درآمدی بر جرم شناسی پیشگیرانه در حقوق ایران و ارتباط آن با شیوههای اجرایی امر به معروف و نهی از منکر
|
خطا در ایجاد بندانگشتی: نمیتوان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد | |
| نویسنده | ابوالقاسمی، عماد |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| استاد راهنما | عباس بابائی خانه سر |
| تاریخ دفاع | ۱۳۹۴-۹۵ |
| محل دفاع | دانشگاه آزاد اسلامی واحد شهر قدس - دانشکده علوم انسانی |
محتویات
چکیده
امر به معروف و نهی از منکر شرعاً وعقلا از مهمترین واجبات و اساسی است که دین اسلام بر آن نهاده شده است، این دو موضوع از برترین عبادات و کاملترین طاعات و دری از درهای جهاد و دعوت به سوی حق و راهی برای هدایت خلق و مقاومت در برابر گمراهی و باطل است. با توجه به اهمیت امر به معروف و نهی از منکر قانون گذار نیز در قانون اساسی و قانون راجع به مجازات اسلامی بدان پرداخته و چنین عملی را در شرایطی خاص رافع مسئو لیت جزایی و حقوقی دانسته و هم چنین نقش آنرا به عنوان عامل عدم مسئولیت کیفری و حقوقی و نیز عامل مهم پیشگیری از وقوع جرم مشخص کرده است. انواع پیشگیریهای کیفری و غیرکیفری که با توجه به قوانین و عرف جامعه انجام میشود، پیامدها، کارکردهاو آثار مهمی در اجتماع دارد که با انواع شیوههای اجرایی صحیح و درست امر به معروف ونهی از منکر و نهادینه کردن آن در دوره سنی شخصیت پذیری افراد و تآثیرمثبت بر روی وجدان او توسط خانوادهها و گروه صمیمی دوستان که تاثییر چشمگیری بر روی شخص دارند میتوان در آینده، زمانی که فرد در موقعیتی قرار میگیرد که تمام شرایط زمانی و مکانی برای انجام جرم برای او فراهم باشد، از وقوع بسیاری از جرایم جلوگیری نمود؛ بنابراین با استفاده از قوانین و منابع معتبر و غنی فرهنگ اسلام و جمعآوری آیات و روایات مربوطه در جهت کشف این حقیقت گام بر میداریم تا به تدریج ابعاد مختلف و زمینه اجرایی آن روشن گردد.
فصل اول: مقدمه پژوهش
بیان مسئله
امر به معروف و نهی از منکر شرعاً وعقلا از مهمترین واجبات و اساسی است که دین اسلام بر آن نهاده شده است، این دو موضوع از برترین عبادات و کاملترین طاعات و دری از درهای جهاد و دعوت به سوی حق و راهی برای هدایت خلق و مقاومت در برابر گمراهی و باطل است. با توجه به اهمیت امر به معروف و نهی از منکر قانون گذار نیز در قانون اساسی و قانون راجع به مجازات اسلامی بدان پرداخته و چنین عملی را در شرایطی خاص رافع مسئو لیت جزایی و حقوقی دانسته و هم چنین نقش آنرا به عنوان عامل عدم مسئولیت کیفری و حقوقی و نیز عامل مهم پیشگیری از وقوع جرم مشخص کرده است. انواع پیشگیریهای کیفری و غیرکیفری که با توجه به قوانین و عرف جامعه انجام میشود، پیامدها، کارکردهاو آثار مهمی در اجتماع دارد که با انواع شیوههای اجرایی صحیح و درست امر به معروف ونهی از منکر و نهادینه کردن آن در دوره سنی شخصیت پذیری افراد و تآثیرمثبت بر روی وجدان او توسط خانوادهها و گروه صمیمی دوستان که تاثییر چشمگیری بر روی شخص دارند میتوان در آینده، زمانی که فرد در موقعیتی قرار میگیرد که تمام شرایط زمانی و مکانی برای انجام جرم برای او فراهم باشد، از وقوع بسیاری از جرایم جلوگیری نمود؛ بنابراین با استفاده از قوانین و منابع معتبر و غنی فرهنگ اسلام و جمعآوری آیات و روایات مربوطه در جهت کشف این حقیقت گام بر میداریم تا به تدریج ابعاد مختلف و زمینه اجرایی آن روشن گردد.
