راهکارهای بهره گیری از آموزه های قرآنی در تقویت سرمایه اجتماعی (در دو حوزه امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری)

راهکارهای بهره‌گیری از آموزه‌های قرآنی در تقویت سرمایه اجتماعی (در دو حوزه امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری)

دکتری تخصصی (PhD) 1396 رشته: الهیات و معارف اسلامی - علوم قرآن و حدیث ـ الهیات و معارف اسلامی

استاد راهنما: سهیلا پیروزفر استاد مشاور: محمدحسن رستمی

دانشگاه فردوسی مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری

چکیده

دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری، از فروعات مهم دینی بوده که می‌توان از بطن این دو اصل، راهکارهایی ارزنده در جهت توسعه روابط، حل معضلات اجتماعی و در نهایت تقویت سرمایه اجتماعی استخراج نمود. این پژوهش، با روش اسنادی و به شیوه توصیفی- تحلیلی به مفاهیم قرآنی مطرح شده در این دو حوزه، به تبیین رابطه این دو اصل مهم قرآنی با ابعاد و مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی و نیز استخراج راهکارهایی مطلوب و مؤثر در تقویت سرمایه اجتماعی و ارائه الگویی قرآنی از این دو اصل مهم اهتمام ورزیده است. داده‌های تحقیق حاکی از آن است که نظارت همگانی و تولی و تبری ارتباطی تنگاتنگ با یکدیگر داشته و بستر و ظرفیت بسیار مناسبی در تقویت و بالندگی سرمایه اجتماعی هستند و می‌توان با افزایش پیوندهای عاطفی، اتّحاد و همبستگی و نیز اعتماد متقابل در این دو حوزه، گام‌های مؤثری جهت تقویت سرمایه اجتماعی برداشت.

مقدمه

امروزه یکی از دغدغه‌های مهم جوامع مختلف، داشتن روابطی مطلوب و سرشار از اعتماد است، چرا که جوامع، نهادها و سازمان‌ها از بی‌اعتمادی و روابط بسته رنج می‌برند.

تعاملات بین افراد به عنوان مجموعه رفتارهای انسانی، در طول تاریخ همواره موضوع مهمی بوده است که افکار بسیاری از متفکرین و جامعه شناسان را به خود معطوف کرده تا جایی که در سال‌های اخیر بسیاری از اندیشوران علوم اجتماعی بر این اعتقادند که با شناسایی، به کارگیری و گسترش مؤلفه‌های سرمایۀ اجتماعی در جوامع می‌توان بسیاری از چالش‌های اجتماعی را پشت سر نهاد و خلأهای اجتماعی را پر نمود.

سرمایۀ اجتماعی جزئی از رابطۀ اجتماعی است که در ذات آن نهفته است و تنها زمانی شکل می‌گیرد که در محیط اجتماعی، انسان‌هایی در کنار یکدیگر قرار داشته باشند و میان آنان رابطه‌ای شکل گرفته باشد. به همین دلیل می‌توان در بیانی کوتاه و ساده، سرمایۀ اجتماعی را، وجود روابط عمیق و گسترده میان افراد جامعه تعریف کرد. روابط عمیق به معنای وجود اعتماد است و گستردگی روابط میان جامعه، نشانۀ وجود شبکۀ اجتماعی و روابط متقابل در جامعه است.

در تعریف سرمایۀ اجتماعی و ابعاد و مولفه‌های آن تا حدودی اختلاف نظرهایی در آراء اندیشمندان این موضوع دیده می‌شود که وجه مشترک آن تعاریف و برداشت‌ها آن است که این مفهوم به پیوندها و روابط میان اعضای شبکه به عنوان منبع باارزشی اشاره دارد که با خلق هنجارها و اعتماد متقابل موجب تحقق اهداف اعضا می‌شود.

هر چند احیا و طرح سرمایۀ اجتماعی به دوران متأخر استناد داده شده، اما با توجه به ماهیت موضوع می توان آن را پدیده‌ای ریشه دار و کهن دانست که در اندیشه ها، گرایش ها، رفتارها، نهادها، مجموعه روابط و شبکه‌های انسانی و اجتماعی ظهور و حضور داشته است.

پس می‌توان ادعا نمود که سرمایۀ اجتماعی، ایده‌ای نو نیست بلکه شرایطی که موجب شده این مفهوم به گونه‌ای مطرح شود تا مردم به آن فکر کنند و اهمیت و فایدة آن را تشخیص دهند، نو است.

یکی از عوامل مهم و اساسی در شکل گیری سرمایۀ اجتماعی، دین و آموزه‌های قرآنی است. می‌توان در نگاهی کلی و با رویکردی علمی، عناصر، مؤلفه‌ها و شاخص‌هایی از جنس سرمایۀ اجتماعی را در ابعاد گوناگون اعتقادی، اخلاقی، احکامی و نیز در سطح خرد و کلان در آموزه‌های قرآنی و متون دینی یافت، چرا که اسلام به جنبه‌های فردی و اجتماعی توجه کرده است و فرامین و دستورات آن بر اساس همبستگی و پیوستگی بین افراد شکل گرفته و آموزه‌های وحیانی در ابعاد گوناگون منجر به پیدایی و تقویت سرمایۀ اجتماعی در شکل درون گروهی و برون گروهی آن می‌گردد.

روابط اجتماعی بر اساس اصول فطری و عقلانی، پیوندهایی را بین انسان‌ها ایجاد می‌نماید که به واسطۀ آن افراد جامعه دارای سرنوشت مشترکی می‌شوند، از این رو برای حفظ و بقای جامعه، همگان نوعی مسئولیت نسبت به اعمال و رفتار یکدیگر دارند. به همین جهت جامعه نیازمند یک نظارت اجتماعی است. اسلام با تأکید بر اجرای فریضۀ امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک سازوکار مهم جهت نظارت همگانی در جامعه، بقا و سعادت فرد و جامعه را تضمین کرده است. از دیگر سو، تنظیم روابط بر مبنای اصل مهم دیگری به نام تولی و تبری، در کنار امر به معروف و نهی از منکر، تلاشی است جهت رساندن جامعه به سعادت و رستگاری.

آنچه در سال‌های اخیر، موجب نگرانی و دغدغۀ خاطر اندیشمندان حوزه‌های اجتماعی و سیاسی کشورمان شده، کاهش چشمگیر سرمایۀ اجتماعی است. با آنکه کشور ما جامعه‌ای دینی است اما توجه به آموزه‌های دینی و وحیانی و به کارگیری آن در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی، کمتر در میان قشرها اجتماعی جامعه دیده می‌شود. این امر یکی از دغدغه‌های پژوهش حاضر می‌باشد.

تحقق عملی آموزه‌های قرآنی در جهت بهره‌مندی بهتر از سرمایه‌های انسانی و اجتماعی و اصلاح سبک زندگی دینی، از جمله رسالت‌های الهی و آرمان‌های هر مسلمان آزاده‌ای است که در عصر کنونی و با توجه به هجمه‌های فراگیر دشمنان علیه اسلام و اعتقادات دینی، ضرورت تمسک به آموزه‌های قرآنی را بیش از پیش ایجاب می‌نماید.

در این میان، در حاشیه قرار گرفتن نظارت همگانی، پیامدهایی از قبیل رواج انحرافات اجتماعی، کاهش امنیت و همبستگی ملی و بی اثر نمودن هزینه‌های سنگین کنترل‌های اجتماعی را در پی دارد. کاهش عواطف و پیوندهای انسانی و دینی در جامعه از سویی دیگر و رشد روزافزون بی‌اعتمادی و اختلافات اجتماعی و وجود شکاف‌ها و فاصله‌های فراوان میان قشرها مختلف جامعه، نشانۀ دور شدن ما از آموزه‌های دینی و قرآنی است.

بی‌توجهی به ابعاد مختلف راهکارهای قرآنی، اهداف و فلسفه‌های مهم امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری باعث گردیده که این دو فریضه نتواند کارایی مورد نظر و مطلوب خود را در جامعه داشته باشد و در راستای تأمین سلامت اجتماعی و همبستگی ملی گام‌های مثبتی بردارد. همچنین ناآگاهی از شیوه‌های درست امر به معروف و نهی از منکر و برداشت‌های نادرست و انحرافی از تولی و تبری، این دو حوزه را به چالش برانگیزترین حوزه‌ها و بزرگ‌ترین موانع ایجاد وحدت و انسجام ملی مبدل نموده است.

