).
۳. حکم مولوی و ارشادی امر به معروف و نهی از منکر مورد بررسی قرار گرفته و در ضمن آن شرطة بودن و نبودن علو برای آمرو ناهی بیان شده است.
فصل دوم: بررسی اجمالی شرایط عمومی و خصوصی آمر به معروف و نهی از منکر، در این فصل ابتداء معنی لغوی و اصطلاحی شرط بیان شده است.
۲. بررسی تعداد شرایط تکالیف عمومی و شرایط خصوصی مشهور و غیر مشهور امر به معروف و نهی از منکر اجمالاً در ضمن اقوال علماء و فقهاء در دو قسمت مورد بحث قرار گرفته است.
قسمت اول: نظرات تعدای از فقهاء امامیه مورد بحث قرار گرفته است قسمت دوم: بحث اجمالی درباره تشریع امربه معروف و نهی از منکر و شرایط آن به نظر عامه است.
فصل سوم: بررسی تفصیلی شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر.
این فصل، محور بحث و مهمترین بخش این پایاننامه میباشد.
در اغلب کتب فقهی با اندکی اختلاف، علماء و فقهاء شیعه چهار چیز را بعنوان شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر مطرح فرمودهاند، و آنها عبارتند از:
۱. علم به معروف و منکر ۲. احتمال تأثیر ۳. قصد ادامه و استمرار گناه ۴. عدم وجود مفسده وصرر جدی برای آمر و ناهی
علماء فرمودهاند هر کس این شرایط را داشته باشد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب است و هر که فاقد این شرایط باشد و جویش ساقط میشود، البته در اعتبار این شرایط، علماء اندکی اختلاف نظر دارند و آن نظرات عبارتند از:
برخی از فقهاء شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را از قبیل شرط واجب میدانند و برخی دیگر آن را از قبیل شرط وجوب میدانند.
برخی از علماء شرط اول و سوم را قطعأ معتبر میدانند. اما شرط دوم و چهارم را با شناخت موارد اهم و مهم واجب میدانند.
یعنی در احتمال تأثیر میگویند: امر به معروف و نهی از منکر واجب است مگر در یک صورت و أن اینکه اگر امر و ناهی صد در صد به طور قطع بدانند که هیچ گونه اثری در امر به معروف و نهی از منکر نداشته باشد، و چوب ساقط میشود... و در اعتبار شرط عدم مفسده و ضرر علماء چهار احتمال دادهاند.
برخی از علماء و فقهاء امر به معروف و نهی از منکر را مطلفة واجب میدانند ۲. و بعضی فرمودند، خود شرط عدم ضرر و مفسده مطلقة شرط وجوب است.
۳. برخی احتمال دادهاند که اگر ضرر قلیل باشد، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و اگر ضرر تپر معتد به عرفی و عقلی باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.
برخی احتمال دادهاند که اگر کپان اسلام در خطر باشد، امر به معروف و نهی از منکر بدون شرایط واجب است ولی اگر کیان اسلام در خطر نباشد و مقابلش برای خود آمر و ناهی خطر و ضرر باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.
فصل چهارم، تحت عنوان لزوم رعایت شرایط چهارگانه در مراتب امر و نهی که سه چیز است و آن عبارتند از مرتبه قلبی و مرتبه زبانی و مرئیه عملی مطرح شده است.
در این مراتب لازم و واجب است که آمر و ناهی بعداز دارا شدن شرایط وجوب چهارگانهای که ذکر شد، به تدریج از مرتبه اول امر و نهی نماید. اگر امکان بود به مرتبه ی سوم دست بزند اگر امکان نشد به أن حدی که امر به معروف و نهی از منکر امکان دارد بر همان درجه و مرتبه اکتفاء کند، خداوند متعال أجر یک آمر و ناهی را به او میدهد.
این فصل، محور بحث و مهمترین بخش این پایاننامه میباشد.
در اغلب کتب فقهی با اندکی اختلاف، علماء و فقهاء شیعه چهار چیز را بعنوان شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر مطرح فرمودهاند، و آنها عبارتند از:
۱. علم به معروف و منکر ۲ احتمال تأثیر، ۳، قصد ادامه و استمرار گناه، ۴ عدم وجود مفسده و ضرر جدی برای آمر و تامی . . .
