امر به معروف و نهی از منکر از نگاهی دیگر(۲)

امر به معروف و نهی از منکر از نگاهی دیگر(۲)

نویسنده: اقبال حسینی نیا

مقدمه

پرهیز از زیاده روی در سرزنش و بدزبانی، یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر حضرت علی علیه السلام در وصیت به فرزند بزرگوارش، امام حسن مجتبی علیه السلام می‌فرماید: «والاِفْراطُ فِی المَلامَه یشُبُّ نیرانَ اللَّجاجَه؛ زیاده روی در سرزنش، آتش لجاجت را برمی افروزد». بدزبانی و خشونت، نه تنها موجب هدایت گمراهان نمی‌شود، بلکه پس از تخریب شخصیت و بی آبرو کردن فرد، او را کینه توز و خودخواه می‌سازد و چه بسا وی را در پیمودن راه خلافی که در پیش گرفته است، جسورتر می‌کند. حضرت علی علیه السلام در هشداری به همگان می‌فرماید: «ولا تَکثِرِ الْعِتابَ فَإِنَّهُ یورِثُ الضَّغینَه؛ در سرزنش و نکوهش زیاده روی مکن که موجب کینه توزی می‌شود». با سرزنش زیاد، فرد خطاکار تصور می‌کند که دیگر اصلاح پذیر نیست و دیگران از او روی گردانند. از این رو، نه تنها خطاهای گذشته خود را تکرار می‌کند، بلکه با ناامیدی بر لغزش وانحراف خویش نیز می‌افزاید. پس یکی از موانع به بار نشستن امر به معروف و نهی از منکر، آن است که این دو فریضه مهم با زیاده روی درسرزنش و نکوهش همراه شود.
پیام متن:
۱. امر به معروف و نهی از منکر، شرایط و ویژگی‌هایی دارد که رعایت آنها، ضروری است.
۲. بدزبانی، تندخویی و خشونت، نه تنها در امر به معروف و نهی از منکر سازنده نیست، بلکه ویرانگر است.
اعتماد سازی یکی از روش‌های اثرگذار در امر به معروف و نهی از منکر، اعتمادسازی است. اگر شنونده به ناصح اعتماد نداشته باشد، سخنش را نمی‌پذیرد. باید در وهله اول، اعتماد طرف مقابل را جلب کرد و به او اطمینان داد که ناصح از روی دل سوزی، خیرخواهی و مصلحت او در حال ارشاد است. یکی از رموز موفقیت پیامبران الهی نیز همین نکته بود که مردم یقین داشتند این بزرگواران درصدد منافع شخصی ومطامع دنیوی و مادی نیستند و هدفی جز اصلاح پیروان خویش ندارند. خداوند در قرآن کریم با تأکید بر همین واقعیت، به مردم گوشزد می‌کند:
لَقَدْ جاءَکمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکمْ عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیکمْ بِالْمُؤمِنینَرَؤفٌرَحیمٌ. (توبه:۱۲۸)
به یقین، رسولی از خود شما به سوی تان آمد که رنج‌های شما بر او سخت است و اصرار بر هدایت شما دارد و با مؤمنان رئوف و مهربان است.
پیشوایان معصوم نیز با جلب محبت و دوستی دیگران، در پی ارشاد و راهنمایی آنان برمی آمدند.
پیام متن:
۱. راهنمایی دل سوزانه و خیرخواهانه، در امر به معروف و نهی از منکر جلب اعتماد دیگران و افزایش درصد موفقیت درعمل را به دنبال دارد.
۲. با جلب اعتماد دیگران در اثر دل سوزی و خیرخواهی نسبت به آنها، راه برای ارشاد و راهنمایی آنان هموار می‌شود.
امر به معروف در خانواده ضرورت امر به معروف و نهی از منکر در محیط خانواده، بر کسی پوشیده نیست. افراد یک خانواده باید بر کارهای هم نظارت آگاهانه و دل سوزانه داشته باشند و یکدیگر را در بهسازی زندگی مادی و معنوی یاری دهند. بی شک، مسئولیت امر به معروف و نهی از منکر در خانواده، گسترده تر و سنگین تر است؛ چه اینکه افراد، اطلاعات و شناخت کامل تری از یکدیگر دارند و بر اثر ارتباط همیشگی، پیش از دیگران به عیب‌های یکدیگر پی می‌برند و درنتیجه، این تکلیف مهم نیز بر آنان واجب می‌شود. در آیه‌ای هدایتگر از قرآن کریم، در این باره می‌خوانیم:
