امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن

امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه قرآن

مقدمه

ردیف نام آیه ردیف نام آیه ۱ بقره ۴۴ ۲۸ توبه ۱۱۲ ۲ بقره ۸۳ ۲۹ هود ۸۸ ۳ بقره ۲۶۳ ۳۰ هود ۱۱۶ ۴ آل عمران ۲۱ ۳۱ رعد ۳۶ ۵ آل عمران ۲۲ ۳۲ نحل ۷۶ ۶ آل عمران ۱۰۴ ۳۳ نحل ۹۰ ۷ آل عمران ۱۰۵ ۳۴ مریم ۵۵ ۸ آل عمران ۱۱۰ ۳۵ طه ۴۴ ۹ آل عمران ۱۱۱ ۳۶ طه ۱۳۲ ۱۰ آل عمران ۱۱۲ ۳۷ حج ۴۱ ۱۱ آل عمران ۱۱۳ ۳۸ حج ۷۲ ۱۲ آل عمران ۱۱۴ ۳۹ مومنون ۷۱ ۱۳ نساء ۶۳ ۴۰ مومنون ۷۲ ۱۴ نساء ۶۴ ۴۱ مومنون ۷۳ ۱۵ نساء ۱۱۴ ۴۲ نور ۲۱ ۱۶ مائده ۶۳ ۴۳ شعرا ۲۱۴ ۱۷ مائده ۷۸ ۴۴ نمل ۱۸ ۱۸ مائده ۷۹ ۴۵ عنکبوت ۴۵ ۱۹ مائده ۱۱۷ ۴۶ لقمان ۱۷ ۲۰ اعراف ۱۵۷ ۴۷ سبأ ۴۶ ۲۱ اعراف ۱۶۴ ۴۸ فصلت ۳۳ ۲۲ اعراف ۱۶۵ ۴۹ شوری ۱۴ ۲۳ اعراف ۱۹۸ ۵۰ شوری ۱۵ ۲۴ اعراف ۱۹۹ ۵۱ صف ۲و ۳ ۲۵ انفال ۲۴ ۵۲ علق ۹ ۲۶ توبه ۶۷ ۵۳ علق ۱۱و ۱۲ ۲۷ توبه ۷۱ ۵۴ عصر ۳ بقره ۴۴ اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«أتامرون الناس بالبر و تنسون أنفسکم و أنتم تتلون الکتاب أفلا تعقلون»
آیا مردم را به نیکی (و ایمان به پیامبری که صفات او آشکارا در تورات آمده) دعوت می‌کنید، اما خودتان را فراموش می‌نمائید؛ با اینکه شما کتاب (آسمانی) را می‌خوانید! آیا نمی‌اندیشید؟

نکات تفاسیر

۱- باید بین قول و عمل آمر به معروف و ناهی از منکر هماهنگی وجود داشته باشد تا امر و نهی تأثیر داشته باشد و یکی از شرایط تأثیر امر به معروف و نهی از منکر طبق این آیه عمل به گفته‌هایست که آمر و ناهی باید آنرا بر خود لازم بداند. (جامع البیان فی تفسیر القرآن- عیاشی)
۲- آمر به معروف و ناهی از منکر باید خودش عامل به گفته‌هایش باشد تا امر و نهی وی مثمر ثمر واقع گردد. (جامع البیان)
۳- یکی از شرایط واجب شدن امر به معروف و نهی از منکر، احتمال تأثیر می‌باشد. (جامع‌البیان)
۴- یکی از فواید امر به معروف و نهی از منکر پیوستن به امّت پیامبر (صلی الله علیه وآله) می‌باشد. (جامع‌البیان)
۵- فرقی میان منافقین با کسانی که امر و نهی می‌کنند امّا به گفته‌های خود عمل نمی‌کنند نمی‌باشد. (جامع البیان)
۶- امر به معروف و نهی از منکر واجب فوری می‌باشد. (جامع البیان)
۷- عمل نکردن به گفته‌های خود از نشانه‌های بی‌عقلی است. (ترجمه المیزان)
۸- در این آیه، کلمه «النّاس» آمده است و آن دلالت بر عموم دارد و شخص یا اشخاص خاصّی مورد نظر نمی‌باشد. (ترجمه المیزان)
۹- امر به معروف و نهی از منکر باید استمرار داشته باشد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۱۰- علم داشتن به معروف و منکر از شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۱- هر چیزی که معروف است، شایستگی مورد امر واقع شدن را دارد. «الف و لام» »البّر» یعنی تمام نیکی‌ها. (ترجمه‌تفسیر المیزان)
۱۲- کسی که امر به معروف و نهی از منکر می‌کند ولی خودش به آنچه امر و نهی کرده عمل نمی‌نماید، گویا خودش را قربانی کرده است. (عیاشی)
۱۳- امر کنندگان و ارشاد کنندگان بی‌عمل را نکوهش می‌کند. (تفسیر راهنما)
۱۴- کسی که دیگران را ارشاد می‌کند، باید ارشادگر خود نیز باشد. (تفسیر راهنما)
۱۵- ارشادگر به خیر، باید خود نیز عامل به خیر باشد. (تفسیر راهنما)
۱۶- هماهنگی قول و عمل جزء شرایط لزوم امر به معروف و نهی از منکر نمی‌باشد بلکه جزء شروط تأثیر آن می‌باشد، بنابراین افرادی که عامل به قول خویش نیستند؛ می‌توانند امر و نهی نمایند و نباید به بهانهٔ عمل نکردن به قول خود این دو فریضه بزرگ ترک شود. (الدّر المنثور)
۱۷- یکی از تأثیرات هماهنگی بین قول و عمل آمر به معروف و ناهی از منکر، نجات از عذاب الهی است. (الدر المنثور)
۱۸- از جمله عذابهایی که در انتظار آمران و ناهیان بدون عمل می‌باشد؛ بریدن لبهای آنان با قیچی‌هایی از آتش است. (نور الثّقلین)
۱- گرچه روی سخن آیه به قوم بنی اسرائیل است ولی مسلماً مفهوم آن گسترده است و دیگران را نیز شامل می‌شود.
۲- بعضی از علمای یهود به بستگان خود که اسلام آورده بودند توصیه به ایمان می‌کردند ولی خودشان ایمان نمی‌آوردند.
۳- علمای یهود قبل از ظهور پیامبر (صلی الله علیه وآله) مردم را به ایمان به پیامبر (صلی الله علیه وآله) دعوت می‌کردند اما هنگام ظهور آن حضرت از ایمان آوردن به آن حضرت خودداری کردند.
۴- آمر به معروف باید آنچه را به دیگران توصیه می‌کند (نیکی‌ها را) خود نیز عامل به آن باشد.
۵- کسی که کتاب آسمانی را می‌خواند باید اهل تدبر و تفکّر در آیات نیز باشد. صرف خواندن کفایت نمی‌کند.
۶- آمر به معروف و ناهی از منکر و مبلغ باید بیش از سخن گفتن مردم را با عمل راهنمائی و ارشاد نماید. حدیث (مردم را به غیر زبان به اسلام دعوت نمائید.)
۷- وقتی سخن امر به معروف و ناهی از منکر از دل و جان برخیزد لاجرم بر دل شنونده و مخاطب می‌نشیند اما اگر تنها از زبان گوینده (آمر به معروف و ناهی از منکر) باشد از گوشها بیشتر تجاوز نمی‌کند.
۸- امر به نیکی باید مدام باشد.
۹- امر به نیکی همراه با عمل پسندیده‌تر است.
۱۰- عمل نکردن به گفته‌ها نشانهٔ بی عقلی است.
۱۱- وقتی عمل صورت گرفت انسان به مقام تعقل و رشد می‌رسد. (عمل کردن به گفته‌ها نشانهٔ تعقل و رشد است).
۱۲- بهترین نصیحت و موعظه به کسانی که فقط با زمان مردم را دعوت به نیکی می‌کنند نه با عمل دعوت به تعقل است