پژوهش حاضر با مبنا قراردادن آموزه‌های قرآنی در دو حوزة امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری، در صدد ارائۀ الگویی قرآنی از آموزه‌های قرآنی در تقویت سرمایۀ اجتماعی، بر مبنای دو حوزة مذکور می‌باشد. این پژوهش، با رویکردی علمی و با نگاهی قاعده محور به مفاهیم قرآنی مطرح شده در این دو حوزه، در پی استخراج راهکارهایی مطلوب و مؤثر در تقویت سرمایۀ اجتماعی در تمامی ابعاد آن می‌باشد و در مقام اثبات این مطلب است که مهم‌ترین مؤلفه‌های مطرح شده در سرمایۀ اجتماعی، در آموزه‌های قرآنی به شکلی وسیع و گسترده بیان گردیده است که با آگاهی از آن، می‌توان گام‌های مؤثری جهت بهبود روابط و اتحاد و همبستگی و در نهایت سلامت اجتماعی برداشت.

این رساله با روش کتابخانه‌ای و اسنادی و به شیوة توصیفی و تحلیل متن، به جمع‌آوری داده‌ها پرداخته و در صدد است تا با تحلیلی عمیق و جامع از دیدگاه‌های خاص قرآن کریم و روایات معصومین (ع)، به تطبیق آموزه‌های قرآنی با مسائل روز و مورد نیاز جامعه اهتمام ورزد و با ارائۀ نگاهی تازه به تعالیم حیات بخش دینی، گامی مثبت در پیاده نمودن دستورات و تعالیم قرآنی در زندگی فردی و اجتماعی بردارد.

رسالۀ پیش رو، دارای هشت فصل به قرار ذیل است:

فصل اول به بیان کلیاتی از موضوع پژوهش، بیان مسئله، ضرورت تحقیق، اهداف، پرسش‌ها، فرضیه‌های مورد نظر و... پرداخته و به پیشینۀ تحقیق و کارهای انجام شده تا کنون اشاره کرده است.

در فصل دوم رساله، برای تبیین بیشتر موضوع به بررسی ارکان و ابعاد سرمایۀ اجتماعی پرداخته شده است. در این فصل، ضمن ارائۀ شناخت دقیقی نسبت به مفهوم سرمایۀ اجتماعی از منظر کارکردها، مولفه‌ها، ابعاد و دیدگاه‌های اندیشمندان مختلف غربی، به بیان ویژگی‌ها و نقدهای وارده بر سرمایۀ اجتماعی غربی و کاستی‌ها و ضعف‌های آن اشاره شده است.

در فصل سوم، جایگاه دین و آموزه‌های دینی و اسلامی به عنوان غنی‌ترین منبع سرمایۀ اجتماعی، مورد بررسی قرار گرفته است.

در فصل چهارم، به تبیین رابطۀ امر به معروف و نهی از منکر با سرمایۀ اجتماعی اهتمام ورزیده، ابتدا به بیان معنا و مفهوم واژه‌های معروف و منکر و اصطلاحات قریب المعنا با امر به معروف و نهی از منکر پرداخته و با بررسی مراجع تشخیص معروف و منکر، در پی ارائۀ معیارها و ضوابط قرآنی برای تشخیص آن می‌باشد، چرا که تا به درستی این دو مفهوم شناخته نشود و معیارها و ملاک‌های آن دانسته نشود، نمی‌توان در جهت بهره‌مندی درست از آن گام برداشت. سپس، به بیان ویژگی‌های الگوی تقویت سرمایۀ اجتماعی مبتنی بر امر به معروف و نهی از منکر پرداخته و با تأکید بر سه اصل مهم قرآنی: اصل اخوت، ولایت و وحدت، رابطۀ این سه اصل مبنایی را در تقویت سرمایه اجتماعی تبیین نموده است.

فصل پنجم، با بیان شیوه‌ها و روش شناسی قرآن کریم در حوزة امر به معروف و نهی از منکر، در پی ارائۀ راهکارهای قرآنی در ایجاد و تقویت مولفه‌های سرمایۀ اجتماعی در ابعاد ارتباطی و شناختی است.

فصل ششم به بیان ویژگی‌های آمران و ناهیان و ارائۀ نمونه‌هایی عملی از آن پرداخته و راهکارهای قرآنی و روایی، جهت افزایش اعتماد و تأثیرگذاری بیشتر بر مخاطبین و در نتیجه افزایش سرمایه اجتماعی بیان شده است.

فصل هفتم به بیان آسیب‌شناسی حوزة امر به معروف و نهی از منکر و راهکارهایی جهت رفع این آسیب‌ها پرداخته شده است.

فصل هشتم، به تبیین رابطۀ تولی و تبری با سرمایۀ اجتماعی اهتمام ورزیده، پس از تعاریف و ارائۀ شناختی صحیح و دقیق از تولی و تبری، از دو جنبه، به رابطۀ تولی و تبری با سرمایۀ اجتماعی اشاره شده است: ابتدا رابطۀ تولی و تبری را با مهم‌ترین مولفه‌های سرمایۀ اجتماعی؛ یعنی وحدت و امنیت تبیین نموده و به راهکارهای قرآنی جهت تقویت این دو مولفه اشاره شده است. سپس، به رابطۀ تولی و تبری با ابعاد سه گانۀ سرمایه اجتماعی؛ یعنی بعد ارتباطی، ساختاری و شناختی پرداخته و نقش این فریضۀ الهی را در تقویت و بالندگی سرمایۀ اجتماعی در این سه حوزه بررسی نموده است. در این حوزه نیز الگوی تقویت سرمایۀ اجتماعی، به مانند حوزة امر به معروف و نهی از منکر، بر مبنای سه اصل اخوت، ولایت و وحدت ارائه شده و در پایان به بیان آسیب‌شناسی این حوزه و راهکارهایی جهت رفع آن پرداخته شده است. در آخر نیز به نتیجه‌گیری از کل مباحث مطرح شده در این پژوهش پرداخته و راهکارهایی ارائه شده است.

در پایان بر خود لازم می‌دانم که از زحمات بی شائبه و راهنمایی‌های مشفقانۀ استاد فرهیخته و گرانقدر سرکار خانم دکتر سهیلا پیروزفر در سمت استاد راهنما، صمیمانه‌ترین و متواضعانه‌ترین سپاس‌ها و قدردانی‌ها را به عمل آورده و نیز از جناب آقای دکتر محمد حسن رستمی که سمت استاد مشاور این جانب را پذیرفتند تشکر نموده و توفیق روزافزون برای این بزرگواران را از محضر الهی مسألت می‌نمایم. البته نگارنده مدعی نیست که توانسته است آنچه را که آن بزرگواران مدنظر و توقع داشته‌اند به خوبی فرا گرفته و از عهدة آن برآمده باشد، چرا که با نظر به ضعف علمی خود در درک مطالب عمیق قرآنی، قطعاً کاستی‌هایی در این نوشتار وجود دارد که امید است با راهنمایی‌های ارزنده داوران بزرگوار، برطرف گردد. باشد که مورد رضایت خدای منان قرار گیرد.

فصل اول: کلیات تحقیق

بیان مسئله

سرمایۀ اجتماعی (Social capital) یکی از مباحث علوم اجتماعی مطرح در غرب است و مفهومی که در جوهرة آن نهفته است، بیانگر توانمندی‌هایی است که اجتماع و تعاملات انسانی در عرصه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و در ابعاد خرد و کلان برای فرد و جامعه به ارمغان می‌آورند. سرمایۀ اجتماعی ویژگیهایی از یک جامعۀ یا گروه اجتماعی است که ظرفیت سازماندهی جمعی و داوطلبانه برای حل مشکلات متقابل یا مسائل عمومی را افزایش می‌دهد.

سرمایۀ اجتماعی به ظرفیت‌های ارتباطی در اجتماع توجه دارد و به امر وحدت، همبستگی و انسجام ملی می‌پردازد، منظور از سرمایۀ اجتماعی، بعد معنوی یک اجتماع و بخشی از ثروت ملی است که سبب بهره‌مندی بیشتر از سرمایۀ انسانی و فیزیکی شده و ظرفیتی است که همکاری میان افراد و نهادهای یک جامعه را ارتقاء می‌بخشد.