یا أَیهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکمْ وَ أَهْلیکمْ نارًا وَقُودُهَا النّاسُ وَ الْحِجارَه. (تحریم:۶)
ای کسانی که ایمان آورده‌اید! خود و خانواده تان را از آتشی که هیزم آن مردم و سنگ‌ها هستند، نگه دارید.
امام صادق علیه السلام در تفسیر این آیه می‌فرماید:
آنها (اعضای خانواده خود) را به آنچه خداوند دستور داده است، فرمان ده و از آنچه او برحذر داشته است، نهی کن. پس اگر از تو فرمان بردند، ایشان را از آتش نگه داشته و فرمان خدا را محقق ساخته‌ای، ولی اگر نافرمانی کردند، تو مسئولیت خویش را انجام داده‌ای. وقتی این آیه نازل شد، مردی بنای گریستن گذاشت. علت گریه اش را جویا شدند. گفت: من از اصلاح خود ناتوانم و خوف آن دارم که گرفتار دوزخ شوم! اینک خداوند، نجات خانواده‌ام از عذاب دوزخ را نیز از من خواسته است. حضرت به او فرمود: «(اندوهگین مباش) همین مقدار که آنان را به آنچه خودت انجام می‌دهی، امر کنی و از آنچه خودت ترک می‌کنی، بازداری، کفایت می‌کند». پیام متن:
۱. فرضیه امر به معروف و نهی از منکر، حتی در محیط خانواده نیز باید اجرا شود.
۲. در صورتی که خانواده، زیر بار امر به معروف و نهی از منکر نرفت، به جای درگیری با آنها، باید کار را به خداوند واگذار نمود.
احساس مسئولیت اجتماعی از دیدگاه اسلام، سرنوشت فرد و جامعه از هم جدا نیست و صلاح و فساد هر یک بر دیگری اثرگذار است. از این رو، هیچ کس نباید به این دلیل که خود به وظایفش عمل می‌کند، در قبال کارها و سرنوشت دیگران بی تفاوت باشد؛ چون بی توجهی و اهانت کردن مردم به ارزش‌های الهی، خواه ناخواه پس از مدتی در جامعه تأثیر منفی می‌گذارد. تشبیه روایی زیبایی از رسول خدا صلی الله علیه و آله دراین باره برجاست. آن حضرت می‌فرماید:
یک گنه کار در میان مردم، مانند کسی است که با گروهی سوار کشتی شده است و در وسط دریا تصمیم می‌گیرد که قسمتی از کشتی را که خودش در آنجا نشسته است، سوراخ کند. اگردیگران، او را از این کار خطرناک باز ندارند و به استناد اینکه او جای نشستن خودش را سوراخ می‌کند و به محلی که ما در آن نشسته‌ایم، کاری ندارد، به او کاری نداشته باشند و او موفق شود نیت نادرست خود را عملی سازد، با نفوذ آب به داخل کشتی، همه غرق و نابود خواهند شد. بنابراین، برای پاک سازی محیط اجتماعی از گناه و انحراف، بر همگان واجب است که در برابر عملکرد غلط و آشکار دیگران احساس مسئولیت عملی کنند؛ زیرا اگر منکرات و گناهان به طور علنی در جامعه شیوع یابد، آسیب‌های جدی تری به اجتماع وارد می‌آید. امام صادق علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت می‌کند:
اِنَّ الْمَعْصِیه إِذا عَمِلَ بِهَا الْعَبْدُ سِرّا لَمْ تَضُرُّ اِلاّ عامِلُها و إذا عَمِلَ بِهاعَلانِیه وَ لَمْ یغَیرْ عَلَیهِ أَضَرَّتِ الْعامَّه وَ ذلِک أَنَّهُ یذِلُّ بِعَمَلِهِ دِینَ اللّهِ وَ یقْتَدی بِهِ أَهْلُ عَداوَه اللّهِ. هرگاه بنده به طور پنهانی معصیتی مرتکب شود، جز خودش از آن زیان نمی‌بیند، ولی هرگاه آشکارا معصیت کند و با او برخوردی نشود، همه جامعه از آن زیان می‌بیند.
این بدان خاطر است که او باانجام دادن این عمل (گناه)، دین خدا را ذلیل می‌کند و دشمنان خدا نیز (جسارت یافته) به او اقتدا می‌کنند.
پیام متن:
بی تفاوت بودن نسبت به گناهان آشکار اجتماعی، به آسیب‌های اجتماعی و گستاخ شدن دیگران برای پرداختن به گناهان می‌انجامد.