اهمیت موضوع وضرورت تحقیق
امربه معروف و نهی از منکر یکی از ابزارهای مبارزه با گناه و پدیدههای مجرمانه مورد فراوان دین مبین اسلام قرار گرفته است. طبق این اصل هر فردی نسبت به اعمال و افعال ممنوعاتش مسئول خواهد بود و عکسل العمل آمر و ناهی به میزان تجویز شده در شرع وقانون در مقابل فردخاطی، مسئولیتی اعم از کیفری و مدنی نخواهد داشت. چنین نظارتی در متون فقهی و حقوقی به عنوان دفاع مشروع خاص گنجانده شده است و همچنین در سیاست پیشگیری از جرم، دو مدل از مدلهای پیشگیری، پیشگیری وضعی و پیشگیری اجنماعی نام برد که نشان دهنده کارکردهای امر به معروف و نهی از منکر در این مدلهای پیشگیری است.
اهداف تحقیق
الف. ارائه پیشنهادها و رهیافتها جهت قانونی کردن امر به معروف و نهی از منکر.
ب -تبیین کارکردهای امربه معروف و نهی ازمنکر در پیشگیری از جرم.
ج -بررسی ضمانت اجراهای حمایت از امر به معروف و نهی از منکر در قانون گذاری ایران.
سوالات تحقیق
الف - امر به معروف و نهی از منکر تا چه اندازه در پیشگیری از وقوع جرم نقش دارد؟ ب - امر به معروف و نهی از منکردر نظام حقوقی ایران چه جایگاهی دارد؟
فرضیههای تحقیق
الف - امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یکی از مهمترین عوامل پیشگیری اجتماعی ضامن امنیت جمعی و نظارت همگانی میباشد که تأثیر بسیاری در اجرای اقدامات مناسب و راههای صحیح در جلوگیری از وقوع بزه در جامعه دارد.
ب – در مذهب اسلام و قوانین جمهوری اسلامی ایران در خصوص پیشگیری از جرم و همچنین اقدامات عامران معروف و ناهیان منکر دیدگاهها و موارد بسیاری نقل شده است که توجه و عمل به آنها گام مؤثری در ایجاد آثار و نتایج مطلوب و سازنده در کشور خواهد داشت.
روش تحقیق
تحقیق حاضر از نوع مطالعات توصیفی مقایسهای است. بر اساس این نوع تحقیق از روش تحقیق کتابخانهای و اسنادی استفاده شده است که درآن گردآوری اطلاعات با توجه به نوع تحقیق به روش کتابخانهای بوده طبق این روش با مراجعه به منابع و مآخذ علمی شامل کتاب، مجلهها و نشریات ادواری موجود در کتابخانهها، اسناد و نشریات حقوقی و ... و همچنین سایتهای اینترنتی حاوی تحقیقات و مقالات علمی معتبر اطلاعات مورد نیاز تحقیق گردآوری شده واز ابزار فیش، بعد از مآخذ یابی کتب، مجلات و اسناد مربوط به موضوع، تهیه فهرست موقت از مطالب مورد نیاز برای فیش برداری استفاده شده است بعد از جمعآوری اطلاعات از طریق فیش برداری، فیشها با توجه به عنوان، موضوع جزئی و فصل بندی تحقیق طبقهبندی شده و اطلاعات و مطالب در بخشهای مختلف آورده شده است و تجزیه و تحلیل اطلاعات بصورت توصیفی و استدلالی انجام گرفته است.
ساختار تحقیق
درفصل اول) مقدمه متشکل ازبیان مسئله، اهداف، سوالات، فرضیات، روش، و پیشینه تحقیق ومانند آن بیان شده.