علماء فرمودهاند هر کس این شرایط را داشته باشد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب است و هر که فاقد این شرایط باشد و جویش ساقط میشود، البته در اعتبار این شرایط، علماء اندکی اختلاف نظر دارند و آن نظرات عبارتند از:
برخی از فقهاء شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را از قبیل شرط واجب میدانند و برخی دیگر آن را از قبیل شرط وجوب میدانند.
برخی از علماء شرط اول و سوم را قطعأ معتبر میدانند. اما شرط دوم و چهارم را با شناخت موارد اهم و مهم واجب میدانند.
یعنی در احتمال تأثیر میگویند: امر به معروف و نهی از منکر واجب است مگر در یک صورت و أن اینکه اگر آمر و ناهی صد در صد به طور قطع بدانند که هیچ گونه آثری در امر به معروف و نهی از منکر نداشته باشد، و چوب ساقط میشود ... و در اعتبار شرط عدم مفسده و ضرر علماء چهار احتمال دادهاند.
۱. برخی از علماء و فقهاء امر به معروف و نهی از منکر را مطلقاً واجب میدانند
۲. و بعضی فرمودند، خود شرط عدم ضرر و مفسده مطلقة شرط وجوب است.
۳. برخی احتمال دادهاند که اگر ضرر قلیل باشد، امر به معروف و نهی از منکر واجب است و اگر ضرر تپر معتد به عرفی و عقلی باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.
۴. برخی احتمال دادهاند که اگر گیان اسلام در خطر باشد، امر به معروف و نهی از منکر بدون شرایط و واجب است ولی اگر کیان اسلام در خطر نباشد و مقابلش برای خود آمر و ناهی خطر و ضرر باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست.
فصل چهارم، تحت عنوان لزوم رعایت شرایط چهارگانه در مراتب امر و نهی که سه چیز است و آن عبارتند از مرتبه قلبی و مرتبه زبانی و مرئیه عملی مطرح شده است.
در این مراتب لازم و واجب است که آمر و ناهی بعداز دارا شدن شرایط وجوب چهارگانهای که ذکر، و شد، به تدریج از مرتبه اول امر و نهی نماید. اگر امکان بود به مرتبه ی سوم دست بزند اگر امکان نشد به أن حدی که امر به معروف و نهی از منکر امکان دارد بر همان درجه و مرتبه اکتفاء کند، خداوند متعال آجر یک آمر و ناهی را به او میدهد.
جهاد داده است بدون حکمت و فلسفه نیست فلذا در کنار تماز، روز، زکات و خم و فریضه امر به معروف و نهی از منکر را یاد آور شده است، بدون شک این دو فریضه بزرگ خالی از حکمت و فلسفه نخواهد بود. اجرای این دو فریضه در جامعه ی بشری یک بخصوص در شرایط کنونی از ضروریات زندگی محسوب میشود و هزارها ثمره و فوائد بدنبال دارد، خداوند متعال در قرآن مجید فلاح و رستگاری را در گرو این دو فریضه دانسته است و میفرماید: «ولنگ من أنه یدعون إلی الخیر ویأمرون بالمعروف وتنهون عن المنکر وأولئک هم المفلحون باید جمعی در میان شما دعوت به کار نیک و امر به معروف و نهی از منکر نمایند و آنها رستگارانند. . .
کلمه اولتکن امر است و صیغه أمر ظاهرش بر وجوب دلالت میکند با شرایطی که شرع مقدس بیان فرموده و هر کس آن شرایط را داشته باشد امر به معروف و نهی از منکر واجب است در غیر این صورت واجب نیست.
اهل اطلاع و بصیرت میدانند که انسان موجودی اثر پذیر است هم آثار مثبت را میپذیرد و راه سعادت اختیار میکند و به اعلی علیین میرسد و از فرشتهها بهتر میشود، و گاهی هم آثار منفی و بد را میپذیرد و به اسفلالسافلین میرسد و از حیوانات هم بدتر میشود، به طور قطع برای سعادت و خوشبختی جوامع بشری جهان و برای بدبختی جوامع بشری عواملی دارد، یکی از عوامل خوشبختی و سعادت أنها غالباً در اجرا و اقامه نمودن فریضه بزرگ الهی امر به معروف و نهی از منکر است.