تفسیرنمونه

بقره ۸۳ اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و إذ أخذنا میثاق بنی اسرائیل لا تعبدون الا الله و بالوالدین إحسانا و ذی القربی و الیتامی و المسکین و قولو للناس حسنا و أقیموا الصلوه و ءآتو الزکوه ثمّ تولّیتم الا قلیلاً منکم و أنتم معرضون»
و (به یاد آورید) زمانی را که از بنی اسرائیل پیمان گرفتیم که جز خداوند یگانه را پرستش نکنید، و به پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و بی‌نوایان نیکی کنید؛ و به مردم نیک بگوئید؛ و نماز را بر پا دارید؛ و زکات بدهید، سپس (با اینکه پیمان بسته بودید)، همهٔ شما- جز عدهٔ کمی- سرپیچی کردید؛ و (از وفای به پیمان خود) روی گردان شدید.
۱- امر به معروف و نهی از منکر مقطعی و مختصّ به افراد خاصی نیست. (نور الثقّلین)
۲- امر به معروف و نهی از منکر نمودن در هر حالی لازم و ضروری است. (نور الثّقلین)
۳- بیان نیکو و زبان خوش نقش بسزایی در پذیرفتن امر و نهی دارد. (نور الثقّلین- در المنثور)
۴- «قولوا» فعل امر است: و آن دلالت بر وجوب دارد، بنابراین امر به معروف و نهی از منکر واجب است. (نور المثقّلین- درّالمنثور- مجمع‌البیان)
۵- نجات یافتن آمران به معروف و ناهیان از منکر در پیشگاه الهی؛ نتیجهٔ قول و عمل آمران و ناهیان است. (نور الثقّلین)
۶- خطاب آیه عام است و شامل همهٔ انسانها می‌شود. (در المنثور- تفسیر مجمع البیان)
۷- به یکی از شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر (علم به معروف و منکر) اشاره دارد. (در المنثور)
۸- کلمهٔ «حسنا» به جای امر به معروف و نهی از منکر نشسته است و این دلیل بر اهمیت این دو فرضیه می‌باشد. (در المنثور)
۹- «قولوا للناس حسناً» در نیکو سخن گفتن فقط مؤمن مطرح نیست، بلکه «النّاس» مطرح است یعنی ما مأموریم که با همه به نیکوئی سخن بگوئیم. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۰- وجود امر به معروف در ادیان گذشته. (تفسیر راهنما)
۱۱- اشاره به مراتب امر به معروف و نهی از منکر دارد؛ (مرتبه‌لسانی). (تفسیر مجمع البیان)
۱۲- اشاره دارد به ؛ شرایط تأثیر امر به معروف و نهی از منکر. (یعنی نیکو سخن گفتن). (تفسیر مجمع البیان)
بقره ۲۶۳ اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«قول معروف و مغفره خیر من صدقه یتبعها أذی و الله غنّی حلیم»
گفتار پسندیده (در برابر نیازمندان) و عفو (و گذشت از خشونتهای آنها) از بخششی که آزاری به دنبال آن باشد، بهتر است، و خداوند، بی‌نیاز و بردبار است.
الشیطن یعدکم الفقر و یأمرکم بالفحشاء و الله یعدکم مغفره منه و فضلاً و الله واسع علیم.
شیطان، شما را ( به هنگام انفاق) وعدهٔ فقر و تهیدستی می‌دهد؛ و به فحشاء (و زشتیها) امر می‌کند؛ ولی خداوند وعدهٔ «آمرزش و فزونی» به شما می‌دهد؛ و خداوند، قدرتش وسیع و (به هر چیز داناست).
آل عمران ۲۱ اعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«إن الذین یکفرون بایات الله و یقتلون النبیین بغیر حقّ و یقتلون الذین یأمرون بالقسط من الناس فبشرهم بعذاب الیم»
کسانی که نسبت به آیات خدا کفر می‌ورزند و پیامبران را به ناحق می‌کشند و (نیز) مردمی را که امر به عدالت می‌کنند، به قتل می‌رسانند، به کیفر دردناک (الهی) بشارت ده.
۱- نام کسانی که به عدالت دعوت می‌کنند، در ردیف انبیاء برده می‌شود و کیفر کسانی که آمران و ناهیان را به قتل می‌رسانند مانند کسانی است که پیامبران را به قتل می‌رسانند (همچون قاتلان پیامبرانند) (تفسیر نور)
۲- در شرایطی اظهار حق لازم است. اگر چه به قیمت شهادت انبیاء و اولیاء باشد. (تفسیر نور)
۳- کشتن آمران به معروف، عذاب دردناک الهی را به دنبال دارد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- به قرینهٔ فعل مضارع (یقتلون)، دلالت بر استمرار امر به معروف و نهی از منکر دارد. ( تفسیر المیزان)
۵- بحث قتل آمران و ناهیان بعد از کفر به خداوند متعال مطرح شده و این نشان دهندهٔ این است که کشتن آمران به معروف بسیار خطرناک است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۶- عذاب دنیوی و اخروی سزای کسانی است که با انبیاء، آمران و ناهیان، به مقابله بپردازند و آنها را به قتل برسانند. (ترجمه تفسیر المیزان)
۷- جایگاه آمران به معروف و ناهیان از منکر و اهمیت این دو فرضیه را بیان می‌کند. (جامع البیان- نور الثقلین)
۸- امر به معروف و نهی از منکر باید به گونه‌ای باشد که مفسده‌ای بر آن مترتب نشود. (جامع البیان فی تفسیر القرآن)
۹- خداوند متعال با تشدید عذاب، بر کسانی که مانع از انجام کار آمران و ناهیان می‌شوند، از آمران و ناهیان حمایت کرده است. (جامع البیان فی تفسیر القرآن)
۱۰- قرار گرفتن آمرین به معروف و ناهین از منکر در ردیف تبیین و فرستادگان خداوند، دلیل بر اهمیت این دو فریضه می‌باشد. (مجمع البیان فی تفسیر القرآن)
۱- از جمله کسانی که در روز قیامت عذاب شدیدتری دارند کسانی هستند که پیامبران الهی آمران به معروف و ناهیان از منکر را به قتل می‌رسانند.
۲- کار آمران به معروف و ناهیان از منکر همان کار پیامبران الهی است.
۳- کسی که در راه امر به معروف و نهی از منکر کشته شود شهید است و با پیامبران الهی محشور خواهد شد.
۴- بدترین اقوام و مردم کسانی هستند که آمر به معروف و عدل و ناهی از منکر را به قتل برسانند.
۵- بدترین مردم کسانی هستند که امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند.
۶- خداوند در این آیه به کافران و قاتلان پیامبران و آمران به معروف و ناهیان از منکر بشارت عذاب می‌دهد و در حالی که معمولاً بشارت برای پیش آمد و خبرهای خوش به افراد به کار می‌رود، امّا در اینجا ایشان را بشارت به عذاب دردناک الهی می‌دهد که جای تأمّل است.
۷- کار خداوند و کتاب خدا (قرآن کریم) و پیامبران و آمران به معروف و ناهیان از منکر در ردیف همدیگر است.

الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی

آل عمران ۲۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«اولئک الذین حبطت أعملهم فی الدنیا و الآخره و ما لهم من ناصرین»
آنها کسانی هستند که اعمال (نیکشان، به خاطر این گناهان بزرگ) در دنیا و آخرت، تباه شده، و یاور و مددکار (و شفاعت کننده‌ای) ندارند.
۱- جزای قاتلین آمرین به معروف و ناهین از منکر، باطل شدن تمام اعمال آنان است. «بنابر اضافه (اعمال به هم)». (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۲- اگر کسی شخصی را به جرم اینکه امر به معروف و نهی از منکر می‌کند، به قتل برساند، تمام اعمال نیکش باطل و در روز قیامت مشمول شفاعت نخواهد شد. (ترجمه‌تفسیر المیزان)
۳- اهمیت امر به معروف و نهی از منکر (مجمع‌البیان)
۴- آمر به معروف وناهی از منکر زمانی که منکری را می‌بیند اگر بترسد از اینکه با نهی از منکر نمودن وی، او را به قتل می‌رسانند، جایز است، آن منکر را انکار نماید (نهی از منکر ننماید). (مجمع البیان)
۵- امر به معروف و نهی از منکر نمودن، مقام و شخصیت نمی‌شناسد. (مجمع‌البیان)
۶- استعمال لفظ جهاد به جای امر به معروف و نهی از منکر؛ (افضل الجهاد کلمه حقّ عند سلطان جائر) (مجمع البیان)
۷- بر امر و نهی نمودن مفسده‌ای مترتّب نباشد. (مجمع البیان)
۸- منتفی شدن امر به معروف و نهی از منکر در جایی که منجر به قتل شود. (مجمع البیان)
۹- در ترک نمودن امر به معروف و نهی از منکر ظنّ به قتل کفایت می‌کند. (مجمع البیان)
۱۰- قرار گرفتن آمرین به معروف و ناهین ا زمنکر در ردیف انبیاء الهی. (مجمع البیان)
۱۱- حبط و از بین رفتن اعمال در دنیا و آخرت، نتیجه تکفیر آیات خداوند است و هم چنین نتیجه‌قتل انبیاء و آمرین به معروف و ناهین از منکر. (مجمع البیان)
آل عمران ۱۰۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«ولتکن منکم امّه یدعون إلی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و أولئک هم المفلحون» باید از میان شما، جمعی دعوت به نیکی، و امر به معروف و نهی از منکر کنند! و آنها همان رستگارانند.
۱- امر به معروف و نهی از منکر واجب کفائی است. چون فعل امر «تکن» دلالت بر وجوب می‌کند، و «منکم» من تبعیضیه است. یعنی دلالت بر کفایی بودن این واجب دارد. (تفیر المیزان)
۲- در امر به معروف و نهی از منکر تنها یک نفر تأثیر گذار نیست. لذا قرآن می‌فرماید: «امّه» (ترجمه تفسیر المیزان)
۳- امر به معروف و نهی از منکر باید استمرار داشته باشد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- قول «لین» زبان خوش در امر به معروف و نهی از منکر ضرورت دارد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۵- امر به معروف بر نهی از منکر مقدم است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۶- ما مأموریم که هر آنچه که خیر و معروف است، انسانها را به آن دعوت کنیم. (الف و لام الخیر و المعروف، یعنی تمام خیر و معروفها. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۷- ما مأموریم که تمام منکرات را نهی نمائیم؛ لذا می‌فرماید: «و المنکر» که الف و لام آن دلالت بر تمام منکرات دارد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۸- عاقبت آمران به معروف و ناهیان از منکر رستگاری است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۹- تفسیری که در ذیل آیه بیان شده است، بیانگر معروفات و منکرات می‌باشد. (جامع البیان)
۱۰- از اینکه شاخصهٔ یک امت خوب و بهتر، امر به معروف و نهی از منکر کردن آنان قرار داده شده است، دلیل بر اهیمت این دو فریضه‌الهی است. (جامع البیان- عیاشی)
۱۱- در جامعه‌اسلامی لازم است گروهی که مورد تأیید نظام هستند، بر اوضاع، برخوردها و حرکت‌ها نظارت داشته باشند. (راهنما- نور- عیاشی)
۱۲- در جامعه دعوت به خیر از امر به معروف مقدم است. (نور)
۱۳- جلوگیری از فساد، بدون قدرت منسجم و مسئول مشخص امکان‌پذیر نیست. (نور)
۱۴- کسانی که برای اصلاح جامع دل می‌سوزانند رستگاران واقعی هستند. (راهنما و نور)
۱۵- امر به معروف و نهی از منکر باید دائمی باشد. (نور)
۱۶- دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر از راه‌های ایجاد وحدت در میان مسلمین است. (تفسیر راهنما)
۱۷- ضرورت به وجود آمدن تشکل در میان گروه‌های امر کننده به معروف و نهی کننده از منکر. (تفسیر راهنما)
۱۸- امت حضرت محمد (صلی الله علیه وآله) با اوصاف (دعوت به خیر، امر به معروف و نهی از منکر) شناخته می‌شوند. (عیاشی)
۱۹- همانطور که امر به معروف و نهی از منکر واجب است، عمل نمودن به آن هم از جانب آمران و ناهیان لازم و ضروری است. (نور الثقلین)
۲۰- تنها با هماهنگی گفتار و اعمال آمر به معروف و ناهی از منکر آثار و فواید امر و نهی بدست می‌آید. (نور الثقلین)
۲۱- با توجه به روایت: امر به معروف و نهی از منکر نیازمند یاری هستند و هرگز نباید روی زمین بماند و باید اجرا و عملی شوند. (نور الثقلین)
۲۲- پاداش آمران به معروف و ناهیان از منکر، عزت و سربلندی نزد خداوند است. (نور الثقلین)
۲۳- از جمله کیفر و سزای تارکان امر به معروف و نهی از منکر، خوار و ذلیل شدن و عذاب اخروی و مسلّط شدن سلطان ظالم بر آنان می‌باشد. (نور الثقلین و مجمع البیان)
۱- آمر به معروف و ناهی از منکر جانشین خدا بر روی زمین است و جانشین رسول خدا و جانشین کتاب خداست .
۲- بهترین مردم کسانی هستند که بیشتر امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند.
۳- امر به معروف و نهی از منکر نباید ترک شود حتی در صورتی که خود آمر یا ناهی بدان چه که می‌گوید عمل نمی‌کند.
۴- بهترین جهاد امر به معروف و نهی از منکر و پست شمردن فاسقین است.
۵- کسی که امر به معروف می‌کند، انسان مؤمن را یاری نموده است و کسی که نهی از منکر می‌کند یعنی منافق را به خاک می‌مالد و کسی که منافقان را پست کند و برای خداوند غضب نماید (نهی از منکر نماید) خداوند متعال نیز به خاطر او غضب می‌نماید.
۶- اصلاح جامعه و جلوگیری از فساد، بدون قدرت منسجم و مسئول مشخص امکان‌پذیر نیست.
۷- دعوت به خیر و امر به معروف و نهی از منکر باید به صورت دائمی و همیشگی باشد نه گاه‌گاهی و موقتی ۸- امر به معروف مقدم بر نهی از منکر می‌باشد؛ زیرا اگر مسیر معروف‌ها باز شود زمینه برای منکرات کم می‌شود.
۹- آمران به معروف و ناهیان از منکر از رستگارانند و کسانی که سکوت می‌کنند از رستگاری بی‌بهره‌اند.
۱۰- رستگاری و فلاح تنها در نجات خود خلاصه نمی‌شود بلکه تلاش برای نجات و رشد دیگران نیز از شرایط فلاح و رستگاری است.
۱۱- اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه به فراموشی سپرده شود خداوند سلطان ظالمی را بر آن جامعه مسلّط می‌کند که بزرگان را احترام نمی‌کند و به کوچک‌ترها نیز رحم نمی‌کند و دعای نیکان مستجاب نمی‌گردد و به طالبان کمک‌,یاری نمی‌شود و آمرزش طلبان آن نیز آمرزیده نمی‌شوند.

الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی

آل عمران ۱۰۵ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و لا تکونوا کالذین تفرّقوا و اختلفوا من بعد ماجاءهم البینت و أولئک لهم عذاب عظیم»
و مانند کسانی نباشید که پراکنده شدند و اختلاف کردند؛ (آن هم) پس از آنکه نشانه‌های روشن (پروردگار) به آنان رسید! و آنها عذاب عظیمی دارند.
آل عمران ۱۱۰ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«کنتم خیر امّه أخرجت للناس تأمرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تؤمنون بالله و لو ءامن أهل الکتب لکان خیراً لهم منهم المؤمنون و أکثرهم الفسقون» شما بهترین امتی بودید که به سود انسانها آفریده شده‌اید؟ (چه اینکه) امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید و اگر اهل کتاب (به چنین برنامه و آیین درخشانی) ایمان آورند، برای آنها بهتر است (ولی تنها) عدّهٔ کمی از آنها با ایمانند؛ و بیشتر آنها فاسقند.
۱- مقدم شدن امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خدا دلیل بر اهمیت امر و نهی می‌باشد. (درّ المنثور)
۲- امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای اجتماعی است. (در المنثور و راهنما)
۳- بهترین امت بودن، با شعار بدست نمی‌آید بلکه با ایمان و امر به معروف و نهی از منکر بوجود می‌آید. (ترجمه تفسیر المیزان، مجمع البیان، راهنما نور)
۴- سفارش نمودن به خوبی‌ها بدون مبارزه با فساد نتیجه بسیار کمی دارد. (نور)
۵- تک‌تک افراد امت اسلامی باید امر به معروف و نهی از منکر کنند. (نور)
۶- مقصود از معروف و منکر در آیه تمام معروف‌ها و تمام منکرات است. (مجمع البیان)
۷- با توجه به تفسیر آیه یکی از شرائط وجوب امر به معروف و نهی از منکر علم به معروف و منکر می‌باشد. (مجمع البیان فی تفیسر القرآن)
۸- ایمان به خدا، امر به معروف و نهی از منکر باید مستمر و دائمی باشد. (تأمرون، تنهون، تؤمنون). (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۹- امر به معروف و نهی از منکر بر ایمان به خداوند مقدم شده، چون کسی که امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کند، در ایمان خود نیز استوار نیست. (ترجمه تفسیر المیزان)
آل عمران ۱۱۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«لن یضرّوکم إلاّ أذی و إن یقتلوکم یولّوکم الأدبار ثمّ لا ینصرون»
اهل کتاب هرگز نمی‌توانند به شما زیان برسانند؛ جز آزارهای مختصر؛ و اگر با شما پیکار کنند؛ به شما پشت خواهند کرد (وشکست می‌خورند) سپس کسی آنها را یاری نمی‌کند.
آل عمران۱۱۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«ضربت علیهم الذّلّه أین ما ثقفوا إلاّ بحبل مّن الله و حبل مّن الناس و بآءو بغضب من الله و ضربت علیهم المسکنه ذلک بأنّهم کانوا یکفرون بآیت الله و یقتلون الأنبیاء بغیر حقّ ذلک بما عصوا و کانوا یعتدون»
هر جا یافت شوند مهر ذلت بر آنان خورده است؛ مگر با ارتباط به خدا، (و تجدید نظر در روش ناپسند خود) و (یا) با ارتباط به مردم (و وابستگی به این و آن) و به خشم خدا گرفتار شده‌اند؛ و مهر بیچارگی بر آنها زده شده؛ چرا که آنها به آیات خدا، کفر می‌ورزیدند و پیامبران را به ناحق می‌کشتند. اینها به خاطر آن است که گناه کردند و (به حقوق دیگران) تجاوز نمودند.
آل عمران ۱۱۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«لیسوا سوآء مّن أهل الکتب أمّه قأئمه یتلون ءایت الله ءانآء اللّّیل و هم یسجدون»
آنها یکسان نیستند؛ از اهل کتاب، جمعیتی هستند که (به حق) قیام می‌کنند؛ و پیوسته در اوقات شب، آیات خدا را می‌خوانند، در حالی که سجده می‌نمایند.
آل عمران ۱۱۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«یؤمنون بالله و الیوم الأخر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یسرعون فی الخیرات و أولئک من الصلحین»
به خدا و روز واپسین ایمان می‌آورند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند؛ و در انجام کارهای نیک پیشی می‌گیرند؛ و آنها از صالحانند.
۱- مسئله امر به معروف و نهی از منکر آنقدر مهم است که در کنار ایمان به خداوند و ایمان به معاد ذکر شده است. (ترجمه المیزان)
۲- امر به معروف و نهی ا زمنکر باید دوام و استمرار داشته باشد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۳- ملاک در صالح بودن، امر به معروف و نهی از منکر کردن است. (ترجمه تفسیر المیزان)
۴- امر به معروف و نهی از منکر، اختصاص به گروه، قوم و ملت خاصی ندارد. لذا می‌فرماید: «اهل کتاب» هم که قرآن آنها را تمجید می‌کند به خاطر امر به معروف و نهی از منکرشان می‌باشد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۵- از جمله شرائط امر به معروف و نهی از منکر کردن علم به معروف و منکر داشتن است. (مجمع البیان)
۶- آمران به معروف و ناهیان از منکر می‌بایست با مراجعه به آیات امر به معروف و نهی از منکر، آنها را شناسایی و با علم به آن نسبت به راهکارها و انجام آن اقدام نمایند. (مجمع البیان)
۷- در ردیف هم قرار گرفتن ایمان به خدا، ایمان به روز آخرت و امر به معروف و نهی از منکر دلیل بر اهمیت این فریضه می‌باشد. (مجمع البیان فی تفسیر القرآن)
۸- جدا ذکر کردن امر به معروف ونهی از منکر از [«خیر» یسارعون فی الخیرات] دلیل بر تأکید و اهمیت امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (مجمع البیان)
۹- «اولئک من الصالحین» پاداشی است که خداوند متعال برای مؤمنان و آمران به معروف و ناهیان از منکر و سبقت گیرندگان در کارهای خیر در نظر گرفته است. (مجمع البیان)
۱۰- همانطور که در سوره بقره در کنار ایمان، نماز آمده است، در این آیه در کنار ایمان، امر به معروف و نهی از منکر آمده است.
۱۱- امر به معروف و نهی از منکر در ادیان دیگر نیز بوده است. (نور)
۱۲- سجده‌های سحرگاهان باید با امر به معروف و نهی از منکر روز همراه باشد. (نور)
نساء۶۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«أولـئک الذین یعلم اللّه ما فی قلوبهم فأعرض عنهم وعظهم وقل لهم فی أنفسهم قولا بلیغا »
آنها کسانی هستند که خدا، آنچه را در دل دارند، می‌داند. از (مجازت) آنان صرف نظر کن؛ و آنها را اندرز ده؛ و با بیانی رسا، نتایج اعمالشان را به آنها گوشزد نما.
۱- آیه در بیان مراتب امر به معروف و نهی از منکر (اعراض، لسانی) می‌باشد. (مجمع البیان)
۲- اعراض وروی گرداندن از مشرکین و منافقین در جایی است که شرک و نفاق خود را آشکار نکنند، اما اگر شرک و نفاق هویدا شدند، قتل و کشتن آخرین راه حل می‌باشد. (مجمع البیان)
۳- مرتبه دیگری از مراتب امر به معروف و نهی از منکر که موعظه بالسان است از وظایف آمرین به معروف و ناهیان از منکر است. (مجمع البیان)
۴- برای اینکه امر به معروف و نهی از منکر تأثیر گذار باشد باید با قول بلیغ و رسا همراه باشد.
نساء۶۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«وما أَرسلنا من رسول إلا لیطاع بإذن الله ولو أنهم إذ ظلموا أنفسهم جآؤوک فاستغفروا اللّه واستغفر لهم الرَّسول لوجدوا اللّه توابا رَّحیما »
ما هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر اینکه به فرمان خدا، از وی اطاعت شود. و اگر این مخالفان، هنگامی که به خود ستم می‌کردند(و فرمانهای خدا را زیر پا می‌گذارند) به نزد تو می‌آمدند، و از خدا طلب آمرزش می‌کردند، و پیامبر هم برای آنها استغفار می‌کرد، خدا را توبه پذیر و مهربان می‌یافتند.
نساء۱۱۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
‏« لا خیر فی کثیر من نجواهم إلا من أَمر بصدقه أَو معروف أَو إصلاح بین النَاس ومن یفعل ذلک ابتغاء مرضات اللّه فسوف نؤتیه أَجرا عظیما»
در بسیاری از سخنان در گوشی (و جلسات محرمانه) آنها، خیر و سودی نیست، مگر کسی که (به این وسیله) امر به کمک به دیگران، یا کار نیک، یا اصلاح در میان مردم کند؛ و هر کس برای خشنودی پروردگار چنین کند، پاداش بزرگی به او خواهیم داد.
۱- گاهی امر به معروف و نهی از منکر به صورت آشکارا و رو در رو سبب شرمندگی یا لجاجت طرف مقابل می‌شود. در اینصورت باید با او با نجوا و پنهانی متذکر شد. (نور، جامع البیان، المیزان)
۲- انسان با درک و شناخت درست معروف‌ها و منکرات می‌تواند راهکارهای مناسب آنرا انتخاب و آنگونه که شایسته امر و نهی می‌باشد اقدام کند. (جامع البیان)
۳- با توجه به تفسیر، امر به معروف و نهی از منکر نباید مفسده‌ای داشته باشد. (جامع البیان)
۴- معروف و منکر را معنا می‌کند. (جامع البیان)
۵- امر و نهی کردن باید به خاطر رضای خدا باشد تا اجر بزرگ بر آن مترتب شود. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
مائده۶۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«لولا ینهئهم الربنیون و الأحبار عن قولهم الإثم و أکلهم السحت لبئس ما کانوا یصنعون»
چرا دانشمندان نصاری و علمای یهود، آنها را از سخنان گناه آمیز و خوردن مال حرام، نهی نمی‌کنند! چه زشت است عملی که انجام می‌دادند.
۱- دلیل بر اهمیت امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (در المنثور)
۲- امر به معروف و نهی از منکر بالاترین نقش را در نجات یک امت دارد. (الدرالمنثور)
۳- امر به معروف و نهی از منکر باید دوام و استمرار داشته باشد. (تا زمانیکه گناهی در زمین رخ می‌دهد، بر علماء واجب است که امر به معروف و نهی از منکر کنند.) (در المنثور، المیزان)
۴- خطاب متوجه علماء است پس علم داشتن به معروف و منکر در وجوب امر و نهی شرط است. (در المنثور، راهنما)
۵- در امر به معروف و نهی از منکر کسانیکه از موقعیت اجتماعی بالاتری برخوردارند وظیفه سنگینتری دارند، لذا آیه علماء را مورد خطاب قرار می‌دهد. (المیزان)
۶- علت تقدم نهی از منکر بر منع خوردن غذاهای حرام و رشوه خواری بخاطر این نکته است که گفتار ناحق ضرر آن بر اجتماع و شخص وارد می‌شود و اجتماع را گمراه و فاسد می‌کند امّا خوردن غذاهای حرام ضرر آن متوجه شخص تنهاست. (المیزان)
۷- لزوم نهی از منکر در مقابله با انحرافات جامعه. (راهنما)
۸- آشنایی عمیق با احکام دین و معارف الهی از شرائط ضروری برای نهی کنندگان از منکر است. (راهنما)
۹- بی تفاوتی عالمان و اندیشمندان دینی در برابر گناهان زمینه‌ساز رواج فساد در جامعه است. (راهنما)
۱۰- وظیفه ناهی از منکر حتی در صورت گستردگی گناه در جامعه وظیفه‌ای ثابت و ضروری است. (راهنما)
۱- تعبیر به «قولهم الإثم» ممکن است اشاره به این باشد که دانشمندان موظّف هستند که مردم را هم از سخنان گناه آلود باز دارند و هم از اعمال گناه.
۲- کلمهٔ «قول» در اینجا به معنی اعتقاد است یعنی دانشمندان برای اصلاح یک جامعهٔ فاسد اول باید افکار و عقاید نادرست آنها را تغییر دهند.
۳- اصلاح جامعهٔ فاسد باید از انقلاب فکری شروع شود.
۴- قرآن کریم همان گونه که گناهکاران را مورد مذمّت قرار می‌دهد، دانشمندان و عالمان ساکت و ترک کنندهٔ امر به معروف و نهی از منکر را نیز مورد مذمّت قرار می‌دهد و کار آنها را زشت می‌شمرد.
۵- سرنوشت تارکان امر به معروف و نهی از منکر همان سرنوشت گناهکاران است.
۶- تارک امر به معروف و نهی از منکر شریک جرم گناهکار می‌باشد.
۷- بنا به نقلی, این آیه شدیدترین آیهٔ قرآن در مورد دانشمندان و عالمان وظیفه شناس و ساکت است که خداوند آنها را توبیخ می‌کند.
۸- این حکم تنها اختصاص به علمای خاموش و ساکت یهود و نصاری ندارد و همهٔ علما و دانشمندان را مورد خطاب قرار می‌دهد.
۹- حکم خداوند دربارهٔ همگان یکسان است.
۱۰- در آیات قبل دربارهٔ تودهٔ مردم تعبیر به «یفعلون» شده است. اما در این آیه در مورد دانشمندان تعبیر به «یصنعون» شده به این معنا که «یفعلون» از مادهٔ «عمل» می‌باشد که به کارهایی که از روی دقت یا بی دقتی انجام شود گویند، امّا «یصنعون» از مادهٔ «صنع» به کارهایی اطلاق می‌شود که از روی دقت و مهارت انجام گیرد یعنی عالم اگر گناهی را مرتکب شد (در برابر گناهان, امر به معروف و نهی از منکر نکرد) مجازاتش از یک فرد جاهل سنگین‌تر است.
۱۱- گناه تارک امر به معروف و نهی از منکر عالمان و دانشمندان دین از سایر افراد سنگین‌تر و مجازاتش بیشتر است و هم چنین در صورتی که عالم و دانشمند دینی امر به معروف و نهی از منکر نماید ثواب عمل وی از سایر افراد جامعه بیشتر خواهد بود.