درفصل دوم) ادبیات و مبانی نظری پژوهش (تعاریف ومفاهیم، تعریف مفاهیم مرتبط با بزهکاری، تعریف جرم وبزه از نقطه نظر قانونی وحقوقی، گونهها و سطوح پیشگیری از بزهکاری، پیشگیری از وقوع بزه و ارتباط آن با انسانشناسی ومانندآن موردبررسی قرارمی گیرد)
درفصل سوم) پیشگیری اجتماعی از منظر آموزههای دینی (مولفههای فردی وحکومتی پیشگیری اجتماعی (ازمنظرامام علی (ع))، نقش گروههای اجتماعی و جامعه مدنی در پیشگیری غیر کیفری از جرم، رویکرد جرم شناسی اسلام در پیشگیری غیر کیفری از جرم وامثالهم مورد بررسی انجام شده )
درفصل چهارم) رویکردهای عملی پژوهش (کارکردها و آثار و نتایج پیشگیری اجتماعی و انجام امربه معروف ونهی از منکر در سیطره جامعه و مردم و همچنین به محاصن و بازتاب انجام آن در اجتماع اشاره شده است ) در فصل پنجم) به نتیجهگیری و پیشنهادها حاصله از تحقیق و برسی این پژوهش میپردازد.
پیشینه تحقیق
در غرب:
در میان اندیشمندان کیفری، نخستین فردی که قسمتی از اثر مکتوب خود را به پیش گیری اختصاص داده،
بکاریا است. او در فصل ماقبل آخر کتاب خود با عنوان «چگونه از وقوع جرایم پیش گیری کنیم ؟ مینویسد:
«پیش گیری از وقوع جرایم بهتر از کیفر دادن است .» وی پیشنهاد میکند برای کاهش میزان جرایم، به جای کیفر بزه کاران، با تحول در وضع اقتصادی و اجتماعی جامعه موجبات ارتکاب جرم از میان برداشته شود.
به علاوه روشنایی خیابانها و گشت و مراقبت پلیس را تدبیری مؤثر برای ممانعت از غلیان برانگیزنده جرم میپندارد. هم چنین به اعتقاد وی به منظور پیش گیری باید موازین آموزش و پرورش تکمیل شود. بنتام نیز هم چون بکاریا در اوایل سده هجدهم راه کارها یا راه حلهای پیشگیرانه از جمله آموزش و پرورش، فعالیتهای فرهنگی و ... را به عنوان اقدامهای مکمل کیفر برای مهار بهتر بزه کاری مطرح میکند. (پرادل، ژان. تاریخ اندیشههای کیفری. ترجمه علی حسین نجفی ابرندآبادی. تهران: سمت؛ ۱۳۸۱. صص ۶۵–۶۴.(
اما جرم شناسی پیش گیری به عنوانی رویکردی جرم شناسانه، ریشه در نخستین آثار جرم شناسی علمی دارد.
در تاریخ جرم شناسی علمی، فری نخستین فردی بود که به طور گسترده در زمینۀ مبارزه با جرم، به راه کارهای غیرکیفری و پیشگیرانه اشاره کرده و از این راه کارها با عنوان جانشینها یا جایگزینهای کیفر یاد میکند که دارای ماهیتی تربیتی، سیاسی، مذهبی، اداری و خانوادگی هستند. (ابراهیمی، شهرام. رویکردهای موسع و مضیق پیشگیری و آثار آن. آموزههای حقوقی. شماره ۱۲؛ ۱۳۸۸. صص ۵۲–۳۷.)