کلید واژة مبین سرمایۀ اجتماعی، «روابط» است. کیفیت و کمیت روابط اعضای جامعه در چشم‌انداز کشورها به لحاظ کارکردها، آثار و نتایجی که برای آن شمرده‌اند، مهم و حیاتی تلقی شده است. هدف سرمایۀ اجتماعی، تشویق افراد به همکاری و مشارکت در تعاملات اجتماعی برای توسعه و نیزحل معضلات اجتماع است.

در این پژوهش به بررسی نقش و جایگاه برخی از آموزه‌های قرآنی (امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری) در تقویت و توسعۀ سرمایۀ اجتماعی پرداخته می‌شود تا از این طریق به ارائۀ مدلی برای بهره‌گیری از این آموزه‌های نورانی در تولید و تقویت سرمایۀ اجتماعی دست یابیم.

فرضیۀ این رساله این است که فرامین انسان ساز قرآن کریم (در دو حوزه امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری) در تقویت و بالندگی سرمایۀ اجتماعی نقش مهمی را ایفا می‌کند و جستجوی راهکارهای بهره‌گیری از آن شایسته است.

فریضۀ الهی «امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان یک کنش دینی- اجتماعی و همچنین به عنوان نوعی احساس مسئولیت پذیری در پیوندهای گروهی نقش مهمی را ایفا می‌کند. از سویی دیگر، مسئلۀ «تولی و تبری» نیز امری است که تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان را تحت پوشش قرار داده و ساماندهی روابط و مناسبات اجتماعی و سیاسی بر اساس آن شکل می‌گیرد. «تولی و تبری» نه تنها از فروع دین، بلکه همۀ دین و تمامیت ایمان و معیار تشخیص دوستان و دشمنان در یک جامعۀ دینی است. از آنجا که این اصل از مهم‌ترین عوامل ایجاد و بقای وحدت و انسجام ملی شمرده می‌شود، سهم مهمی را در تقویت و بهبود سرمایۀ اجتماعی بازی می‌کند. از سوی دیگر دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خدا عامل مهمی در تقویت عزت جویی و دور شدن از هر آنچه باعث ذلت و گمراهی است می‌شود، که خود یکی از مؤلفه‌های سرمایۀ اجتماعی به شمار می‌آید.

میان دو حوزة «تولی و تبری» و «امر به معروف و نهی از منکر» رابطۀ عمیقی وجود دارد؛ برخی کنش‌ها و واکنش‌هایی که بر اساس تولی و یا برائت صورت می‌پذیرد، در دامنۀ مفهومی امر به معروف و نهی از منکر قرار می‌گیرد و اساس محبت قلبی و ولایت مداری مؤمنان نسبت به یکدیگر، داشتن نظارت همگانی و احساس مسئولیت به سرنوشت یکدیگر است، چنانچه می‌فرماید: «و المؤمنون و المؤمنات بعضهم أولیاء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر...» (توبه :۷۱)

مفهوم «اعتماد» نیزکه مهم‌ترین عناصر سرمایۀ اجتماعی و در واقع روح، محور و نتیجۀ آن به شمار می‌آید با تمامی ابعاد و مصادیقش در دو حوزة مذکور، بیش از حوزه‌های دیگر تجلی و ظهور می‌یابد و مهم‌ترین کارکرد و هدف سرمایۀ اجتماعی که ایجاد همبستگی و اتحاد و انسجام ملی است، از طریق تقویت و توسعۀ این دو حوزه در اجتماع دینی میسر می‌گردد.

با توجه به آنکه کشور ما دارای فرهنگ و پیشینۀ مذهبی و اسلامی است، می‌تواند بستر و زمینۀ مناسبی برای اجرایی نمودن این دو حوزة مهم و در نهایت تقویت سرمایۀ اجتماعی و ایجاد همبستگی ملی فراهم نماید. توجه به عرصه‌های مختلف دشمن شناسی و لزوم حفظ اتحاد و انسجام ملی در مقابل دشمنان، تنها در سایۀ تقویت روحیۀ اعتماد ملی و ایجاد محبت و دوستی در میان مردم جامعه ممکن خواهد بود، امری که سبب تقویت و افزایش سرمایۀ اجتماعی و تبدیل شدن به ملتی نیرومند و برتر می‌گردد: «...... و أنتم الأعلون إن کنتم مؤمنین» (آل عمران :۱۳۹)

متأسفانه بی‌توجهی و اهمال کشورهای اسلامی نسبت به دستورات حیات بخش قرآن کریم و دور شدن از آموزه‌های مقدس دینی، سبب ایجاد اختلالاتی در روابط فردی و اجتماعی شده است؛ رشد روزافزون گرایش‌های غربی مآبانه و تبلیغات سوء دشمنان علیه باورهای دینی و هجوم همه جانبۀ آنان به اسلام عزیز، سبب کمرنگ شدن نفوذ دین در زندگی فردی و اجتماعی ما و بالطبع ایجاد شک و دودلی در عقاید اسلامی شده است. ارائۀراه کارهایی از قرآن کریم در افزایش روحیۀ همکاری، همبستگی، وحدت و اعتماد ملی که امروزه نیاز شدیدی به آن در جامعه احساس می‌گردد، تلاشی است که در جهت افزایش نفوذ دین و مقابله با باورهای غلط انجام می‌شود.

آنچه بیش از همه ضرورتش احساس می‌شود، حفظ وحدت و یکپارچگی و افزایش روحیۀ اعتماد در میان افراد جامعه است چرا که قرآن کریم اهتمام فراوانی به این مهم داشته و در آیاتی چند بدان پرداخته است. نظیر: «و اعتصموا بحبل الله جمیعا و لا تفرقوا...» (آل عمران :۱۰۳)، «إنما المؤمنون إخوة فأصلحوا بین أخویکم ...» (حجرات :۱۰)، «..... فاتقوا الله و أصلحوا ذات بینکم ...» (انفال :۱)، «.... تعاونوا علی البر و التقوی ...». (مائده :۲)

سرمایۀ اجتماعی نیز داعیۀ گره گشایی از بسیاری معضلات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی دارد و حاوی مفاهیمی چون اعتماد اجتماعی، همکاری، شبکه‌های اجتماعی، هنجارها و ارزش‌های مثبت است که توجه به معنای امر به معروف و نهی از منکر (هنجارها و ارزش‌های مثبت) و تولی و تبری (اعتماد، همکاری و شبکه‌های اجتماعی) بخش عمده‌ای از این هدف را در بر می‌گیرد. این پژوهش، با تأکید بر فرهنگ، نظام و ساختار جامعۀ ایران ـ که شرط لازم در بررسی مباحث علوم انسانی است ـ در بررسی سرمایۀ اجتماعی به سراغ مهم‌ترین ویژگی جامعه و حکومت ایران، یعنی اسلامی بودن آن رفته است و آن را از منظر ظرفیت‌های دینی و به طور خاص برخی از بسترهای توانمند دینی یعنی امر به معروف و نهی از منکر و اصل تولی و تبری، مورد کنکاش قرار داده است. براین اساس، مسئلۀ اساسی این پژوهش دستیابی به الگویی از تقویت سرمایۀ اجتماعی متکی بر معارف و آموزه‌های این دو اصل است.

گرچه سرمایۀ اجتماعی یک مفهوم جامعه شناختی نوپیدا است که به اتصالات درونی و بین شبکه‌ای اشاره دارد، با مراجعه به قرآن کریم و روایات می‌توان به این نتیجه رسید که خمیرمایه‌های اصلی این مفهوم به کرات در آموزه‌های اسلامی بیان شده است که با به کار بستن آنها می‌توان به جامعه‌ای نیرومند، مقتدر و الگو در جهان تبدیل شده و به آرزوی دیرینۀ قرآن کریم در این جهت جامۀ عمل پوشانید که: «و کذلک جعلناکم أمۀ وسطا لتکونوا شهداء علی الناس و یکون الرسول علیکم شهیدا...» (بقره :۱۴۳) و «کنتم خیر أمۀ أخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون بالله ...» (آل عمران :۱۱۰)

ضرورت تحقیق و هدف

از آنجا که هدف نزول قرآن کریم و ارسال رسولان الهی بالأخص رسول ختمی مرتبت (ص)، اصلاح جنبه‌های مختلف زندگی بشری و تأمین سلامت فردی و اجتماعی و ارائۀ الگوهایی کامل برای حرکت جوامع به سمت کمال و تعالی است، از این رو بخش عظیمی از دستورات الهی در جهت بهبود و اصلاح کیفی و کمی روابط اعضای جامعه و مشارکت و اعتماد عمومی افراد طرح‌ریزی شده است. با وجود این، آنچه در عصر کنونی و در جوامع مختلف به خصوص کشورهای اسلامی دیده می‌شود، افزایش مشکلات فرهنگی و اجتماعی، کم رنگ شدن روابط عاطفی و نفوذ دین، خودمحوری و ضعف ارزش‌های اخلاقی است که بیماری‌های خطرناک عصر جدید به شمار می‌آید. این امر ضرورت بازگشت به آموزه‌های دینی و استخراج و ارائۀتعالیم حیات بخش آن را برای سامان بخشی زندگی جمعی و ایجاد زمینه برای ظهور منجی بشریت (عج) بیش از پیش مورد توجه قرار می‌دهد.