یکی از عوامل بدبختی و انحطاط جوامع بشری هم در ترک آن فریضه، جهالت، عدم معرفت و عدم احساس مسئولیت و عدم انجام وظیفه است؛ جامعهای که نا آگاه است، خوبی را از پدی تمیل نمیدهد معروف و منکر نمیتواند تشخیص دهد، بجای اینکه غذای سالم بخورد، غذای آلوده و مسموم میخورد از راه مستقیم و غیر مستقیم به هدف نمیرسد لذا جهالت و نا آگاهی عامل بدبختی است. رسول خدا ۱۸ فرمود: «خیر الدنیا والاخرة مع العلم، و شر الدنیا والاخرة مع الجهل، خیر دنیا و آخرت با علم است و بدبختی دنیا و آخرت در جهالت و عدم معرفت است."
لذا برای انسان واجب است اول علم و آگاهی و معرفت خداوند کریم پیدا کند که، معرفت او توحید، و عدل، ثبوت امامت و قیامت است توسط معرفت خدا و رسول و امام انسان به تدریج به سعادت میرسد لذا تأمین سعادت بشر مهمترین و کلیترین هدفی است که ارائه دهندگان هر مکتبی به پیروان خود اعلام میکنند و ادعا دارد که ما انسان را به سعادت میرسانیم اما اینکه آیا واقعاً این مکتبها میتوانند پیروان خود را به این هدف برسانند بانه؟ سؤالی است که با بررسی عقاید و قوانین آن مکتب به دست میآید، اگر مکتبی واقعاً هم و غمش این باشد که بخواهد بشر را به سعادت برساند، با توجه به اینکه انسان موجودی است دو بعدی افردی واجتماعی» از جهت هر دو بعد او بهترین استعداد را در رسیدن به سعادت و تکامل دارد، از نقطه ی صفر و عذم به سیر صعودی خود را آغاز نموده و به سوی بینهایت حرکت میکند و هرگز سیر تکاملی او متوقف نخواهد شد، زیرا که او را خدا اشرف المخلوقات خلق کرده است، لذا أن مکتبی که میخواهد او را به سعادت برساند باید هم به جنبه فی فردی، عالم درونی و قلبی او توجه داشته باشد و هم به جنبه فی اجتماعی و روابط او با دیگران را در نظر بگیرد آنچه که به تحقیق ثابت شده این است که اسلام یک دین اجتماعی و فطری است.
۱- آل عمران / ۹۰ ۲- مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۱، ص ۲۰۶، دار الوفاء بیروت. چاپ دوم. ۱۴۰۳، ق. ۱۹۸۳ م.
نیازهای فطری انسان را تضمین میکند زیرا که «ان الذین عندالله الاسلام عندالله جز اسلام دینی ندارد، پس دین مبین اسلام یگانه جامعترین و عالیترین مکتب تربیتی است که صفات عالی و با ارزش را در وجود انسان پرورش میدهد و همچنین روح ایمان، آگاهی و احساس مسؤلیت را در تهاد او تقویت میکند، و برنامههای کامل و سعادت بشری را ارائه نموده است.
از آنجا که این مکتب از سوی خداوند تبارک و تعالی که خود کمال مطلق است، ارائه شده است، قوانین و مقرراتی را که عرضه نموده است از جامعیت لازم بر خوردار میباشد.
اگر بندگان خدا بر آن قوانین و مقررات درست عمل کنند تمام نیازهای آنها برآورده میشود و هیچ مشکلی بوجود نمیآید، لذا گفته میشود که هیچگاه ممکن نیست، انسان در زندگی خوبش لحظهای از این مکتب بزرگ تربیتی بینیاز گردد.
و یکی از آن قوانین و احکام که خدا برای رفع مشکلات و فسادهای اجتماعی و پاسخ به بخشی از مهمترین نیازهای انسان تشریع نموده است، فریضه فی امر به معرف و نهی از منکر است، بر اساس اجرا و اقامه ی دقیق این اصل و قانون الهی، انسان از سویی نسبت به همدین و همنوع خود احساس مسؤلیت میکند و از سوی دیگر حس مسؤلیت را در انسان بویژه در انسان موحد و مسلمان نسبت به دین و خدای خود تقویت میکند و در واقع میتوانیم بگوییم که این دو اصل ضامن حفظ و بقای دین و نیز گسترش احکام خدا در روی زمین و استمرار آن در زمانهای مختلف میباشد.