تفسیر نمونه

مائده ۷۸ اعوذبالله من الشیطان الرجیم
« لعن الّّذین کفروا من بنی اسرائیل علی لسان داوود وعیسی ابن مریم ذلک بما عصوا وکانوا یعتدون »
کافران از بنی اسرائیل بر زبان داوود وعیسی بن مریم لعن شدند واین دو پیامبر بزرگ ازخدا خواستند تا آنها را از رحمت خویش دور سازد این اعلام تنفّر و بیزاری بخاطر آن بود که آنها گناهکار و متجاوز بودند.
۱- یکی از شرائط وجوب امر به معروف و نهی از منکر را بیان می‌کند. (احتمال تأثیر) (جامع البیان)
۲- در صدد بیان مراتب امر به معروف و نهی از منکر است. (آمر به معروف و ناهی از منکر نباید تنها زبانی عمل کند بلکه قلب، دست و زبان وی باید هماهنگ عمل کنند.) (جامع البیان)
۳- هماهنگی میان قول و عمل در امر به معروف و نهی از منکر لازم و ضروری است. (جامع البیان)
۴- عذرتراشی انسان در نزد خداوند نمی‌تواند عاملی در انجام ندادن امر به معروف و نهی از منکر باشد، زیرا خداوند این دسته از انسانها را لعنت کرده است. (جامع البیان)
۵- تکالیف انسانها در زمان مواجه شدن با منکرات مشخص می‌شود. (جامع البیان)
مائده ۷۹ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«کانوا لا یتناهون عن منکر فعلوه لبئس ما کانوا یفعلون»
آنها از اعمال زشتی که انجام می‌دادند، یکدیگر را نهی نمی‌کردند، چه بدکاری انجام می‌دادند.
۱- حضرت عیسی(علیه السلام) قوم بنی اسرائیل را که امر به معروف و نهی از منکر کردند لعنت کرده است. (ترجمه‌تفسیر المیزان)
۲- امر به معروف و نهی از منکر باید استمرار داشته باشد. (لا یتناهون) (ترجمه‌المیزان)
۳- کسانیکه امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند از رحمت خداوند بدورند. (ترجمه تفسیر المیزان)
۴- نهی از منکر نکردن نوعی کفر است چون اگر شخصی اعتماد به خداوند متعال داشته باشد، باید اوامر او را هم اطاعت کند. (ترجمه تفسیر المیزان)
۵- ابراز انزجار انبیاء نسبت به تارکان امر به معروف و نهی از منکر خود نوعی نهی از منکر بوده است، پس نهی از منکر قلبی کفایت نمی‌کندو باید بوسیله لسان هم نهی شود. همانطوری که انبیاء با لعنشان نهی از منکر می‌کردند. (ترجمه تفسیر المیزان)
۶- آیه در صدد بیان اهمیت نهی از منکر می‌باشد. (جامع البیان)
۷- نجات امت از جمله فواید امر و نهی می‌باشد. (جامع البیان)
۸- بقای یک جامعه در انجام این دو فرضیه می‌باشد. (مجمع البیان)
۹- ترک نهی از منکر نفرین و لعن خداوند را در پی دارد. (جامع البیان، مجمع البیان)
۱۰- با توجه به معجزه بودن قرآن و آمدن آن برای هدایت تمام انسانها، امر به معروف و نهی از منکر اختصاص به یک زمان خاص یا توسط افراد خاص ندارد. (جامع البیان)
۱۱- با توجه به روایتی که در ذیل آیه در تفسیر آمده است، وجوب همگانی امر به معروف و نهی از منکر را می‌رساند. (مجمع البیان)
۱- آمر به معروف و ناهی از منکر باید مسئولیت اجتماعی برای خود قائل شود و افراد گناهکار را امر و نهی نماید.
۲- نیکان جامعه نباید در برابر گناهان سایر افراد ساکت باشند چون این عمل سازش کاری با گناهکاران به حساب می‌آید و گناهکاران را عملاً تشویق به گناه بیشتر می‌نماید.
۳- سکوت نیکان و پرهیزکاران جامعه در برابر منکرات, عملی بسیار زشت و ناپسند است.
۴- امر به معروف و نهی از منکر نباید در جامعه به هیچ وجه ترک شود و باید استمرار داشته باشد.
۵- کسانی که امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند خداوند قلوب آنان را مانند گنهکاران می‌کند و آنها را از رحمت خود دور می‌سازد همانطوری که گنهکاران از رحمت خداوند به دورند.
۶- آمر به معروف و ناهی از منکر نباید با گناهکار مأنوس باشد و به چهره آنان لبخند بزند.
۷- آمر به معروف و ناهی از منکر نباید با شخص گناهکار و کافر طرح دوستی و محبت بریزد.