تحقق عملی آموزه‌های قرآنی در جهت بهره‌مندی بهتر از سرمایۀ انسانی و اصلاح سبک زندگی دینی، از جمله رسالت‌های الهی و آرمان‌های هر مسلمان معتقدی است. هدف این پژوهش، استخراج راهکارهایی سودمند از قرآن کریم برای حل تعارضات اجتماعی و فرهنگی و کمک به رشد و تعالی و بالندگی معنوی جامعۀ خویش است؛ بررسی دیدگاه‌های خاص قرآن کریم و دستورالعمل‌های سازندة ائمۀ اطهار (ع) در زمینۀ بهبود نظام خانوادگی و اجتماعی و تقویت روابط درون خانوادگی و جمعی، سبب ایجاد ظرفیت‌های فراوانی در عرصه‌های مختلف اجتماعی و تحقق جامعۀ دینی آرمانی و در نهایت، قرارگرفتن دین در متن زندگی بشری و رسیدن به حیات طیبۀ مورد نظر اسلام می‌گردد.

یکی از کارکردها و فلسفه‌های مهم تولی و تبری، تکامل معنوی فرد و جامعه و انسجام اجتماعی است که با آن زندگی اجتماعی و تعاملات انسان‌ها با یکدیگر تنظیم و جهت گیری می‌شود، امری که مورد بی‌توجهی قرار گرفته و سبب دوری اعضای جامعه از هم و کمرنگ شدن اتحاد ملی گشته است.

از دیگر مشکلات جامعۀ کنونی ما، در حاشیه قرار گرفتن و کم اهمیت جلوه دادن نظارت اجتماعی است که پیامد آن رواج انحرافات اجتماعی و سیاسی و بی اثر بودن هزینه‌های سنگینی است که برای مقابله با این انحرافات به عمل می‌آید. از آنجا که این فریضه، بخشی از فرایند جامعه پذیری است و در جهت شکل دهی و حفظ الگوهای فرهنگی به کار می‌رود، نیازمند توجه و اهتمام بیشتری خواهد بود. حل این مشکل، تنها با شناخت ریشه‌ای و با رویکردی صحیح امکان‌پذیر است و سرمایۀ اجتماعی استخراج شده از قرآن کریم، می‌تواند رویکرد علمی مناسبی در این راستا باشد.

پرسش‌های اساسی تحقیق

پرسش‌های اساسی این پژوهش به قرار ذیل است:

۱- چگونه می‌توان از رهنمودهای قرآن کریم، در دو حوزة امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری در جهت تقویت سرمایۀ اجتماعی بهره برد؟

۱–۲- رابطه و تلازم میان دو حوزة امر به معروف و نهی از منکر و تولی و تبری در راستای تقویت سرمایۀ اجتماعی چگونه است؟

۳- چگونه می‌توان الگویی قرآنی طراحی نمود که از آن بتوان راهکارهایی برای حل معضلات و مشکلات اجتماعی و بهبود روابط اعضای جامعه استفاده نمود؟

فرضیه‌ها یا پاسخ‌های احتمالی تحقیق

۱-با بررسی دقیق و تحلیل عمیق و موشکافانۀ آیات قرآن کریم و روایات معصومین (ع) و نهادینه کردن آن در جامعه می‌توان در جهت تقویت سرمایۀ اجتماعی در این دو حوزه گام‌های مؤثری برداشت. آیات بی شماری از قرآن کریم به ابعاد مختلف زندگی اجتماعی توجه نموده و به ضرورت اتحاد و پرهیز از اختلاف و تمسک به محور ولایت به عنوان محور اتحاد و انسجام در اجتماع در مقابل دشمنان درونی و بیرونی امت اسلامی و لزوم آمادگی همیشگی برای مقابله با تهدیدها و هجمه‌های آنان اشاره نموده است. اعتمادسازی نیز، مهم‌ترین مؤلفۀ سرمایه اجتماعی است که نتیجۀ بهره‌مندی از این دو حوزة قرآنی است. ۱

۱ آیاتی از قبیل: آل عمران :۳۱٬۳۲٬۱۰۳٬۱۰۴؛ صف :۶؛ توبه: ۷۱٬۱۰۸٬۱۱۲؛ حجرات :۱۰؛ شوری:۱۰٬۳۸؛ بقره:

۱۰۵٬۱۰۹٬۲۵۷؛ مائده :۵۱؛ فتح :۲۹؛ نساء:۵۹، حج :۴۱؛ اعراف: ۱۵۷؛ احزاب :۶ و...

کتابنامه

قرآن کریم، ترجمه ناصر مکارم شیرازی.

۱- آخوندی، محمدباقر و ایازی، سیدعلی نقی، اندیشه‌های اجتماعی در قرآن، مشهد، مؤسسه انتشاراتی خاتم، ۱۳۹۴.

۲- آصفی، محمدمهدی، الدعا عند اهل البیت (ع)، قم، المرکزالعالمی للدراسات الإسلامیه، الطبعه الثانیه، ۱۴۲۲ق.

۳- آلپورت، دبلیو گوردن و ادوارد ای. جونز، روان‌شناسی اجتماعی از آغاز تاکنون، ترجمه محمد تقی منشی طوسی، مشهد، معاونت فرهنگی آستان قدس رضوی، ۱۳۷۱.

۴- آلوسی، سید محمود (۱۲۷۰)، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم، بیروت، دار الکتب العلمیّه، چاپ اول، ۱۴۱۵.

۵- آمدی، عبدالواحدبن محمد(۵۵۰)، غررالحکم و دررالکلم، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۸.

۶- ابن ابی حاتم، عبدالرحمن بن محمد(۳۲۷ق)، تفسیرالقرآن العظیم، ریاض، مکتبه نزار، ۱۴۱۹.

۷- ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله(۶۵۶ق)، شرح نهج البلاغه، قم، مکتبه آیه الله العظمی مرعشی نجفی، ۱۴۰۴.

۸- ابن اثیر، علی بن محمد (۶۳۰)، اسد الغابه فی معرفه الصحابه، بیروت، لبنان، داراحیاء التراث العربی، بی تا.

۹- ابن تیمیه، تقی الدین أبو العباس أحمد بن عبد الحلیم(۷۲۸هـ(منهاج السنه النبویه فی نقض کلام الشیعه القدریه، جامعه الإمام محمد بن سعود الإسلامیه، الطبعه الأولی، ۱۴۰۶ هـ - ۱۹۸۶ م.

۱۰- ابن حجر العسقلانی، أبو الفضل أحمد بن علی بن محمد بن أحمد (۸۵۲هـ)، المطَالبُ العَالیَهُ بِزَوَائِدِ المسَانید الثّمَانِیَهِ، دار العاصمه للنشر والتوزیع-دار الغیث للنشر والتوزیع، الطبعه الأولی، ۱۹۹۸–۲۰۰۰م.

۱۱- ابن حجر مکی، ابو العباس(۹۷۴ق)، الصواعق المحرقه علی اهل الرفض و الضلال والزندقه، تحقیق عبدالرحمن بن عبدالله ترکی و کامل محمد خراط، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۹۹۷م.

۱۲- ابن حزم اندلسی، أبو محمد علی بن أحمد بن سعید(۴۵۶ق)، المحلی بالآثار، دار الفکر – بیروت، بی تا.

۱۳- ابن حنبل، أحمد(۲۴۱ق)، مسند، قاهره، دارالحدیث، ۱۴۱۶/۱۹۹۵.