و همچنین امر به معروف و نهی امر منکر بیانگر مدنی و اجتماعی بودن انسان میباشد و لازمه ی اجتماعی بودن انسان این است که تکامل و تربیت او نیز در تال اجتماع و همراه اجتماع صورت میگیرد زیرا که سرنوشت یک انسان با سرنوشت دیگر افراد جامعه گره خورده است، اخلاق، رفتار و اعمال او پر دیگران اثر میکند؛ و منشارة اخلاق، رفتار و اعمال و کردار دیگران بر او تأثیر میگذارد، بخاطر این است که اگر یک اجتماع از جوامع بشری، سالم و صالح باشد افراد آن جامعه میتوانند به هدف نهایی خلقت خویش برسند اگر جامعه فاسد باشد. بدیهی است که افراد آن جامعه از تکامل باز میمانند.
۱- سوره آل عمران ۱۹
بنابر این انحراف یک فرد هم باعث وارد آمدن ضرر به خودش و هم به جامعه میشود مانند اینکه منکر در جامعه بوجود آید و به موقع جلوی آن گرفته نشود به سرعت به دیگران و بخشهای دیگر اجتماع سرایت میکند و موجب ایجاد فساد و تباهی در سطح گستردهای از جامعه میشود، و همچنین است درباره کار خیر و معروف که اثر خودش را بر دیگران میگذارد؛ لذا امر به معروف و نهی از منکر از جمله زیباترین، درخشندهترین و جامعترین قوانینی هستند که خداوند متعال برای بشر به عنوان یک قانون مفید و جامع کلی قرار داده است و عمل به آن را به عنوان یک تکلیف وجوبی از تمام انسانها خواسته است، اگر جامعه امروزی این دو فریضه الهی را آن چنانکه آیات و روایات تأکید کرده با دقت عمل کند و آن را با شیوههای دقیق و منظم در جامعه پیاده کنند، آن جامعه به باغی از باغهای بهشت تبدیل میشود، برای تغییر دادن رفتار و کردار انسانها رامی أسان تر از راه اجرای این دو فریضه ندارد اگر این دو فریضه را ترک کنند انسانها به گرداب بدبختی فرو میروند زیرا یکی از بزرگترین علل و انحطاط و عقب ماندن مسلمانان امروزه از کاروان ترقی و تمدن، و بیگانه پرستی که در میان ملل اسلامی بیسابقه است، ترک امر به معروف و نهی از منکر و با اینکه غلط اعمال گردان شرایط آن و رعایت نکردن مرائب است.
روشن است که تعلیمات اسلامی کاملترین تعالیم آسمانی است و ممکن نیست که جامع تر از آن به نکر هیچ قانون گذاری برسد، اما این تعلیمات وقتی مفید و سودمند خواهد بود که توسط امر به معروف و نهی از منکر اجرای صحیح أن ضمانت گردد، و آن دو فریضه را موقعی دفیق میتواند اجرا کرد که شرایط و مرائب آن را کاملاً بداند، آمر و ناهی اگر تمام جوانب و همه ی جهان آن موضوع را نداند نمیتواند امر و نهی کند.
بنابر این تنها برای اجرا و اقامه آن دو فریضه شرایطی قایل شدند و فرمودند، کسانی که شرایط وجوب که در آینده به تفصیل خواهد آمد) را داشته باشند حق دارند امر به معروف و نهی از منکر کنند. اگر دارا به این شرایط ثباشند حق ندارند امر به معروف و نهی از منکر کنند، به علت اینکه ممکن است بجای اصلاح جامعه، آن را به فساد بکشانند، زیرا شرایطی که برای وجوب امر به معروف و نهی از منکر در نظر گرفته شده است، مهمترین مباحث امر به معروف و نهی از منکر به حساب میآیند، شاید دانستن بسیاری از مسایل مربوط به موضوع برای همه گان لازم نباشد و تنها محففین را به کار آید لیکن دانستن مسائلی که در باب شرایط امر و نهی گفته میشود، گریزی نیست، در حقیقت این شرایط مایتی بیرون از موضوع امر به معروف و نهی از منکر نیست که بر آنها باز شده باشد بلکه نتیجه ی تحلیل و بررسی ماهیت و هدف آنها است، امر به معروف و نهی از منکری که بی شرایط گفته خواهد شد دیگر امر به معروف و نهی از منکر نیست، بلکه کالبدی است بی جان و شیری است بی بال، بی دم و شکم، آنچنانکه خود فریضه امر به معروف و نهی از منکر نسبت به سایر فرایض اهمیت بالایی برخوردار است که در احادیث گاهی قوام الشریعه و گاهی وسیله ی اجرای تمام نیکیها و احکام تعبیر شده است.