تفسیر نمونه

مائده۱۱۷ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«ما قلت لهم إلا مآ أمرتنی به أن اعبدوا الله ربی و ربکم و کنت علیهم شهیداً ما دمت فیهم فلما توفّیتنی کنت أنت الرقیب علیهم و أنت علی کلّ شیء شهید»
من جز آنچه مرا به آن فرمان دادی، چیزی به آنها نگفتم؛ (به آنها گفتم) خداوندی را بپرستید که پروردگار من و پروردگار شماست!و تا زمانی که در میان آنها بودم، مراقب و گواهشان بودم، ولی هنگامی که مرا از میانشان برگرفتی، تو خودت مراقب آنها بودی؛ و تو بر هر چیز گواهی!
اعراف۱۵۷ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«الذین یتّبعون الرّسول النّبی الأمی الذی یجدونه مکتوباً عندهم فی التورئه و الإنجیل یأمروهم بالمعروف و ینهئهم عن المنکر و یحلّ لهم الطّیبت و یحرم علیهم الخبئث و یضع عنهم إصرهم و الأغلل الّتی کانت علیهم فالذین ءامنوا به و عزّروه و نصروه و اتّبعوا النّور الذّی أنزل معه أولئک هم المفلحون»
همانا که از فرستاده (خدا)، پیامبر «امی» پیروی می‌کنند؛ پیامبری که صفاتش را، در تورات و انجیلی که نزدشان است، می‌یابند؛ آنها را به معروف دستور می‌دهد، و از منکر باز می‌دارد؛ اشیاء پاکیزه را برای آنها حلال می‌شمرد و ناپاکیها را تحریم می‌کند؛ و بارهای سنگین، و زنجیرهایی را که بر آنها بود، (از دوش و گردنشان) بر می‌دارد؛ پس کسانی که به او ایمان آوردند و حمایت و یاریش کردند، و از نوری که با او نازل شده بود پیروی نمودند، آنان رستگارنند.
۱- آیه انواع معروف‌ها و منکرات را بیان می‌کند.(جامع البیان)
۲- ناظر به یکی از شرائط وجوب امر به معروف و نهی از منکر یعنی علم به معروف و منکر است. (جامع البیان)
۳- آمرین به معروف و ناهیان از منکر باید به رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) اقتدا کنند. (جامع البیان)
۴- کار پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله)امر به معروف و نهی از منکر است و آمده است تا انسانها را از غل و زنجیر شهوات نجات بخشد. (المیزان)
۵- وظیفه مردم اطاعت و یاری آمرین به معروف و ناهیان از منکر است. (ترجمه تفسیر المیزان)
۶- عاقبت کسانی که از آمرین به معروف و ناهیان از منکر تبعیت کنند رستگاری است. (ترجمه تفسیر المیزان)
۷- امر به معروف و نهی از منکر باید دائمی و مستمر باشد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۸- علم داشتن به معروف و منکر نیاز و ضروری است تا بر اثر شناختن، امر به منکر و نهی از معروف صورت نگیرد. (المیزان)
۹- امر به معروف و نهی از منکر اختصاص به زمان و مکان خاص ندارد و هر جا که گناه صورت پذیرد باید مانع آن شد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۱۰- منکرات در واقع همان غل و زنجیرهایی هستند که باعث سقوط و تنزل انسان می‌شوند. (ترجمه تفسیر المیزان)
۱۱- جایگاه عقل در شناخت معروف و منکر مشخص می‌شود. (مجمع البیان)
۱۲- شناخت معروف و منکر از شرائط وجوبی این دو فریضه می‌باشد. (مجمع البیان)
۱۳- فرمان بکارهای شایسته یعنی امر به معروف و بر حذر داشتن از کارهای ناروا از وظایف اساسی پیامبر (صلی الله علیه وآله) و از اهداف رسالت بوده است. (راهنما)
۱۴- امر به معروف و نهی از منکر از علامت‌های موجود در تورات و انجیل برای شناسایی پیامبر (صلی الله علیه وآله) بوده است. (تفسیر راهنما)
اعراف۱۶۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و إذ قالت أمه منهم لم تعظون قوماً الله مهلکهم أو معذّ بهم عذاباً شدیداً قالوا معذره إلی ربکم و لعلّهم یتّقون»
و هنگامی را که گروهی از آنها گفتند:« چرا جمعی (گنهکار) را اندرز می‌دهید که سرانجام خداوند آنها را هلاک خواهد کرد، یا به عذاب شدیدی گرفتار خواهد ساخت» گفتند: «برای اعتذار (و رفع مسؤلیت) در پیشگاه پروردگار شماست، به علاوه شاید آنها (بپذیرند و) تقوا پیشه کنند.
۱- از موعظه کردن نبایدخسته شد و موعظه باید استمرار داشته باشد. (ترجمه تفسیر المیزان)
۲- در امر به معروف و نهی از منکر ملامت ملامتگران و سرزنش سرزنش کنندگان نباید باعث یأس و ناامیدی گردد. (ترجمهٔ تفیر المیزان)
۳- در هر جا که روزنهٔ امیدی برای تأثیر امر و نهی می‌باشد (احتمال اثر می‌دهیم) امر به معروف و نهی از منکر کنیم (ترجمهٔ تفیسر المیزان، مجمع البیان)
۴- امر به معروف و نهی از منکر نکردن باعث هلاکت و عذاب شدید می‌گردد. (ترجمهٔ تفیسر المیزان)
۵- خطاب آیه عمومیت دارد و شامل تمام انسانها می‌شود. (ترجمهٔ تفیسر المیزان)
۶- نهی از منکر وسیله‌ای برای باز داشتن مردم از گناهان است. (تفسیر راهنما)
۷- تلاش برای اصلاح جامعه و نهی از منکر امری لازم و ضروری بر عهده‌همگان است. (راهنما)
۸- تنها صالحان و نهی‌کنندگان از منکرات در جوامع فساد پیشه، دارای عذری قابل قبول در پیشگاه خداوند هستند. (راهنما- مجمع البیان)
۹- کسانی که از گناه و فساد پرهیز می‌کنند در صورتی که برای بازداری جامعه از گناه تلاش نمی‌کنند مسئول هستند. (راهنما)
۱۰- نپذیرفتن حق از جانب فاسقان مجوز ترک نمودن نهی از منکر نیست. (راهنما)
۱۱- عدم رضایت از کار گنهکاران و مرتکبین منکر سبب تجارت نمی‌شود. (مجمع البیان)
۱۲- هماهنگ بودن امر به معروف و نهی از منکر قلبی بالسانی و عملی سبب نجات در پیشگاه خداوند می‌شود. (مجمع البیان)
۱- مأمور به وظیفه‌ایم نه مأمور به نتیجه.
۲- یکی از اثرات امر به معروف و نهی از منکر رفع مسئولیت و معذور بودن در پیشگاه خداوند است.
۳- در امر به معروف و نهی از منکر کردن ناامید نشویم شاید گنهکار با تقوا شود.
۴- در هر جا که روزنهٔ امیدی برای اثرپذیری از حق یافتیم اقدام کنیم.
۵- حتی اگر احتمال تأثیر هم (در امر به معروف ونهی از منکر) ندهیم باید از پند و اندرز خودداری نمائیم که این عمل چند فایده دارد: ۱- رفع مسئولیت ۲- اتمام حجّت ۳- آگاه کردن و بیدار کردن وجدان اطرافیان ۴- گناه, لذت اولیهٔ خودش را ندارد.
۶- بیان حقایق و وظایف الهی بدون احتمال تأثیر نیز در برخی موارد واجب است.
۷- امر به معروف و نهی از منکر کردن فقط به خاطر اثر گذاشتن نیست بلکه در بعضی موارد باید حقانیت مطلبی را ثابت کنیم مثلاً مواردی که اگر حکم خداوند گفته نشود و از گناه انتقاد نگردد کم‌کم به دست فراموشی سپرده می‌شود و بدعت‌ها جان می‌گیرد و سکوت دلیل بر رضایت و موافقیت محسوب می‌شود.
منابع: تفسیر نمونه
سوره اعراف، آیه ۱۶۵ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«فلما نسوا ما ذکّروا به انجینا الذین ینهون عن السوء و أخذنا الذین ظلموا بعذاب بئیس بما کانوا یفسقون»
امّا هنگامی که تذکراتی را که به آنها داده شده بود فراموش کردند، (لحظه عذاب فرا رسید و) نهی کنندگان از بدی را رهایی بخشیدیم، و کسانی را که ستم کردند، به خاطر نافرمانیشان به عذاب شدیدی گرفتار ساختیم.
۱- ناظر به یکی از شرائط وجوب امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (احتمال تأثیر) (مجمع البیان)
۲- ناظر به نهی ا زمنکر زبانی است. (مجمع البیان)
۳- معذور بودن در پیشگاه خداوند را از جمله تأثیرات امر و نهی به حساب آورده‌اند.
۴- بعضی مواقع امر به معروف و نهی از منکر واجب می‌شود در صورتی که حکمی از احکام خداوند به دست فراموشی سپرده شود اگر چه تأثیرات دیگری نداشته باشد. (جامع البیان)
۵- نجات از عذاب پروردگار پاداش آمرین به معروف و ناهین از منکر می‌باشد. (تفسیر اختصاصی عیاشی)
اعراف۱۹۸ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و إن تدعوهم إلی الهدی لا یسمعوا و توئهم ینظرون إلیک و هم لا یبصرون»
و اگر آنها را به هدایت فرا خوانید، سخنانتان را نمی‌شنوند؛ و آنها را می‌بینی به تو نگاه می‌کنند، امّا در حقیقت نمی‌بینند.
اعراف۱۹۹ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«خذ العفو و أمر بالعرف و أعرض عن الجهلین»
(به هر حال) با آنها مدارا کن و عذرشان را بپذیر، و به نیکیها دعوت نما، و از جاهلان روی بگردان (و با آنان ستیز مکن)
۱- اشاره به یکی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر دارد (روی برگرداندن از مراتب قلبی ) (مجمع البیان)
۲- احتمال تأثیر، شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (مجمع البیان)
۳- در امر و نهی نباید مفسده و ضرری برای آمر و ناهی وجود داشته باشد. (مجمع البیان)
۴- آمر به معروف باید خود عامل به آن چیزی که دیگران را به آن امر و نهی می‌کند باشد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۵- امر باید به صورت سنتی و عرفی و سیره‌های جاری در جامعه باشد که عقلای جامعه آنرا می‌شناسند؛ به خلاف آن اعمال نادر و غیر مرسوم که عقل اجتماعی آنرا انکار می‌کند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۶- آمر به معروف باید به تمام معروفها و نیکیها امر کند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۷- امر کردن باید به نحو معروف باشد نه به نحو و روش ناپسند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۸- در این آیه به سه تا از وظایف پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) تصریح می‌کند که گویای وظایف آمران و ناهیان هم می‌باشد. چون پیامبر (صلی الله علیه وآله) خود آمر و ناهی بود. (جامع البیان)
۹- «خذ العفو» را باید بهترین طریقه برای به نتیجه رساندن امر به معروف و نهی از منکر برگزیده تا مثمر ثمر باشد. (جامع البیان)
۱۰- «و امر بالعرف»، تنها با شناخت معروفها و منکرها می‌توان مردم را به معروف و منکر امر کرد. (جامع البیان)
۱۱- «و اعرض عن الجاهلین» این قسمت از آیه هم به سختیها و مشکلات در راه امر به معروف و نهی از منکر اشاره دارد و هم به مرتبه‌ای از مراتب امر به معروف و نهی از منکر (رتبه قلبی)
۱۲- احتمال ضرر بر آمر وناهی در انجام امر به معروف و نهی از منکر مانع از انجام این فریضه نمی‌شود.(جامع البیان)
۱- همواره باید راه میانه و اعتدال را در پیش گرفت.
۲- تکلیف باید به اندازه طاقت افراد باشد نه بیشتر از آن (در صورتی که عفو را به معنای حدّ وسط بگیریم)
۳- خوب بودن تنها کفایت نمی‌کند، بلکه باید امر به خوبی نیز (در جامعه) نمود ۴- تنها منکرات را انجام ندادن پذیرفته نیست بلکه باید نهی از منکر نیز نمود.
۵- مخاطب آیه تنها پیامبر (صلی الله علیه وآله) نیست بلکه تمام مسلمانان و مصلحان جامعه مورد خطاب آیه می‌باشد.
۶- هم باید امر به معروف کرد و هم شیوهٔ امر به معروف باید پسندیده معروف و نیکو باشد.
۷- واژه «جاهل» در برابر «عاقل» است و جاهل در فرهنگ قرآنی یعنی نابخردان نه بی‌سوادان...
۸- در شیوهٔ عفو و اعراض و گذشت (در باب امر به معروف و نهی از منکر) باید محکم و استوار بود.
۹- امر به معروف در جامعه نباید متروک شود و معروف، عرف و عارفه هر سه به معنای هر صفت نیکوئی است که عقل انسان آنرا در می‌یابد.

الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی

انفال ۲۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«یایها الذین ءامنوا استجیبوا لله و للرُّسول إذا دعاکم لما یحییکم و اعلموا أن الله یحول بین المرء و قلبه و أنّه إلیه تحشرون» ای کسانی که ایمان آورده‌اید! دعوت خدا و پیامبر را اجابت کنید هنگامی که شما را به سوی چیزی می‌خواند که شما را حیات می‌بخشد. و بدانید خداوند میان انسان و قلب او حایل می‌شود. و (همه شما در قیامت) نزد او گردآوری می‌شوید.
توبه ۶۷ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«المنفقون و المنفقت بعضهم من بعض یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف و یقبضون أیدیهم نسوا الله فنسیهم إنّ المنفقین هم الفسقون » مردان منافق و زنان منافق، همه از یک گروهند آنها امر به منکر و نهی از معروف می‌کنند؛ و دستهایشان را (از انفاق) می‌بندند؛ خدا را فراموش کردند، و خدا (نیز) آنها را فراموش کرد (و رحمتش را از آنها قطع نمود) به یقین، منافقان همان فاسقانند.
۱- امر به منکر و نهی از معروف جزء اوصاف منافقین به حساب می‌آید. (جامع البیان فی تفسیر القرآن)
۲- با شناخت معروف و منکر می‌توان راه‌های مناسب امر و نهی کردن را برگزید. (جامع البیان)
۳- بر آمران و ناهیان لازم است که معروفها و منکرها را خوب بشناسند تا بر اثر جهالت امر به منکر و نهی از معروف نکنند. (مجمع البیان)
۴- امر به منکر کردن و نهی از معروف کردن سبب دوری از رحمت خدا می‌شود. (ترجمه تفسیر المیزان)
۵- امر و نهی نکردن نوعی اعراض از یاد خداست. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۶- امر به معروف و نهی از منکر ذکر خداست. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۷- امر به منکر نشانهٔ فسق و خروج از اعتدال است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
توبه ۷۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و المؤمنون و المؤمنت بعضهم أولیآء بعض یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر و یقیمون الصّلوه و یؤتون الزّکوه و یطیعون الله و رسوله أولئک سیرحمهم الله إن الله عزیز حکیم» مردان و زنان با ایمان ولی (و یار و یاور) یکدیگرند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند، نماز را بر پا می‌دارند؛ و زکات را می‌پردازند؛ و خدا و رسولش را اطاعت می‌کنند؛ به زودی خدا آنان را مورد رحمت خویش قرار می‌دهد؛ خداوند توانا و حکیم است.
۱- امر به معروف و نهی از منکر جزء مقدمات و شرایط ایمان می‌باشد. (جامع البیان)
۲- مقدم شدن امر به معروف و نهی از منکر دلیل بر اهمیت این فریضه می‌باشد. (جامع البیان)
۳- علت تقدم امر به معروف و نهی از منکر شاید به این خاطر باشد که بر پایی نماز، پرداخت زکات و اطاعت خداوند و رسول (صلی الله علیه و آله) با عملی شدن این دو فریضه تحقق می‌یابد. (جامع البیان)
۴- زحمت آمران و ناهیان بی‌پاداش نخواهد بود و رحمت خداوند پاداش این زحمات می‌باشد. (جامع البیان، ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۵- دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد. (مجمع البیان)
۶- در تشخیص معروف و منکر یکی از دو وسیله شناخت (شرع و عقل) لازم و ضروری است. (مجمع البیان)
۷- عاقبت کسانی که امر و نهی نمی‌کنند جهنم و خلود در جهنم است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۸- یکی از نشانه‌های ایمان امر و نهی کردن است. (ترجمهٔ تفیسر المیزان)
۹- استمرار امر و نهی (یعنی امر و نهی کردن باید مستمر و مدام باشد.) (ترجمهٔ تفسیرالمیزان)
۱۰- امر به معروف و نهی از منکر کردن مؤمنان، همدیگر را به خاطر داشتن ولایت در امور یکدیگر است آن هم ولایتی که تا کوچکترین افراد اجتماع راه دارد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۱- طاعت هم آن نیست که بر مهر نهی پیشانی. لذا امر به معروف و نهی از منکر بر نماز مقدم شمرده شده است. (ترجمهٔ تفسیرالمیزان)
۱۲- امر و نهی نکردن نشانهٔ بی‌ایمانی است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
توبه ۱۱۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«التّئبون العبدون الحمدون السئحون الرکعون السجدون الآمرون بالمعروف و النّاهون عن المنکر و الحفظون لحدود الله و بشّر المؤمنین»
توبه کنندگان، عبادت کاران، سپاسگویان، سیاحت کنندگان، رکوع کنندگان، سجده آوران آمران به معروف، نهی‌کنندگان از منکر، و حافظان حدود (و مرزهای) الهی، (مومنان حقیقی‌اند). و بشارت ده به (اینچنین) مومنان ۱- ذکر امر به معروف و نهی از منکر در کنار توبه کنندگان، عبادت کاران، سپاس گویان، سیاحت کنندگان، رکوع کنندگان نشانهٔ اهمیت این مسئله است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۲- آمرین به معروف و ناهین از منکر حافظان حدود و مرزهای الهی هستند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۳- امر به معروف و نهی از منکر کردن نشانه ایمان است و بشارت پروردگار را به همراه دارد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- این آیه تهدیدی است برای افرادی که منکری را می‌بینند و نسبت به آن ساکتند و هیچ واکنشی نشان نمی‌دهند. (تفسیر عیاشی)
۵- امر به معروف و نهی از منکر وظیفه‌ای عمومی و اجتماعی است. (جامع البیان)
۶- ثمرات امر به معروف و نهی از منکر گاهی در افراد ظاهر می‌شود و گاهی در اجتماع. (جامع البیان)
۷- قوام و پایداری یک جامعه در گرو برپایی امر به معروف و نهی از منکر است. (جامع البیان)
۸- هدایت یافتن و عمل نتیجهٔ محقق شدن امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (جامع البیان)
۹- آگاهی یافتن آمران به معروف و ناهیان از منکر نسبت به محدوده‌وظایفشان. (جامع البیان)
۱۰- اگر بخواهیم امر و نهی ما مثمر ثمر باشد باید بین قول و عمل خود هماهنگی به وجود آوریم. (جامع البیان)
هود ۸۸ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«قال یقوم أرءیتم إن کنت علی بینه من ربی و رزقنی منه رزقاً حسناً و مآ أرید أن أخالفکم إلی مآ أنهاکم عنه إن أرید إلاّ الإصلح ما استطعت و ما توفیقی إلاّ بالله علیه توکّلت و إلیه أنیب»
گفت: ای قوم! به من بگویید هرگاه من دلیل آشکاری از پروردگارم داشته باشم، و رزق (و موهبت) خوبی به من داده باشد (آیا می‌توانم بر خلاف فرمان او رفتار کنم) من هرگز نمی‌خواهم چیزی که شما را از آن باز می‌دادم، خودم مرتکب شوم! من جز اصلاح ـ تا آنجا که توانایی دارم ـ نمی‌خواهم! و توفیق من جز به خدا نیست بر او توکل کردم! و به سوی او باز می‌گردم.
هود ۱۱۶ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«فلولا کان من القرون من قبلکم أولوا بقیه ینهون عن الفساد فی الأرض إلاّ قلیلاً مِمن أنجینا منهم و اتّبع الذین ظلموا مآ أترفوا فیه و کانوا مجرمین»
چرا در قرون (و اقوام) قبل از شما، دانشمندان صاحب قدرتی نبودند که از فساد و زمین جلوگیری کنند! مگر اندکی از آنها که نجاتشان دادیم! و آنان که ستم می‌کردند از تنعّم و کامجویی پیروی کردند، و گناهکار بودند (و نابود شدند)
۱- آیه بر وجوب نهی از منکر دلالت دارد. (تفسیر اختصاصی مجمع البیان)
۲- ترک نمودن نهی از فساد و منکر را خداوند مذمت کرده است. (مجمع البیان)
۳- آمران به معروف و ناهیان از منکر نجات پیدا می‌کنند. (تفسیر اختصاصی مجمع البیان)
۴- ترک کنندگان امر به معروف و نهی از منکر هلاک می‌شوند. (تفسیر اختصاصی مجمع البیان)
رعد ۳۶ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم «و الذین ءاتینهم الکتب یفرحون بمآ أنزل إلیک و من الأحزاب من ینکر بعضه قل إنّما أمرت أن أعبد الله و لا أشرک به إلیه أدعوا و إلیه مئاب»
کسانی که کتاب آسمانی به آنان دادیم، از آنچه بر تو نازل شده، خوشحالند و بعضی از احزاب (و گروه‌ها) قسمتی از آن را انکار می‌کنند؛ بگو: من مأمورم که «الله» را بپرستم؛ و شریکی برای او قائل نشوم! به سوی او دعوت می‌کنم؛ و بازگشت من به سوی اوست.
نحل ۷۶ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و ضرب الله و مثلاً رجلین أحدهما أبکم لا یقدر علی شیء و هو کلّ علی مولئه أینما یوجهه لایأت بخیر هل یستوی هو و من یأمر بالعدل و هو علی صراط مستقیم»
خداوند مثالی (دیگر) زده است، دو نفر را که یکی از آن دو، گنگ مادر زاد است، و قادر بر هیچ کاری نیست و سربار صاحبش می‌باشد؛ او را در پی هر کاری بفرستد، خوب انجام نمی‌دهد؛ آیا چنین انسانی که امر به عدل و داد می‌کند؛ و بر راهی راست قرار دارد، برابر است.
۱- صفات آمران به معروف و ناهیان از منکر را بیان می‌کند. (جامع البیان)
۲- زبان گویا در انجام این دو فریضه نقش مهمی دارد. (جامع البیان)
۳- پیوستگی، مداومت و استمرار در انجام این دو فریضه بر بهتر محقق شدن و داشتن ثمرات نیاز و ضروری است. (جامع البیان)
۴- آمدن فعل مضارع دلیل بر استمرار می‌باشد. (امر به معروف و نهی از منکر باید مستمر باشد.) (جامع البیان)
نحل ۹۰ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«إن الله یامر بالعدل و الإحسن و إیتآی ذیالقربی و ینهی عن الفحشآء و المنکر و البغی یعظکم لعلّکم تذکّرون»
خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان می‌دهد؛ و از فحشا و منکر و ستم نهی می‌کند؛ خداوند به شما اندرز می‌دهد، شاید متذکّر شوید.
۱- خداوند هم امر به معروف و نهی از منکر می‌کند و کسی که امر و نهی می‌کند، نوعی صفت پروردگار را داراست. (المیزان)
۲- از تمام منکرات و فحشاء و ستمها باید نهی نمود. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۳- ما مأموریم نهی از منکر کنیم؛ منکر کاری است که مردم در جامعه آنرا به خاطر زشتی‌اش یا به خاطر جرم و گناه ترک کرده باشند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- امر و نهی پروردگار مستمر و دائمی است پس امر و نهی ما نیز باید دائمی و مستمر باشد. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۵- نهی خداوند از انجام منکرات- فحشاء- بغی؛ دلیل بر اهمیت امر به معروف و نهی از منکر می‌باشد. (مجمع البیان)
۶- با مراجعه به قرآن و سنت، نسبت به منکرات، شناختی که از شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است حاصل می‌شود.
مریم ۵۵ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و کان یأمر أهله بالصّلوه و الزکوه و کان عند ربه مرضیاً»
او همواره خانواده‌اش را به نماز و زکات فرمان می‌داد و همواره مورد رضایت پروردگارش بود.
۱- برای آنکه امر به معروف و نهی از منکر سودمند باشد و اثرگذار شود باید در تحقق آن پافشاری و اصرار داشته باشیم و پیوسته امر و نهی نمائیم. (جامع البیان)
۲- پاداش آمران به معروف و ناهیان از منکر رضایت پروردگار می‌باشد. (جامع البیان)
طه ۴۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«فقولا له قولاً لّینا لعلّه یتذکّر أو یخشی»
اما به نرمی با او سخن بگویید؛ شاید متذکر شود، یا (از خدا) بترسد.
۱- آیه بر شرائط تأثیر امر به معروف و نهی از منکر دلالت می‌کند و برای اینکه امر و نهی مؤثر باشد، باید با زبان خوش و مهربانی باشد تا فرد مقابل آنرا بپذیرد و در وی تنفّر بوجود نیاورد. (مجمع البیان)
۲- پیامدهای جهل به نیازهای امر به معروف و نهی از منکر، در نتیجه بد عمل کردن می‌باشد و نفرت به دنبال خواهد داشت. (مجمع البیان)
۳- داشتن شناخت و علم و آگاهی نسبت به نیازهای امر به معروف و نهی از منکر در سریعتر مورد قبول واقع شدن آن کمک می‌کند و محققّ می‌یابد. (مجمع البیان)
۱- آمر به معروف و ناهی از منکر باید دلسوزانه برخورد کند که با خشونت راه به جایی نمی‌برد.
۲- در امر به معروف و نهی از منکر ناامید نشویم.
۳- ما مأمور به وظیفه‌ایم نه مأمور به نتیجه.
۴- هدف از امر به معروف و نهی از منکر کردن ارشاد است نه انتقام جویی و مسائل دیگر
۵- در امر و نهی کردن اول سراغ رهبران و کسانی که نبض جامعه را در دست دارند برویم لذا فرمود اول برو سراغ فرعون نه بنی اسرائیل چرا که عامل پیشرفت یا عقب افتادگی، خوشبختی، یا بدبختی یک ملّت قبل از هر چیز رهبران و سردمداران آن ملّت‌اند.
۶- فرق میان «یتذکر» و «یخشی» در اینجا این است که اگر با سخن نرم و ملایم با او روبرو شوید و در عین حال مطالب را با صراحت و قاطعیت بیان کنید، یک احتمال این است که او دلایل منطقی شما را از دل بپذیرد و ایمان آورد. احتمال دیگر این است که لااقل از ترس مجازات الهی در دنیا و آخرت و بر باد رفتن قدرتش، سر تسلیم فرود آورد و با شما مخالفت نکند.
۷- در امر و نهی کردن همیشه صرف تنفر و انزجار قلبی و اخم کردن کفایت نمی‌کند. بلکه در برخی موارد باید زباناً وارد شد.
۸- گاهی اثر امر و نهی کردن تعلّم و یادگیری است. گاهی یادآوری مسائلی است که شخص فراموش کرده.
۹- با وجودی که خداوند متعال علم داشت که فرعون ایمان نمی‌آورد (مؤمن و خاشع نمی‌شود) باز حضرت موسی(علیه السلام) را مأمور کرد تا او را ارشاد نماید این به خاطر این است که درس به موسی و هارون و رهبران الهی بدهد. درس: (در امر و نهی کردن ناامید نشویم)
۱۰- رضایت خدا بر رضایت غیر خداوند ترجیح دارد. (با وجودی که حضرت موسی (علیه السلام) در خانهٔ فرعون بزرگ شد. امّا باز هم امر و نهی فرعون نمود.)
۱۱- آمر به معروف و ناهی از منکر را در اثرپذیری از امر و نهی‌اش امیدوار کنیم و از همان ابتدا او را ناامید نکنیم.
۱۲- در امر و نهی کردن در برخی موارد انفرادی عمل نکنیم (فقولا) لذا حضرت موسی (علیه السلام) درخواست وزیر و پشتیبان نمود.
۱۳- فرعونی که ادعای خدایی می‌کند و آن موقعیت اجتماعی در میان بنی اسرائیل دارد باید شخصی مثل موسی و هارون برای ارشاد او فرستاد.
۱۴- در امر و نهی کردن در بعضی مواقع گفتن یک نفر کفایت نمی‌کند. (فقولا)
۱۵- اثر امر و نهی باید دائمی باشد. مستمر و بی وقفه باشد «یتذکر» و «یخشی» فعل مضارع رمز تداوم است.
۱۶- وظیفه انبیاء ابلاغ است و قابل هم باید در قابلیت تام باشد لذا خداوند می‌فرماید: (قل)