۱۴- ابن حیّون، نعمان بن محمد(۳۶۳ ق)، شرح الأخبار فی فضائل الأئمه الأطهار علیهم السلام، قم، جامعه مدرّسین، ۱۴۰۹ ق. ‏

۱۵- ابن خلدون، عبدالرحمان(۸۰۸ق)، مقدمه ابن خلدون، ترجمه محمد پروین گنابادی، مرکز انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ چهارم، ۱۳۶۲.

۱۶- ابن سعد(۲۳۰ق)، الطّبقات الکبری، تصحیح عبدالقادر عطا، بیروت دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۵۲.

۱۷- ابن شهرآشوب، محمد بن علی(۵۸۸ق)، المناقب، تصحیح: هاشم رسولی و محمد حسین آشتیانی، قم، علامه، بی تا.

۱۸- ابن عقده کوفی (۳۳۲ق)، فضائل امیرالمؤمنین، قم، دلیل ما، ۱۴۲۴ ق.

۱۹- ابن فارس، احمد(۳۹۵ق)، معجم مقاییس اللغه، تحقیق: محمدهارون عبدالسلام، قم، داراکتب العلمیّه، ۱۳۹۸.

۲۰- ابن کثیردمشقی، اسماعیل بن عمرو(۷۷۴)، التفسیرالقرآن العظیم، بیروت، دارالکتب العلمیه، منشورات محمدعلی بیضون، ۱۴۱۹ق.

۲۱- ابن مغازلی، علی بن محمد(۴۸۳ق)، المناقب، بیروت- لبنان، داراأضواء، بی تا.

۲۲- ابن منظور، محمد بن مکرم (۷۱۷ق)، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴.

۲۳- ابن هشام، عبدالملک(۲۱۳–۲۱۸ق)، السیره النبویه، تصحیح: ابراهیم آبیاری، مصطفی سقا و عبدالحفیظ شبلی، بیروت- لبنان، دارالمعرفه، بی تا.

۲۴- ابوالحسنی، سیدرحیم، سرمایه اجتماعی و نظارت همگانی، مجموعه مقالات همایش ملی نظارت همگانی و راهبردها، ۱۳۸۹.

۲۵- احسان بخش، صادق، آثار الصادقین، مؤسسه تحقیقات و نشر معارف اهل البیت (ع)، بی تا.

۲۶- احمدی، حسین، معروف و منکر شرعی و عرفی، نشریه شاهد یاران، شماره ۸۸ و ۸۹، بهمن و اسفند ۱۳۹۱.

۲۷- احمدعدوی، محمد، دعوه الرسل الی الله، بیروت، دارالمعرفه، ۱۳۹۹.

۲۸- اخلاقی، عبدالرحیم، نگاهی به روش تشویق در ایجاد انگیزه از دیدگاه قرآن، نشریه اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، شماره۱، تابستان ۱۳۹۰.

۲۹- اربلی، علی بن عیسی (۶۹۲ق)، کشف الغمّه فی معرفه الائمه، تبریز، بنی هاشمی، ۱۳۸۱.

۳۰- ازکیا، مصطفی و غفاری، غلامرضا، بررسی رابطه اعتماد و مشارکت اجتماعی در نواحی روستایی کاشان، نامه علوم اجتماعی، شماره۱۸٬۱۳۸۰.

۳۱- _________________، توسعه روستایی با تأکید بر جامعه روستایی ایران، نشر نی، تهران. ۱۳۸۳.

۳۲- ازهری، محمدبن احمد(۳۷۰ق)، تهذیب الّلغه، بیروت، لبنان، دار إحیاء التّراث العربیّه، بی تا.

۳۳- استیفن، رابینز، مبانی رفتار سازمانی، علی پارساییان و سیدمحمد اعرابی، بی جا، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۹۵.

۳۴- اسدحیدر، الإمام الصادق و مذاهب الأربعه، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۲۲.

۳۵- _____، امام صادق و مذاهب اهل سنّت، ترجمه سیّدعلی رضا نقیب پور، تهران، دانشگاه ادیان و مذاهب، ۱۳۹۰.

۳۶- اسماعیلی، مهدی، تولی و تبری از نگاهی دیگر، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴.

۳۷- اصفهانی، ابونعیم(۴۳۰ق)، حلیه الاولیاء، قاهره، دار ام القری، بی تا.

۳۸- اعتصامی، منصور و فاضلی کبریا، حامد، درآمدی بر الگوی مدیریت امام علی (ع) با نگاهی بر مؤلفه‌های سرمایه اجتماعی، اندیشه مدیریت راهبردی، شماره ۶، سال دوم، ۱۳۸۹.

۳۹- افجه، سید علی اکبر و محمودزاده، سید مجتبی، الگوی اثرگذاری سرمایهاجتماعی بر عملکرد سازمان، پژوهش‌های مدیریت منابع انسانی، شماره۲، دوره ۱٬۱۳۹۰.

۴۰- اکبری، امین، نقش سرمایه اجتماعی در مشارکت، بررسی تأثیر سرمایه اجتماعی بر مشارکت سیاسی، اجتماعی (مطالعه موردی: روستای فارسنج از توابع سقز)، دانشگاه تهران (دانشکده علوم اجتماعی) ۱۳۸۳، تهران.

۴۱- الوانی، سیدمهدی، نقش مدیریت درایجاد و توسعه سرمایه اجتماعی، مجله علمی آموزشی تدبیر، شماره۱۰۰٬۱۳۷۸.

۴۲- الوانی، سیدمهدی، شیروانی، علیرضا، سرمایه اجتماعی (مفاهیم، نظریه‌ها و کاربردها)، تهران،انتشارات مانی، ۱۳۸۵.

۴۳- الوانی، سید مهدی و نقوی، میرعلی سید، سرمایه اجتماعی، مفاهیم و نظریه‌ها، فصلنامه مطالعات مدیریت، شماره ۳۳، سال ۹٬۱۳۸۲.

۴۴- الویری، محسن، سند چشم‌انداز توسعه و سرمایهاجتماعی، نشریه پژوهشی، آموزشی و اطلاع‌رسانی اندیشه صادق، شماره۱۱و۱۲، تابستان و پاییز۱۳۸۲.

۴۵- الویری، محسن، شیوه‌های فرهنگی- ارتباطی پیامبر (ص) در عهد مکی، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق (ع)، شماره۲۱، بهار ۱۳۸۳.

۴۶- امام عسکری(۲۶۰ق)، تفسیر المنسوب الی الامام العسکری، قم، مدرسه امام هادی، ۱۴۰۹.

۴۷- امیر کاوه، سعید، نظارت اجتماعی، نشریه معرفت، شماره۲۱، ۱۳۷۶.

۴۸- ___________، نظارت اجتماعی در جامعه اسلامی، نشریه معرفت، شماره۳۴، ۱۳۷۹.

۴۹- ___________، پیش فرض‌ها و اصول کلّی نظارت اجتماعی، مجله علمی، تخصصی معرفت، شماره۳۰، پاییز ۱۳۷۸.

۵۰- امین، سیده نصرت(۱۳۶۲)، مخزن العرفان فی تفسیرالقرآن، تهران، نهضت زنان مسلمان، ۱۳۶۱.

۵۱- انصاری، محمد، آداب دعا و ادعیه قرآنی، قم، شاکر، چاپ اول، ۱۳۸۴.

۵۲- انیس، ابراهیم و دیگران(۱۹۷۸م)، المعجم الوسیط، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ هشتم، ۱۳۷۸.

۵۳- ایازی، علی نقی، سازمان نظارت اجتماعی در سیره رضوی، مجموعه مقالات برگزیده همایش بررسی جلوه‌های عملی و نظری امر به معروف و نهی از منکر در سیره رضوی، ۱۳۹۱.

۵۴- ایزوتسو، توشیهیکو (۱۹۹۳م)، ساختمان معنایی مفاهیم اخلاقی- دینی در قرآن، ترجمه: فریدون بدره‌ای، بی جا،انتشارات قلم، ۱۳۶۰.

۵۵- بابایی، علی اکبر، پژوهشی در آیه مودّت، فصلنامه معرفت، شماره ۴۸٬۱۳۸۷.

۵۶- باقری، خسرو، نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، تهران، مؤسسه فرهنگی مدرسه برهان، ۱۳۸۵.