به لحاظ علمی و آکادمیک، به تدریج از دهۀ ۱۹۳۰ تا ابتدای سالهای ۱۹۶۰، در پرتو مطالعات جامعهشناسی جنایی استادان دانشگاه شیکاگو وجود رشتهای جدید به نام جرم شناسی پیش گیرانه حیات و دوام یافت. به نظر میرسد، اصطلاح «جرم شناسی پیش گیری»، برای نخستین بار در مقالهای تحت همین عنوان در نشریه «زندان و زندانیان» در سال ۱۹۶۱ به کار رفته است. (گسن، ریموند. جرم شناسی کاربردی. ترجمه مهدی کینیا. تهران: ۱۳۷۰؛ ص ۹۸)
در ایران:
و اما پیشینه جرم شناسی پیشگیرانه در ایران با شیوههای اجرایی امر به معروف و نهی از منکر به صورت خاص کار نشده است اما به صورتهای گوناگون و جداگانه بر روی جرم شناسی پیشگیرانه و همچنین جلوگیری از وقوع جرم با استفاده از اجرای امر به معروف و نهی از منکر پرداخته شده است چند نمونه از تحقیقات انجام
شده که نزدیک به این موضوع میباشد را نام میبریم:
۱- محمود میرخلیلی، «بزهدیده شناسی پیشگیرانه با نگاه به سیاست جنایی اسلام»، فقه و حقوق، زمستان ۱۳۸۵
۲- محمدعلی احمدی ابهری، اسلام و دفاع اجتماعی، قم ۱۳۷۷
۳- سید عبدالواحد محسنی، امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن، زمستان ۱۳۸۵
۴- ربابه خدابنده لی، بررسی چگونگی نگرش قشرها گوناگون مردم نسبت به فرضیه امر به معروف و نهی از منکر، زمستان ۱۳۸۵
۵- محدرضا کمیلی، پیشگیری و کنترل بزهکاری از منظر قرآن و حقوق ایران، ۱۳۸۶
۶- محمدحسن خسروی، جرم شناسی از منظر امام علی (ع) تحلیل جرم شناختی احادیث امام علی، ۱۳۸۶
۷- علی صابری تولائی، توجیه کیفر در حقوق اسلامی و حقوق عرفی معاصر، ۱۳۸۶
۸- عبدالرضا منصوری، نقش باورهای دینی در پیشگیری از جرم، قم زمستان ۱۳۸۵
۹- مدینه غافلی، بررسی پیشگیری از بزه دیدگی زنان با تأکید بر دیدگاههای اسلامی، تابستان ۱۳۸۹
فصل دوم: ادبيات و مباني نظري پژوهش
تعریف مفاهیم و مبانی
در این مبحث از تحقیق در گفتارهای جدا گانه مفاهیم و واژههای مربوط به بزهکار ی و همچنین طبقهبندی و تقسیمبندی مطروحه در آن با توجه به بحث پیشگیری از نقطه نظر آموزشی و تربیتی پرداخته شده است.
تعریف مفاهیم مرتبط با بزهکاری
در جرم شناسی، پیشگیری عبارت است از به جلوی تبهکاری رفتن با استفاده از فنون گوناگون مداخله به منظور ممانعت از وقوع بزهکاری. از نظر علمی میتوان گفت: مراد از پیشگیری هر فعالیت سیاست جنایی است که غرض انحصاری یا غیر کلی آن تحدید حدود امکان پیشامد مجموعه اعمال جنایی از راه غیرممکن الوقوع ساختن یا ساخت و دشوار کردن احتمال وقوع آنهاست بدون اینکه به تهدید به کیفر یا اجرای آن متوسل شوند در این جهت در این گفتار واژهها ومفاهیم مرتبط با بزه و پیشگیری از آن مورد بررسی قرار میگیرد.
بزهکار و بزهکاری
واژه بزهکاری در لغت به معنای تخلف، قصور، کوتاهی است. (آریان پور کاشانی، عباس و منوچهر، فرهنگ فشرده انگلیسی به فارسی، ص ۲۵۲)و در اصطلاح نوعی قانون شکنی است که از حوزه شخصی خارج میشود و به عرصه عمومی مربوط میشود. بزهکاری به معنای شکستن قواعد یا قوانین ممنوع کنندهای است که تنبیه یا مجازات مشروعی را به دنبال دارد و این مجازاتها مستلزم مداخله یک مرجع یا مقام عمومی (نهاد دولتی یا محلی) است. (گوردون، مارشال، فرهنگ جامعهشناسی، ص ۲۷۷)
و بزهکار هم به طور کلی به جوانان زیر ۱۸ سال که قوانین جامعه را رعایت نکرده و بیهنجاری و نابسامانی در جامعه ایجاد میکنند اطلاق میشود. رفتار بزهکارانه جوانان طیف گستردهای از انحرافات اجتماعی است که هم شامل رفتارهائی نظیر فرار از مدرسه است، که از نظر اجتماعی پذیرفته نیست و هم شامل اعمال غیرقانونی است، نظیر سرقت.