تفسیر نمونه

۱- آمر به معروف و ناهی از منکر باید با طرف مقابل خود با نرمی و لطافت سخن بگوید و امر و نهی نماید.
۲- در امر به معروف و نهی از منکر تنها انزجار قلبی کفایت نمی‌کند بلکه در بعضی مواقع باید با زبان این امر صورت پذیرد و سخن نیز گفته شود.
۳- آمر به معروف و ناهی از منکر باید امیدوار باشد به امر و نهی خود شاید مؤثر واقع گردد.
۴- وظیفهٔ آمر به معروف و ناهی از منکر تذکر دادن است خواه اثر گذار باشد خواه تأثیری نداشته باشد.
۵- گاهی آمر به معروف و ناهی از منکر با امر و نهی خود فرد یا افراد مقابل را متذکر می‌شود و گاهی مرحلهٔ بالاتری رخ می‌دهد و آنها را خاشع می‌کند.
۶- تأثیر سخن گفتن با نرمی و لطافت به مراتب بیشتر از غلظت و خشونت است لذا قرآن کریم تعبیر به «لین» می‌کند. حتی در برابر فرعون که ادّعای خدایی می‌کرد، این واژه را بکار می‌برد که جای تأمّل است.

الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی

طه ۱۳۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و أمر أهلک بالصّلوه و اصطبر علیها لا نسئلک رزقاً نّحن نرزقک و العقبه للتّقوی»
خانوادهٔ خود را به نماز فرمان ده؛ و بر انجام آن شکیبا باش، از تو روزی نمی‌خواهیم؛ (بلکه) ما به تو روزی می‌دهیم، و عاقبت نیک برای تقواست.
۱- همانگونه که رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه وآله) مأمور شد تا دعوت خودش را از خانواده و خویشاوندان خود شروع نماید، آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز باید آنگونه عمل نمایند. (جامع البیان)
۲- اول باید آمر به معروف و ناهی از منکر خود نسبت به آنچه می‌گوید عمل نماید بعد امر و نهی کند. (جامع البیان)
۳- از جمله شرایط تأثیر امر به معروف و نهی از منکر یکسان بودن قول و عمل آمر و ناهی است. (مجمع البیان)
حج ۴۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«الذین إن مّکّنّهم فی الأرض أقاموا الصّلوه و ءاتوا الزکوه و أمروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و لله عقبه الأمور»
همان کسانی که هر گاه در زمین به آنها قدرت بخشیدیم نماز را بر پا می‌دارند و زکات می‌دهند و امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند و پایان همه کارها از آن خداست.
۱- به پاداشتن امر به معروف و نهی از منکر نیازمند شرایط و ویژگیهایی است که در تحقّق آن قدرت و توانایی آمر و ناهی جایگاه ویژه‌ای دارد. (جامع البیان)
۲- خطاب آیه عمومیت دارد و شامل تمام انسانهاست و مربوط به زمان مشخص و فرد مشخصی نمی‌باشد. (مجمع البیان)
۳- آیه دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد. چون صیغه امر و نهی، ظهور در وجوب دارد. (مجمع البیان)
۴- ذکر امر به معروف و نهی از منکر در کنار زکات و نماز، نشانهٔ اهمیت و ارزش این مسئله است. (مجمع البیان)
۵- آرزوی مؤمنان این است که در زمین قدرت یابند تا بتوانند جلوی منکرات را بگیرند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
حج ۷۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و إذا تتلی علیهم ءایتنا بینت تعرف فی وجوه الذین کفروا المنکر یکادون یسطون بالذین یتلون علیهم ءایتنا قل أفأنبئکم بشر من ذلکم النّار وعدها الله الذین کفروا و بئس المصیر»
و هنگامی که آیات روشن ما بر آنان خوانده می‌شود، در چهره کافران آثار انکار مشاهده می‌کنی، آنچنان که نزدیک است برخیزند و با مشت به کسانی که آیات ما را بر آنها می‌خوانندحمله کنند! بگو: آیا شما را به بدتر از این خبر دهم؛ همان آتش سوزنده [دوزخ] که خدا به کافران وعده داده و بد سرانجامی است.
مؤمنون ۷۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و لو اتّبع الحق أهوآءهم لفسدت السموات و الأرض و من فیهن بل أتینهم بذکرهم فهم عن ذکرهم معرضون»
و اگر حق از هوسهای آنها پیروی کند، آسمانها و زمین و همه کسانی که در آنها هستند تباه می‌شوند ولی ما قرآنی به آنها دادیم که مایه یادآوری برای آنهاست، امّا آنان از (آنچه مایه) یاد آوریشان (است) رویگردانند.
مؤمنون ۷۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«أم تسئلهم خرجاً فخراج ربک خیر و هو خیر الرازقین»
یا اینکه تو از آنها مزد و هزینه‌ای (در برابر دعوتت) می‌خواهی؛ با اینکه مزد پروردگارت بهتر، و او بهترین روزی دهندگان است.
مؤمنون ۷۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و إنّک لتدعوهم إلی صراط مستقیم»
بطور قطع، تو آنان را به راه راست دعوت می‌کنی.
نور ۲۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«یا أیها الذین ءامنوا لا تتبعوا خطوت الشّیطن و من یتّبع خطوت الشّیطن فإنّه یأمر بالفحشآء و المنکر و لو لا فضل الله علیکم و رحمته ما زکی منکم من أحد أبداً و لکن الله یزکّی من یشآء و الله سمیع علیمـا»
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! از گامهای شیطان پیروی نکنید هر کس پیرو گامهای شیطان شود (گمراهش می‌سازد زیرا) او به فحشا و منکر فرمان می‌دهد و اگر فضل و رحمت الهی بر شما نبود، هرگز احدی از شما پاک نمی‌شد، ولی خداوند هر که را بخواهد تزکیه می‌کند؛ و خدا شنوا و داناست.
۱- امر نمودن به فحشاء و منکرات از کارهای شیطان است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۲- شیطان در امر به منکرات و نهی از معروفها خسته نمی‌شود و پیوسته بد کار خود مشغول است. پس ما نیز باید در امر به معروف و نهی از منکر پیوسته و مدام مشغول باشیم. (ترجمهٔ تفیسر المیزان)
۳- امر به معروف و نهی از منکر، نشانهٔ ایمان است. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- امر به معروف و نهی از منکر نکردن، باعث می‌شود انسان و اجتماع به تدریج منحرف شوند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
شعراء ۲۱۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و أنذر عشیرتک الأقربین»
و خویشاوندان نزدیکت را انذار کن
نمل ۱۸ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«حتّی إذآ أتوا علی واد النّمل قالت نمله یأیها النّمل ادخلوا مسکنکم لا یحطمنّکم سلیمن و جنوده و هم لا یشعرون»
(آنها حرکت کردند) تا به سرزمین مورچگان رسیدند؛ مورچه‌ای گفت:«ای مورچگان! به لانه‌های خود بروید تا سلیمان و لشکرش شما را پایمال نکنند در حالی که نمی‌فهمند.
عنکبوت ۴۵ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«اتل ما أوحی إلیک من الکتب و أقم الصلوه إن الصلوه تنهی عن الفحشاء و المنکر و لذکر الله أکبر و الله یعلم ما تصنعون»
آنچه را از کتاب (آسمانی) به تو وحی شده تلاوت کن، و نماز را بر پا دار، که نماز (انسان را) از زشتیها و گناه باز می‌دارد و یاد خدا بزرگتر است؛ و خداوند می‌داند شما چه کارهایی انجام می‌دهید.
۱- «صلاه» به عنوان آمر و ناهی معرفی شده است و این عظمت و اهمیت کار آمران و ناهیان را می‌رساند.(مجمع البیان)
۲- آمران به معروف و ناهیان از منکر با انزجار قلبی، لسانی و یدی به این امر می‌پردازند و نماز هم با اذکاری که دارد، امر به معروف و نهی از منکر می‌کند. (مجمع البیان)
۳- این آیه بنابراین تفسیر بر یکی از مراتب امر به معروف و نهی از منکر (مرتبهٔ لسانی) دلالت دارد. (مجمع البیان)
لقمان ۱۷ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«یبنی أقم الصّلوه و أمر بالمعروف و انه عن المنکر و اصبر علی مآ أصابک إن ذلک من عزم الأمور»
پسرم؛ نماز را بر پادار، و امر به معروف و نهی از منکر کن و در برابر مصایبی که به تو می‌رسد شکیبا باش که این از کارهای مهمّ است.
۱- اگر کسی خواسته باشد خود اهل معروف باشد باید امر به معروف و نهی از منکر نماید. (نور الثقّلین)
۲- حضرت لقمان (علیه السلام) فرزند خود را مورد خطاب قرار می‌دهد و این از باب نمونه و مثال می‌باشد و خطاب وی شامل همه‌انسانها است. (نور الثّقلین)
۳- امر به معروف و نهی از منکر آزار و اذیت‌هایی را به دنبال دارد که تنها با صبر می‌توان این مشکلات را تحمّل کرد. (نور الثّقلین- مجمع البیان- ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۴- امر به معروف و نهی از منکر در کنار نماز قرار گرفته و این دلیل بر اهمیت این دو فریضه‌الهی می‌باشد. (مجمع البیان)
۵- حکم نماز وجوب است و از کنار هم قرار گرفتن این فرایض در آیه وجوب امر به معروف و نهی از منکر استفاده می‌شود. (مجمع البیان)
۶- معروف و منکر دو کلمه عام هستند که شامل تمام طاعات و معاصی می‌شوند. (مجمع البیان)
۷- مصائب و مشکلاتی که در اجرای امر به معروف و نهی از منکر وجود دارد، مانع از انجام این دو فریضه نمی‌شود. (جامع البیان)
۸- قرآن کریم انسان را به صبر در برابر مشکلات سفارش نموده است که مشکلات امر به معروف را هم شامل می‌شود. (جامع البیان)
۹- در انجام امر به معروف و نهی از منکر باید صابر باشیم. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۰- از جمله وصیت‌های پدر به فرزند خود این است که فرزند را به امر به معروف و نهی از منکر نمودن سفارش کند. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۱- در اینکه امر به صبر در کنار امر به معروف و نهی از منکر آمده است، می‌فهمیم که نباید توقع داشته باشیم که فرد مقابل(به طور کامل) مطیع ما باشد.(ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱۲- ما مأمور به وظیفه‌ایم، نه مأمور به نتیجه. (ترجمهٔ تفسیر المیزان)
۱- اولین سفارش به فرزندان سفارش به نماز است.
۲- در امر به معروف و نهی از منکر کردن دلسوزانه برخورد نمائیم. (بنی)
۳- خود که عامل به نیکی‌ها شدید، بعد دیگران را امر کنید.
۴- در برابر مصائب و مشکلات باید صابر و شکیبا باشیم که این از کارهای اساسی و از وظایف هر انسانی است.
۵- در امر به معروف و نهی از منکر در مقابل مشکلات و سودپرستان سلطه جو و گنهکاران آلوده و خود خواه که به آسانی تسلیم نمی‌شوند و حتی در مقام اذیت و آزار و متهّم ساختن آمران به معروف برمی‌آیند باید صبر و استقامت ورزید.
۶- باید معروف و منکر را شناخت بعد نسبت به آن امر کرد چه بسا بعضی مواقع امر به منکر و نهی از معروف نمائیم (در صورت نشناختن امر به معروف و نهی از منکر)
۷- در امر به معروف و نهی از منکر کردن توقع نداشته باشیم شخص مقابل تسلیم محض ما باشد چه بسا در برخی موارد عکس‌العمل از خود نشان دهد، لذا باید صبر کرد.
۸- فرزندان را با نماز و امر به معروف و نهی از منکر آشنا کنیم و به جای سفارش به اموری که چه بسا خیر و دنیا و آخرت در آن نیست امر به مواردی که مرضّی خداست کنیم.