۵۷- بحرانی، سید هاشم بن سلیمان (۱۱۰۷)، البرهان فی تفسیر القرآن، تهران، بنیاد بعثت، ۱۴۱۶ ق، ج ۱، ص۶۶۹.

۵۸- ____________________ غایه المرام و حجه الخصام فی تعیین الامام من طریق الخاص و العام، بیروت، چاپ علی عاشور، ۱۴۲۲/۲۰۰۱.

۵۹- بحرانی، یوسف بن احمد(۱۱۸۶ق)، الشهاب الثاقب فی بیان معنی الناصب، قم، چاپ مهدی رجائی، ۱۳۷۷ ش.

۶۰- بخاری، محمدبن اسماعیل(۲۵۶ق)، صحیح بخاری، بیروت، دارالفکر، ۱۴۰۱ه/۱۹۸۱م.

۶۱- برزگر، ابراهیم، تاریخ تحول دولت در اسلام و ایران، تهران، سمت، ۱۳۹۰.

۶۲- بروجردی، حسین(۱۳۴۰)، منابع فقه شیعه، محقق: احمد اسماعیل تبار، ترجمه مهدی حسینیان قمی، تهران، فرهنگ سبز، ۱۴۲۹.

۶۳- بروجردی، سید ابراهیم، تفسیر جامع، تهران، کتابخانه صدر، ۱۳۶۶.

۶۴- برقی، احمدبن محمد(۲۷۴–۲۸۰ق)، المحاسن، چاپ جلال الدین محدث ارموی، قم، ۱۳۳۱.

۶۵- البزاز، ابوبکر(۲۹۲ق)، مسند، المدینه المنوره، مکتبه العلوم و الحکم، ۲۰۰۹.

۶۶- بوتان، کارل و هزلتون، وینسنت، نظریه‌های روابط عمومی، ترجمه علیرضا دهقان، مرکز مطالعات و تحقیقات رسانه‌ها، ۱۳۷۸.

۶۷- بوزان، باری، مردم، دولتها و هراس، ترجمه وتصحیح مجتبی عطارزاده، پژوهشکده مطالعات راهبردی، انتشارات مطالعات راهبردی، ۱۳۹۰.

۶۸- بهاری همدانی، محمدباقر، تذکره المتّقین، تهران، انتشارات نورفاطمه، ۱۳۶۴.

۶۹- بهبهانی، علی(۱۳۵۳)، مصباح الهدایه فی اثبات الولایه، تهران: رهنمون، ۱۳۸۵.

۷۰- بیرو، آلن، فرهنگ علوم اجتماعی، ترجمه باقر ساروخانی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰.

۷۱- بیهقی، احمد بن حسین، السنن الکبری، بیروت- لبنان، دارالفکر، بی تا.

۷۲- پاینده، ابوالقاسم، نهج الفصاحه، تهران، دنیای دانش، ۱۳۸۲.

۷۳- پاتنام، رابرت، دموکراسی و سنت‌های مدرن، مترجم: محمد تقی دل فروز، تهران، دفتر مطالعات و تحقیقات سیاسی وزارت کشور، ۱۳۸۰.

۷۴- پل کوهن، آنتونی، سرشت نمادین اجتماع، ترجمه عبدالله گیویان، تهران، دانشکده صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۹۰.

۷۵- پناهی، محمدحسین و شایگان، فریبا، بررسی دین داری و اعتماد سیاسی، فصلنامه علوم اجتماعی، شماره۳۷، بهار۱۳۸۶.

۷۶- پیراهری، نیّر، سرمایه اجتماعی در نظریات جدید، پژوهشنامه علوم اجتماعی، شماره سوم، سال سوم، پاییز ۱۳۸۸.

۷۷- تاج بخش، کیان، سرمایه اجتماعی: اعتماد، دموکراسی و توسعه، مترجم: افشین خاکباز و حسن پویان، تهران، نشر شیرازه، ۱۳۸۴

۷۸- الترمذی، محمد بن عیسی(۲۷۵ق)، سنن، بیروت، دارالغرب الإسلامی، ۱۹۹۸.

۷۹- تسخیری، محمدعلی، ایده‌هایی درباره استراتژی تقریب، مجله اندیشه تقریب، شماره ۲، بهار ۱۳۸۴.

۸۰- توسلی، غلامعباس وموسوی، مرضیه، مفهوم سرمایه درنظریات کلاسیک وجدید با تأکید بر نظریه‌های سرمایه اجتماعی، نامه علوم اجتماعی، شماره ۲۶، زمستان ۱۳۸۲.

۸۱- تویسرکانی، محمدرضا، الگوی برتر (شیوه مبارزه پیامبر اکرم با مفاسد اجتماعی)، تهران، چاپ سوم، انتشارات آرام دل، ۱۳۸۵.

۸۲- جاحظ، عمروبن بحر(۲۵۵ق)، الحیوان، تحقیق یحیی الشامی، بیروت، دار مکتب الهلال، ۱۹۸۶م.

۸۳- جباران، محمد رضا، مقاله صورتگری در روایات، سایت حوزه علمیه تبیان ،10/4/1388: http://article.tebyan.net

۸۴- الجرجانی، علی بن محمد، التعریفات، تهران، ناصرخسرو، بی تا.

۸۵- جعفریان، وحید، بررسی رابطه سرمایه اجتماعی و کارآفرینی سازمانی در گروه صنعتی سدید، پایان‌نامه کارشناسی ارشد دانشکده علوم اقتصاد و اداری، دانشگاه مازندران، ۱۳۸۷.

۸۶- جعفری لنگرودی، محمد جعفر، ترمینولوژی حقوق، تهران، گنج دانش، چاپ یازدهم، ۱۳۸۰.

۸۷- جعفریان، رسول، تاریخ سیاسی اسلام، سیره رسول الله، سازمان چاپ و انتشارات، ۱۳۷۳.

۸۸- جمعی از نویسندگان، مجموعه مقالات اولین همایش حج و اقتصاد، پژوهشکده حج و ز یارت، تهران، مشعر، ۱۳۹۱.

۸۹- ____________، منابع فقه و زمان و مکان، مجموعه آثار کنگره بررسی مبانی فقهی حضرت امام خمینی (س)‏‏ «نقش زمان و مکان در اجتهاد» ‏، چاپ مرجع، ۱۳۷۴.

۹۰- جوادی آملی، عبدالله، تسنیم، تحقیق و تنظیم: حسین شفیعی و محمد فراهانی، قم، نشر إسراء، چاپ اول، سالهای متعدد.

۹۱- ___________، روابط بین‌الملل در اسلام، قم، اسراء، چاپ دوم، ۱۳۹۱.

۹۲- ___________، شمیم ولایت، قم، مرکز نشر اسراء، ۱۳۸۹.

۹۳- __________، فلسفه تولی و تبری از نگاه قرآن و روایات، نشریه پاسدار اسلام، شماره۳۲۵، سال بیست و هشتم، دی ۱۳۸۷.

۹۴- جوان آراسته، حسین، منابع شناخت معروف و منکر، نشریه حکومت اسلامی، شماره۵۸٬۱۳۸۹.

۹۵- جهان برزکی، احمد، امنیت در نظام سیاسی اسلام (اصول و مؤلفه‌ها)، تهران، انتشارات پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، چاپ اول، ۱۳۸۸.

۹۶- جیوسی، عبدالله محمد، التعبیرالقرآنی و دلاله النفیسه، دمشق، دار الغوثانی للدراسات القرآنیه، چاپ دوم، ۱۴۲۷ق.

۹۷- چلبی، مسعود و مبارکی، محمد، تحلیل رابطه سرمایهاجتماعی و جرم در سطوح خرد و کلان، مجله جامعه‌شناسی ایران، شماره۲، دوره ششم، ۱۳۸۴.

۹۸- حاتم، عبدالقادر، الأعلام فی القرآن الکریم، ترجمه محمد باقر موسوی همدانی، لندن، فادی بریس، ۱۴۰۵.

۹۹- حاجی ده آبادی، محمد علی، آسیب‌شناسی روش اسوه پردازی در تربیت دینی، نشریه پژوهش‌های تربیت اسلامی، شماره۶، تابستان ۸۰.

۱۰۰- حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله(۴۷۰ق)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران، مؤسّسه چاپ و نشر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۱ه/۱۹۹۰م.

۱۰۱- حاکم نیشابوری(۱۰۱۴م)، المستدرک علی الصحیحین، تصحیح: عبدالسلام بن محمد علّوش، دارالمعرفه، بیروت، ۱۴۱۸ق.

