مراحل اجرای فریضه امر به معروف و نهی از منکر
مرحله قلبی
۱- آمر و ناهی باید نسبت به گناه و منکری که انجام شده و یا می خواهد در آینده تحقق یابد قلباً متنفر و منزجر باشد و این حالت را مداوم داشته باشد و با خود حدیث نفس کند و با جوشش و احساس تکلیف به دنبال راه کاری به منظور جلوگیری از گناه باشد .
در مرحله اول قلبی حداقل این است که به انجام گناه راضی نباشد و گناه را دوست نداشته باشد قرآن در سوره آل عمران آیه ۱۹ می فرماید :
« إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیاً بَیْنَهُمْ وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ »
کسانی که دوست می دارند گناهی در میان مومنین شایع شود برای آنها در دنیا و آخرت عذابی درناک خواهد بود .
مرحله دوم قلبی : بدنبال راه کارهایی برای از بین بردن شرایط گناه باشد چون اگر شرایط گناه فراهم نباشد شاید گناهی انجام نشود و تذکر هم لازم نباشد. قرآن در سوره آل عمران آیه ۱۰۴ می فرماید :
« وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّهٌ یَدْعُونَ إِلَى الْخَیْرِ وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ »
باید گروهی از شما باشند که دعوت به خیر و نیکی و امر به معروف ونهی از منکر به معروف و نهی ازمنکر کنند و آنان همه رستگارانند.
بعضی از مفسرین می فرمایند اینکه می فرماید باید گروهی باشند یعنی حتماً عده ای در میان شما هستند که احساس تکلیف می کنند و همیشه دنبال پیدا کردن راه کارهایی هستند که بخیر و خوبی تمام شود .
مر حله سوم آمر و ناهی تلاش کند تا افراد و محیط را با نیات خود هماهنگ کند مثلاً فعالیتهای تبلیغی و فرهنگی متناسب با موضوع مورد بحث و از انگشت نما شدن گناه کار خودداری کند بلکه شخص خاطی را بشکلی در برنامه ریزی جدید سهیم و دخیل کند که شاید شخص خود متوجه عملش شود که این بهترین شیوه است .
مرحله لسانی
۲- مخاطب شناسی کرده و خود را برای تذکر لسانی آماده نماید قرآن کریم میفرماید دیگران را بسوی پروردگار خود دعوت کنید و با زبان حکمت یا موعظه و یا جدال احسن سخن بگویید و مخاطبین را با زبان خودش با او صحبت کند. یعنی با روش حکمت مصلحت منطقی و علمی و یا با موعظه و نصیحت (تبشیر و انذار) و یا جدال احسن(تبصره : با توجه به اینکه فعلاً ما مأمور به تذکر لسانی دادن و گذشتن هستیم این مراحل از مراحلی بعد از تذکر لسانی است . )
۳- شناخت معروف و منکر بطور قطع و یقین از هرگونه اقدام و پرهیز از امور اختلافی
۴- آمر و ناهی باید با انتخاب کلمات و عبارات زیبا و لین و بیان شیوا با چهرهای متبسم و به دور از هرگونه روش تحمیلی و حتی پرهیز از موضع تحکم و قانون بلکه در چهره یک دوست صمیمی و خیرخواه با بندگان خدا مواجه شود .
۵- رسول خدا میفرماید کسی که امر به معروف و نهی از منکر میکند جانشین خدا و جانشین رسول خدا و جانشین کتاب خدا در روی زمین است پس باید نگاه امر و ناهی به شخص خاطی و گناهکار نگاه رحمت رحیمیه باشد و زبان امر و ناهی مجرای رحمت الاهیه باشد .
امر و ناهی باید خود را متخلق به اخلاق الهی کرده و مصادیق رحمت رحیمه و ستاریت و پرده پوشی و غفاریت خداوند را در خود به پرورانند و با نگاه خدا به بندگان خدا نگاه کند و زبان و چشم و گوش و دل خود را مجرای رحمت رحیمه خداوند عالم قرار دهد و با این رحمت رسانی خود نیز در حد اعلا نسبت به دیگران بهره مند خواهد شد.
لذا در این صورت کلامی که از چنین آمر و ناهی صادر میشود و با نگاهی که به فاعل گناه میکند یک نگاه مهربانانه و خیرخواهانه از روی صدق و صفا میباشد و دستگاه گیرنده همه انسانها یا همان فطرت الهی همیشه زنده است و قادر به دریافت پیام میباشد ، مگر کسی که قلبش ختم شده باشد و به مرحله کفر رسیده باشد سپس اگر با زبان صحبت شود و تذکر دهد قطعاً نتیجه مثبت خواهد داد .
۶- اقدام غیر مستقیم با فاعل منکر بدون تذکر لسانی به طور مثال : با نگاه کردن یا باز کردن موضوعی که منجر شود به گفتگوی دوستانه پیرامون عمل منکر مثلاً اینکه خطر دود سیگار هم از نظر علمی و هم از نظر عقلی مضموم میباشد گوش زد کردن و تبعات منفی عمل منکر را یادآور شدن .
۷- بطور کنایه گروهی را بدون نام و نشان مخاطب قرار دادن و با ذکر مثال و بیان داستان حکایت و لطیفه متناسب با موضوع نقاط قوت و ضعف را بازگو کردن .
۸- خود را بعنوان طبیبی دوار که داروی شفابخش را روی دست گرفته و به دنبال بیمار روان است و قانع کردن بیمار از روی خیرخواهی و دلسوزی.
نکتهای که باید به آن توجه داشت این است که آمر و ناهی ابتدا به ساکن نمیداند که اگر بخواهد شخصی را که مرتکب منکر میشود تذکر دهد با چه نوع عکس العملی از طرف مقابل مواجه خواهد شد. لذا این ندانستن شاید بزرگترین مانع تذکرلسانی است آمر و ناهی فکر میکند که با تذکر شخص مقابل با چهره گشاده استقبال خواهد کرد و با عذرخواهی با آمر و ناهی همکاری میکند یا اینکه با تغیر و تکبر و احیاناً اهانت کردن روبه رو میشود و اینکه میگوید شما چکارهاید یا نسبت به نظام و مسئولین اهانت خواهد کرد و گرفتاریها و مشکلات خود را به میان خواهد کشاند برای پاک کردن صورت مسئله خود یا اینکه منکراتی بزرگتر را مطرح خواهد کرد و یا ... و یا اینکه با برخورد خشن و فحاشی خواهند بود لذا آمر و ناهی در بد و امر در مقابل خود تاریکی و مجهول بودن عکس العمل طرف مقابل قرار دارد پس چگونه باید وارد شود.
در اینجاست که میزان ایمان و اعتقاد آمر و ناهی سنجیده میشود و خداوند دستور میدهد که در این تاریکی وارد شود و نتیجه آن هر چه باشد اما بردباری و خویشتن داربودن ابزار این کار است بعد از ورود در این تاریکی روشنایی را میتوان حس کرد و میتوان تمام زوایای این تاریکی را دید .
کما اینکه میفرماید : ای موسی برو به سمت فرعون چون او طغیان کرده است موسی به سوی کسی روانه میشود که در ابتدا هیچ امیدی به هدایت او ندارد اما هر چه هست در همین است چون ماجراهایی است که در همین گفتنها روشن میشود و موجب پیش رفت جناب موسی خواهد شد و یکی از برکات این تذکر لسانی عکس العمل هر چه میخواهد باشد این است که ظرقیت آمر و ناهی توسعه پیدا کرده و بزرگ میشود و مسائل بزرگتری را تحمل میکند و برای رو در رو شدن با دیگران خِبره میشود.