تفسیر نمونه

سبأ ۴۶ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«قل إنّما أعظکم بواحده أن تقوموا لله مثنی و فرادی ثم تتفکّروا ما بصاحبکم من جنّه إن هو إلاّ نذیر لکم بین یدی عذاب شدید»
بگو:«شما را تنها به یک چیز اندرز می‌دهم، که: دو نفر دو نفر یا به تنهایی برای خدا قیام کنید، سپس بیندیشید این دوست و همنشین شما ‍]محمد] هیچ گونه جنونی ندارد؛ او فقط بیم دهنده شما در برابر عذاب شدید (الهی) است.
فصّلت ۳۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و من أحسن قولاً ممن دعآ إلی الله و عمل صلحاً و قال إنّنی من المسلمین»
چه کسی خوش گفتارتر است از آن کسی که دعوت به سوی خدا می‌کند، و عمل صالح انجام می‌دهد و می‌گوید: من از مسلمانانم.
۱- هماهنگی قول و عمل. (جامع البیان)
۲- قول نیکو و زبان خوش در امر و نهی تأثیر زیادی دارد. (جامع البیان)
۱- اسلام با کمیت کار ندارد بلکه با کیفیت سر و کار دارد.
۲- خوب حرف زدن ملاک است نه زیاد حرف زدن.
۳- آمر به معروف و ناهی از منکر باید مردم را متوجه خدا کند نه متوجه دیگران یا نفس خودش.
۴- وراث و افراد در برخی موارد به صورت سؤالی مطرح شود تا اثر بیشتری داشته باشد. مثل :«هل یستوی الذین و الذین لایعلمون»
۵- در دعوت به سوی خداوند از سخنان زیبا و کلام نیکو استفاده نمائیم.
۶- بهترین کلام‌ها و بهترین سخن‌ها، سخنی است که در آن ارشاد و تذکر باشد.
۷- این آیه با صراحت بهترین گویندگان را کسانی معرفی کرده که دارای این سه وصفند: ۱- دعوت به الله ۲- عمل صالح ۳- تسلیم در برابر حق
۸- آمر به معروف و ناهی از منکر باید هم خوب حرف بزند و هم حرف خوب بزند.

تفسیر نمونه

شوری ۱۴ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«و ما تفرقوا إلاّ من بعد ماجاءهم العلم بغیا بینهم و لولا کلمه سبقت من ربک إلی أجل مسمی لّقضی بینهم و إن الذین أورثوا الکتب من بعدهم لفی شک منه مریب» آنان پراکنده نشدند مگر بعد از آنکه علم و آگاهی به سراغشان آمد؛ و این تفرقه جویی بخاطر انحراف از حق بود؛ و اگر فرمانی از سوی پروردگارت صادر نشده بود که تا سرآمد معینی (زنده و آزاد) باشند در میان آنها داوری می‌شد؛ و کسانی که بعد از آنها وارثان کتاب شدند نسبت به آن در شک و تردیدند؛ شکی همراه بابدبینی.
شوری ۱۵ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«فلذلک فادع و استقم کمآ أمرت و لا تتّبع أهوآءهم و قل ءامنت بمآ أنزل الله من کتب و أمرت لأعدل بینکم الله ربنا و ربکم لنآ أعملنا و لکم أعملکم لا حجه بیننا و بینکم الله یجمع بیننا و إلیه المصیر»
پس به همین خاطر تو (نیز آنان را) دعوت کن و آن چنان که مأمور شده‌ای استقامت نما و از هوی و هوسهای آنان پیروی مکن و بگو:«به هر کتابی که خدا نازل کرده ایمان آورده‌ام و مأمورم در میان شما عدالت کنم، خداوند پروردگار ما و شماست؛ نتیجه اعمال ما از آن ماست و نتیجه اعمال شما از آن شما؛خصومت شخصی در میان ما نیست، و خداوند ما و شما را در یک جا جمع می‌کند، و بازگشت (همه) به سوی اوست.
محمد ۲۱ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«طاعه و قول معروف فإذا عزم الأمر فلو صدقوا الله لکان خیراً لّهم»
(ولی) اطاعت و سخن سنجیده برای آنان بهتر است، و اگر هنگامی که فرمان جهاد قطعی می‌شود به خدا راست گویند (و از در صدق و صفا در آیند) برای آنها بهتر می‌باشد.
صف ۲و ۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«یأیها الذین ءامنوا لم تقولون ما لا تفعلون - کبر مقتاً عند الله أن تقولوا ما لا تفعلون»
ای کسانی که ایمان آورده‌اید. چرا سخنی می‌گوئید که عمل نمی‌کنید. - نزد خدا بسیار موجب خشم است که سخنی بگوئید که عمل نمی‌کنید.
علق ۹ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«أرءیت الذی ینهی»
به من خبر ده کسی که نهی می‌کند.
۱- آیه در مورد ابی لهب (لعنه الله علیه) نازل شده است که نهی از معروف (نماز خواندن پیامبر (صلی الله و علیه وآله) نمود.
۲- همان گونه که کسانی امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند در مقابل کسانی نیز هستند که امر به منکر و نهی از معروف می‌کنند.
۳- کسی که نماز خواندن را نهی می‌کند، در ردیف ابولهب هاست و با آنها محشور می‌گردد.
۴- آمران به منکر و ناهیان از معروف مدام به این موضوع می‌پردازند و آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز باید در این مهم تداوم و استمرار داشته باشند.
۵- یکی از راه‌های امر به معروف و نهی از منکر کردن اقامه و بر پاداشتن نماز است.
الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی
علق ۱۱و ۱۲ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم
«أرءیت إن کان علی الهدی - أو أمر بالتّقوی»
به من خبر ده اگر او به راه هدایت باشد.- یا (مردم را) به تقوا فرمان دهد (آیا نهی او سزاوار است)
عصر ۳ أعوذ بالله من الشیطان الرجیم «إلاّ الذین ءامنوا و عملوا الصّلحت و تواصوا بالحق و تواصوا بالصّبر»
مگر آنان که ایمان آورده و اعمال صالح انجام داده‌اند، و یکدیگر را به حق سفارش کرده و به استقامت توصیه نموده‌اند.
۱ـ صبر,کلید و حلّال مشکلات است.(مجمع البیان)
۲ـ صبر, زمینه ساز تحقّق امربه معروف ونهی از منکر می‌باشد.(مجمع البیان)
۱- آمر به معروف و ناهی از منکر باید در انجام وظایف خود مصرّ باشد.
۲- آمر به معروف و ناهی از منکر باید ابتدا خود عامل و اهل اصلاح باشد تا بتواند دیگران را امر به معروف و نهی از منکر نماید.
۳- بنا به نقلی این دو آیه که در آن صحبت از توصیه به حق و صبر است، عموماً به معنی امر به معروف و نهی از منکر عمومی گرفته نشده است بلکه این آیات مربوط به الگو سازی است واین آیات به درون سازی تشکل‌های اسلامی مربوط است.
۴- عوامل نفسانی یا بیرونی دائماً می‌خواهد ایمان و عمل را از انسان بگیرد، لذا باید امر و توصیه به صبر و استقامت نمود.
۵- مؤمنان بعنوان یک نهاد و گروه اسلامی، اوّل باید خود را حفظ کنند و این عقیدهٔ خود را با برهان تقویت نمایند و بعد هم معلّم باشند و هم متعلّم یعنی برای دیگران نیز الگو باشند.
۶- این آیه اشاره دارد به اینکه مؤمنان باید مواظب مؤمنان باشند.
۷- روایت شده وقتی اصحاب و یاران پیامبر (صلی الله علیه وآله) به یکدیگر می‌رسیدند، پیش از آن که از یکدیگر جدا شوند سورهٔ والعصر را می‌خواندند و محتوای آنرا یاد آور می‌شدند، آنگاه هر کس پی‌کارش می‌رفت.
منبع: الکشف والبیان فی تفسیر القرآن ثعلبی

منبع: راسخون - تاریخ برداشت:24-3-95

بازگشت به مقالات