۱۰۲- حداد عادل، غلامعلی، اسلام در آینه حج، میقات حج، شماره۲۸، سال هفتم، ۱۳۷۸.

۱۰۳- حرانی، ابن شعبه، حسن بن علی(۳۳۶ق)، تحف العقول عن آل الرسول، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴/۱۳۶۳.

۱۰۴- حر عاملی، محمد بن حسن(۱۱۰۴ق)، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۹.

۱۰۵- حسینی، سید جواد، تولی و تبری در منابع دینی، نشریه مبلغان، شماره۹۴، مرداد و شهریور۱۳۸۶.

۱۰۶- حسینی همدانی، سید محمد حسین، انوار درخشان، تحقی محمد باقر بهبودی‏، تهران، کتابفروشی لطفی، چاپ اول، ۱۴۰۴ق.

۱۰۷- حق پناه، رضا، جایگاه قانون و قانونگرایی در قرآن، مجله اندیشه حوزه، شماره ۱۴، سال چهارم، پاییز ۱۳۷۷.

۱۰۸- حلّی، حسن بن یوسف، (۷۲۶ق)، نهج الحق و کشف الصدق، مؤسسه دارالهجره، ۱۴۰۷ ق.

۱۰۹- حلّی، نجم الدین جعفر بن حسن(۶۷۶ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.

۱۱۰- حلّی‏، حسن بن یوسف(۷۲۶ق)، الألفین فی إمامه أمیرالمؤمنین علیه‌السلام، قم، هجرت‏، چاپ دوم‏، ۱۴۰۹ق.

۱۱۱- الحمزه، عبداللطیف، الأعلام فی صدرالأسلام، دارالفکر العربی، ۱۹۷۸م.

۱۱۲- حمیدالله، محمد، نامه‌ها و پیمان‌های سیاسی حضرت محمد (ص) و اسناد صدر اسلام، ترجمه: سید محمد حسینی، تهران، انتشارات سروش، چاپ دوم، ۱۳۷۷.

۱۱۳- حویزی، عبد علی جمعه(۱۱۱۲ق)، تفسیر نورالثقلین، تحقیق سید هاشم رسولی محلاتی، قم، انتشارات اسماعیلیلن، ۱۴۱۵ق.

۱۱۴- حیدری، محمدشریف، موانع وحدت اسلامی در افغانستان، مجله پگاه اندیشه، سال اول، شماره۱، پاییز ۱۳۸۶.

۱۱۵- خادمی، محمد، جایگاه امامت در آیه اعتصام با تکیه بر مبنای حبل الله، فصلنامه امامت پژوهی، شماره هشتم، زمستان۱۳۹۱.

۱۱۶- خامنه‌ای، علی، حدیث ولایت (مجموعه رهنمودهای مقام معظم رهبری)، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۷۵.

۱۱۷- خرقانی، حسن، زیباشناسی قرآن از نگاه بدیع، مشهد، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول، ۱۳۹۲.

۱۱۸- خزاز رازی، علی بن محمد(۴۰۰ق)، کفایه الأثر فی النّصّ علی الأئمّه الإثنی عشر، تصحیح: عبد الّلطیف حسینی کوهکمری، قم، بیدار، ۱۴۰۱ق.

۱۱۹- خضر، سید، التکرار الأسلوبی فی اللغه العربیه، دارالوفاء- جامعه المنصوره، چاپ اول، قاهره، ۱۴۲۴ق.

۱۲۰- خدمتی، ابوطالب، نظارت و بازرسی در اسلام، نشریه معرفت، شماره۲۷، ۱۳۷۷.

۱۲۱- خمینی، سید روح‌الله (۱۳۶۸ش)، تحریر الوسیله، قم، دارالعلم، بی تا.

۱۲۲- _________________، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، ۱۳۸۹.

۱۲۳- _________________، ولایت فقیه، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، بی تا.

۱۲۴- خواجوند بدیعی، رقیه و ندا صفری چابک، نقش مسجد در افزایش سرمایه اجتماعی در شهرهای اسلامی، اولین همایش ملی در جستجوی شهر فردا و اکاوی مفاهیم و مصادیق در شهر اسلامی - ایرانی، تهران، شرکت دیبا افق رایا، ۱۳۹۳

۱۲۵- الدارقطنی، أبو الحسن علی بن عمر (۳۸۵ق)، سنن، بیروت- لبنان، مؤسسه الرساله، ۱۴۲۴/۲۰۰۴م.

۱۲۶- دلبری، سیدعلی، آسیب‌شناسی فهم حدیث، مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، معاونت پژوهشی، دفتر پژوهش، چاپ اول۱۳۹۱.

۱۲۷- دلشاد تهرانی، مصطفی، خلاصه سیره نبوی (منطق عملی)، دفتر دوم: سیره اجتماعی، تهران، انتشارات دریا، چاپ سوم، ۱۳۸۸

۱۲۸- دورکیم، امیل(۱۹۱۷م)، صوربنیانی حیات دینی، ترجمه باقر پرهام، تهران، نشر مرکز، ۱۳۸۷.

۱۲۹- دهخدا، علی اکبر(۱۲۹۷)، لغت نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۹.

۱۳۰- دهشیری، محمدرضا، درآمدی بر نظریه سیاسی حضرت امام خمینی رحمه‌الله، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۰، چاپ دوم.

۱۳۱- دیلمی، حسن بن ابی الحسن(۷۲۶ق)، اعلام الدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسه آل البیت، ۱۴۰۸ق.

۱۳۲- الدیلمی، عبدالوهاب بن لطف، معالم الدّعوه، جده، دارالمجتمع، ۱۴۰۶.

۱۳۳- دینی ترکمانی، علی، تبیین افول سرمایه اجتماعی، فصلنامه علمی-پژوهشی رفاه اجتماعی، شماره۲۳، سال ششم، ۱۳۸۶.

۱۳۴- ذهبی، محمد، سیر اعلام النبلاء، به کوشش شعیب ارنؤوط و دیگران، بیروت، ۱۴۰۴ق /۱۹۸۴م.

۱۳۵- رازی، فخرالدین ابو عبد الله محمد بن عمر، (۶۰۶ق)، مفاتیح الغیب، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۲۰.

۱۳۶- راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۵۰۲ق)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دارالعلم، ۱۴۱۲ق.

۱۳۷- رحمانی، محمود و کاوسی، اسماعیل، اندازه‌گیری و مقایسه سرمایهاجتماعی در بخش‌های دولتی و خصوصی، تهران، معاونت پژوهشی دانشگاه آزاد اسلامی، ۱۳۸۷.

۱۳۸- رضوی، سید حنان، وحدت و انسجام اسلامی از دیدگاه قرآن و نهج البلاغه، نشریه اندیشه تقریب، شماره۲۹، زمستان۱۳۹۰

۱۳۹- روشه، گی، تغییرات اجتماعی، ترجمه منوچهر وثوقی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۰.

۱۴۰- زارع شاه آبادی، اکبر و ترکان، رحمت اله، رابطه سرمایه اجتماعی و قانون گریزی در بین شهروندان شهر یزد، نشریه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، شماره۲۷، تابستان۱۳۹۱.

۱۴۱- زبیدی، مرتضی، محمد بن محمد(۱۲۰۵ق)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، لبنان، دارالفکر، ۱۴۱۴ق.

۱۴۲- زحیلی، وهبه بن مصطفی، التفسیر المنیر فی العقیده و الشریعه و المنهج، بیروت- دمشق، دارالفکرالمعاصر، چاپ دوم،۱۴۱۸.

۱۴۳- زرگری نژاد، غلامحسین، تاریخ صدر اسلام (عصر نبوت)، تهران: سمت، چاپ سوم، ۱۳۸۴.

۱۴۴- زمخشری، محمدبن عمر(۵۳۸ق)، الکشّاف عن حقائق غوامض التنزیل، بیروت، دارالکتب العربی، ۱۴۰۷.

۱۴۵- ساروخانی، باقر، دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰.

۱۴۶- سبحانی، جعفر، نظام اخلاقی اسلام، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ هفتم، ۱۳۸۶.

۱۴۷- سبحانی نژاد، مهدی و فردانش، هاشم، مسئولیت پذیری اجتماعی در برنامه درسی کنونی مدارس ابتدایی ایران، مدرس علوم انسانی، شماره۱، دوره چهارم، بهار۱۳۷۹.