مبارزه مثبت و منفی با گناه ـ مدارا در امر به معروف و نهی از منکر مبارزه مثبت در برابر گناهان، بدین معناست که هرگاه با منکری روبه رو می‌شویم، با قاطعیت و جدیت تمام در برابر آن بایستیم و در حد توانایی خویش، از رخ دادن یا تکرار آن جلوگیری کنیم. البته لازمه این کار، نرمی و مدارا و تسلط کامل داشتن بر اعصاب است؛ زیرا امر به معروف و نهی ازمنکر، زمانی اثرگذار است که همراه با مدارا باشد و با قصد خیر انجام شود و بیزاری و نفرت ناهی از منکر، به بیزاری و تنفر از انجام دهنده منکر نینجامد. خداوند در کلامی آسمانی به پیامبرش دستور می‌دهد که «فَإِنْ عَصَوْک فَقُلْ إِنّی بَریءٌ مِمّا تَعْمَلُونَ؛ اگر تو را نافرمانی کنند، بگو: من از آنچه انجام می‌دهید، بیزارم». (شعراء: ۲۱۶)
با این دستورالعمل، مسلمانان صدر اسلام هرگاه مرتکب گناه می‌شدند، با رغبت و میل خود خدمت پیامبر می‌رسیدند و می‌گفتند: «طَهِّرْنی؛ پاکم ساز»؛ زیرا آنان به خوبی دریافته بودند که هدف از حدود شرعی، پاک سازی گناه است، نه کیفر دادن گناه کار.
حضرت امام خمینی رحمه الله دراین باره می‌فرماید:
در باب امر به معروف و نهی از منکر، یکی از مهمات همین رفق و مدارا کردن است. ممکن است اگر انسان مرتکب معصیت یا تارک واجبی را با شدّت و عنف بخواهد جلوگیری کند، کارش از معصیت کوچک به معاصی بزرگ یا به ردّه و کفر منتهی شود. در ذایقه انسان، امر و نهی تلخ و ناگوار است و غضب و عصبیت را تحریک می‌کند. آمر به معروف و ناهی از منکر باید این تلخی و ناگواری را با شیرینی بیان و رفق و مدارا و حسن خلق، جبران کند تا کلامش اثر کند و دل سخت معصیت کار را نرم و رام سازد. اگر این احتمال برود که امر و نهی به معروف و منکر تأثیری ندارد و به جسارت یافتن طرف مقابل می‌انجامد، باید مرحله به مرحله بر شدت آن افزود و روش امر و نهی را تغییر داد. درصورتی که احتمال تأثیر آن زیاد باشد، از ابزاری چون نگاه خشمناک و مانند آن می‌توان مدد گرفت و در صورت لزوم اجرای اقدامات شدیدتر، حکومت اسلامی در این زمینه تصمیم می‌گیرد.
در جایی که تذکر و توصیه گفتاری و برخورد عملی، در آن حدی که بر عهده مردم عادی است، تأثیری نداشت، می‌توان از راه مبارزه منفی وارد شد و برای مثال، با قطع دوستی و رفت و آمد، این کار را انجام داد. البته اینها کمترین کاری است که هر مسلمانی در رویارویی با منکر می‌تواند انجام دهد. پیام متن:
۱. برای امر به معروف و نهی از منکر، به دو روش مبارزه مثبت یا منفی می‌توان اقدام کرد.
۲.در مبارزه مثبت یا ایجابی باید با به کارگیری روش مناسب، با قاطعیت عمل کرد و در مبارزه منفی یا سلبی، باید با ترک و دوری کردن از فرد یا مانند آن، او را متوجه اشتباهش کنیم.
احساس مسئولیت عالِم در قبال انسان‌ها و رمز برتری او بر عابد در نگاه سعدی سعدی شیرازی، رمز اصلی برتری عالِم بر عابد را در آن می‌داند که عالِم، هرگز در برابر احوال دیگران بی اعتنا نیست و همواره دغدغه دست گیری از دیگران و هدایت و ارشاد کردن آنان را در سر دارد. به عبارتی دیگر، عابد، سر در سودای خویش دارد و عالِم، دل در هوای دیگران. عابد بر آن اندیشه است که تنها «گلیم خویش از موج به در برد»، ولی عالِم می‌کوشد که «بگیرد غریق را».
سعدی این مطالب را چنین به شعر آورده است:
صاحب دلی به مدرسه آمد ز خانقاه بشکست عهد صحبت اهل طریق را گفتم میان عابد و عالِم چه فرق بود؟ تااختیارنمودی ازآن،این غریق را گفت آن گلیم خویش به در می‌برد ز موج وین سعی می‌کند که بگیرد غریق را در حقیقت، رمز برتری عالم بر عابد، در مسئولیت پذیری عالِم در اجرای «امر به معروف و نهی از منکر) است.
پیام متن:
امر به معروف و نهی از منکر که ظهور عملی احساس مسئولیت است، رمز برتری عالِم بر عابد به شمار می‌آید.

پانویس

بازگشت به مقالات