۱۴۸- سروش، مریم، احساس مسئولیّت فردی و اجتماعی، دیگرخواهی و اعتماد اجتماعی (مطالعه نوجوانان شیراز)، نشریه جامعه‌شناسی کاربردی، شماره۲، سال بیست و سوم، تابستان۱۳۹۱.

۱۴۹- سعادت، رحمان، تخمین سطح وتوزیع سرمایه اجتماعی استان‌ها، فصلنامه علمی-پژوهشی رفاه اجتماعی، شماره ۲۳، سال ششم، ۱۳۸۶.

۱۵۰- سلیمی، علی و داوری، محمد، جامعه‌شناسی کجروی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۱.

۱۵۱- سید قطب، ابن ابراهیم شاذلی(۱۹۶۶م)، فی ظلال القرآن، بیروت- قاهره، چاپ هفدهم، ۱۴۱۲.

۱۵۲- سیوطی، جلال الدین(۹۱۱ق)، آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، قم، مؤسسه البعثه مرکز الطباعه و النشر، ۱۴۱۹ق/ ۱۳۷۸.

۱۵۳- _____________، الأزهار المتناثره فی الأخبار المتواتره، المکتب الإسلامی، ۱۴۰۵–۱۹۸۵م.

۱۵۴- _____________، الدّرالمنثور، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۴.

۱۵۵- _____________، الجامع الصغیر فی احادیث البشیر النذیر، بیروت- لبنان، دارالفکر، ۱۴۲۹.

۱۵۶- شارع پور، محمود، بررسی عوامل مؤثر بر اعتماد اجتماعی به نیروهای انتظامی، جامعه‌شناسی کاربردی، مجله علمی پژوهشی دانشگاه اصفهان، ۱۳۸۸.

۱۵۷- شایسته فر، مهناز، مناسک حج در نگارگری اسلامی و نقش آن در همبستگی ملی و وحدت اسلامی، نامه پژوهش فرهنگی، شماره۱۲، سال دوازدهم، ۱۳۸۹.

۱۵۸- شجاعی باغینی، محمد مهدی و همکاران، مبانی مفهومی سرمایه اجتماعی، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، ۱۳۸۷.

۱۵۹- شجاعی، محمدصادق، دیدگاه‌های روان شناختی مصباح یزدی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۸۵.

۱۶۰- شریفیان ثانی، مریم، سرمایه اجتماعی: مفاهیم اصلی و چارچوب نظری، فصلنامه علمی و پژوهشی رفاه اجتماعی، شماره دوم، سال اول، ۱۳۸۷.

۱۶۱- الشریف الرضی، ابوالحسن محمد بن الحسین بن موسی(۴۰۶ق)، نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، قم، انتشارات الهادی، ۱۳۸۱

۱۶۲- شعاری‌نژاد، فرهنگ علوم رفتاری، تهران، انتشارات امیر کبیر، ۱۳۷۵.

۱۶۳- الشعیری، محمدبن محمد، جامع الاخبار، تحقیق حسن مصطفوی، تهران، مرکز نشر الکتاب، ۱۳۸۲ق.

۱۶۴- شکوری، ابوالفضل، فقه سیاسی اسلام، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه، آذر ۱۳۷۷.

۱۶۵- شریعتی، روح‌الله، قواعد فقه سیاسی، قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ سیاسی، ۱۳۸۷.

۱۶۶- شوشتری، نورالله بن شریف الدین(۱۰۱۹ق)، احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم، کتابخانه آیت الله مرعشی، ۱۴۰۹ق.

۱۶۷- شهید ثانی، زین الدین(۹۹۳ق)، مَسالِکُ الأفْهام فی شَرْحِ (إلی تَنْقیح) شَرائع الْإسْلام، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۳.

۱۶۸- ____________، المصنفات الاربعه، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۰.

۱۶۹- صادقی تهرانی، محمد، الفرقان فی تفسیرالقرآن بالقرآن، قم، انتشارات فرهنگ اسلامی، ۱۳۶۵.

۱۷۰- صالحی امیری، سیدرضا، کاوسی، اسماعیل، سرمایه اجتماعی، فصلنامه تهران، مجمع تشخیص مصلحت، ۱۳۸۷.

۱۷۱- صانعی پور، محمدحسن، مبانی تحلیل کارگفتی در قرآن، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۰.

۱۷۲- صدر، سیدرضا، تفسیر سوره حجرات، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ پنجم، ۱۳۸۶.

۱۷۳- صدر، سید محمد، ماوراء الفقه، بیروت، دارالأضواء للطباعه و النشر و التوزیع، ۱۴۲۰.

۱۷۴- صدوق، ابن بابویه، محمد بن علی(۳۸۱ق)‏، الامالی، تهران: کتابچی، ۱۳۷۶

۱۷۵- _______________________‏، خصال، تصحیح علی اکبر غفّاری، قم، جامعه مدرّسین، ۱۳۶۲.

۱۷۶- _______________________، صفات الشیعه، ترجمه علی توحیدی، تهران، زراره، ۱۳۸۰.

۱۷۷- _______________________، محمدعلی، علل الشرایع، قم، دارالحجّه للثقافه، ۱۴۱۶.

۱۷۸- _______________________، عیون اخبارالرّضا، تصحیح: لاجوردی زاده، مهدی، تهران، جهان، ۱۳۷۸.

۱۷۹- _______________________، معانی‌الاخبار، قم، جامعه مدرسین، ۱۳۶۱

۱۸۰- _______________________، من لایحضره الفقیه، قم، ۱۳۶۳ دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۶۳.

۱۸۱- صدیق اورعی، غلامرضا، عبدخدایی، محمد سعید و داوری، محمد، راهکارهای کنترل اجتماعی خشن از دیدگاه قرآن کریم، نشریه اسلام و علوم اجتماعی، شماره۹، سال پنجم، بهار و تابستان ۱۳۹۲.

۱۸۲- صدیق سروستانی، رحمت اله، آسیب‌شناسی اجتماعی (جامعه شناختی انحرافات)، تهران، سمت، چاپ اول، ۱۳۸۳.

۱۸۳- صفار، محمد بن حسن، بصائرالدرجات، قم، مکتبه آیه الله العظمی المرعشی، ۱۴۰۴.

۱۸۴- صفی پور، عبدالرحیم ابن عبدالکریم ، منتهی الارب، سنایی، ۱۳۵۶.

۱۸۵- طالقانی، سید محمود(۱۳۵۸)، پرتوی از قرآن، تهران، شرکت سهامی انتشار، چاپ چهارم، ۱۳۶۲.

۱۸۶- طباطبایی، سیدمحمد حسین(۱۳۶۰ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۱۷.

۱۸۷- ______________________، روابط اجتماعی در اسلام و چند رساله دیگر، ترجمه محمد جواد حجّتی کرمانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، مؤسسه بوستان کتاب، ۱۳۸۷.

۱۸۸- طبرانی، سلیمان بن احمد(۳۶۰)، المعجم الکبیر، قاهره- دارالنشر، مکتبه ابن تیمیه، ۱۴۱۵ه/۱۹۹۴م.

۱۸۹- طبرسی، احمد بن علی(۵۴۸)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تصحیح محمدباقر موسوی خراسان، مشهد، نشر المرتضی، بی تا.

۱۹۰- طبرسی، فضل بن حسن (۵۴۸ق)، مجمع البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۰۶.

۱۹۱- طبرسی، ابوالفضل علی بن الحسن(۶۰۰ق)، مشکات الانوار فی غررالاخبار، نجف، المکتبه الحیدریه، ۱۳۸۵ ق / ۱۹۶۵ م / ۱۳۴۴ ش.

۱۹۲- طبری، ابو جعفر محمد بن جریر(۳۱۰ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دارالمعرفه، ۱۴۱۲.

۱۹۳- طبری، محب الدین احمد بن عبدالله(۶۹۴ق)، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی‌القربی، تصحیح سامی غریمی، قم، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۸۶.

۱۹۴- طریحی، فخرالدین، (۱۰۸۵ق)، مجمع البحرین، تهران، کتابفروشی مرتضوی، ۱۳۷۵.

۱۹۵- طوسی، محمد بن حسن(۴۶۰ق)، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴.

۱۹۶- __________________، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت، دار احیاء التراث العربی، بی تا.

۱۹۷- طیب