روش‌های جدید امر به معروف و نهی از منکر

مشخصات پایان نامه
	خطا در ایجاد بندانگشتی: نمی‌توان تصویر بندانگشتی را در مقصد ذخیره کرد
نویسنده	سیما باولکزاده
زبان	فارسی
استاد راهنما	دکتر عبدالحسین رضایی راد
استاد مشاور	دکتر محمدحسین گنجی
تاریخ دفاع / انتشار	مهر 1391
رشته	فقه و مبانی حقوق اسلامی، گرایش الهیات
محل دفاع	دانشگاه شهید چمران اهواز دانشکده الهیات

روش های جدید امر به معروف و نهی از منکر

چکیده

امر به معروف و نهی از منکر فریضه‌ای الهی است که هدف بزرگ آن، رشد و تعالی انسان‌هاست. هر انسانی موظف است با توجه به تجارب تاریخی خویش و با الگو گرفتن از اولیاء حق، بهترین شیوه را برای مبارزه با منکر و اقامه معروف برگزینید و نمی توان تنها به شکل ظاهری و فرمانی خشک قناعت کرده و خود را بریء الزمه و فارغ از وظیف پنداشت بلکه باید شیوه های جدید و صریح را آموخت و با بهترین شیوه این وظیفه بزرگ را به انجام رساند. و در این راستا یکی از ارکان نوآوری، به‌کارگیری شیوه‌ها و روشهای جدید و تکنولوژیک (فن‌آورانه) در ترویج امر به معروف و نهی از منکر است. امروزه بر کسی پوشیده نیست که فن‌آوری تلویزیون و در کنار آن رادیو، نقش بسیار مهمی در جامعه ایفا می‌نماید. این نکته نیز حائز اهمیت است که از جمله وظایف سازمان صدا و سیما که در شرح وظایف آن، تصریح شده است گسترش فرهنگ امر به معروف و نهی از منکر است. در عرصه امر به معروف و نهی از منکر نمی‌توان به نقش هنر بی‌توجه بود و یا بهایی اندک برای آن تصور نمود.تمامی عرصه‌های هنر از معماری گرفته تا صورتگری و نقاشی، از نمایش و تئاتر تا فیلم و تصویر، از داستان‌نویسی تا طنز و طراحی، همه و همه سلاح‌هایی هستند که می‌توان با آنها پیام توحید و انسانیت را با حس زیباشناسی انسان درآمیخت و در لایه‌های عمیق شخصیت انسان جایگزین کرد. انسان موجودی نرم خوست بر این اساس سیاست های باز دارد و هر آمرانه جذبی، لطیف و منطف را ترجیح می دهد و هرچند در بعضی مواضع در بستر سیاست های بازدارنده و آمرانه های دفعی خشن قرار می گیرد. بنابراین بکارگیری روش‌ها و شیوه‌های صحیح در امر به معروف و نهی از منکر نکته‌ای است که ضرورت آن خصوصاً در جوامع کنونی با توجه به شرایط موجود در جوامع که در اثر پیشرفت تکنولوژی به وجود آمده است روشن و واضح می‌باشد.

مقدمه

امر به معروف و نهی از منکر فریضهای الهی است که هدف بزرگ آن، رشد و تعالی انسانهاست. این فریضهی مهم، نقش تأثیرگذاری در شکلگیری رفتار دینی در بین مسلمانان داشته و به عنوان عاملی بازدارنده و تعالیبخش، مسیر درستی در جهت دستیابی به کمال و شکوفایی معنوی دارد. اما این فریضهی مهم آنچنانکه باید در جامعهی دینی ما بروز و تجلی نیافته و لزوم آموزش آن در عصر حاضر که تهاجم فرهنگی به دلیل ارتباطات و گستردگی مرزهای فرهنگی، آشکارا ارزشها و هنجارهای دینی ما را نشانه رفته است، بیش از پیش احساس میشود.

نگریستن به مجموعهای از یادگارهای تمدنهای بزرگ و تندیسها، ظروف، اجساد مومیایی شده و ساختمانهای کوچک و بزرگ که گهگاه از دل خاک بیرون میآیند و اغلب به فراموشی سپرده شدهاند، تعمق در آنها و بررسی علل سقوط، ما را بدین حقیقت رهنمون میشود که آنچه پیش از پیریزی تمدن اهمیت دارد، استمرار و پیشگیری از فروپاشی آن است.

هان ای دل عبرت بین از دیده نظر کن هان ایوان مدائن را آیینهی عبرت دان

آیین رهاییبخش اسلام با توجه به این واقعیت از آغاز، پیروانش را با ریشههای انحطاط تمدنهای پیش، آشنا ساخته و برای پیشگیری از این سرنوشت شوم طرحی نوین ارائه داده است. مولای متقیان امام علی(ع) در بخشی از سخنان خود، بیتفاوتی آگاهان و ترک امر به معروف و نهی از منکر را دلیل اصلی انحطاط امتهای گذشته میشمارد.1و برای جلوگیری از سقوط جامعهی اسلامی مردم را به انجام این وظیفه که رمز استمرار و بالندگی تمدن اسلام است فرا میخواند و میفرماید: »لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم اشرارکم ثم

-1 حرعاملی، محمدبن حسن، وسائلالشیعه، چاپ سوم، مؤسسه آلالبیت لاحیاءالتراث، قم، 1416هـ.ق، ابواب امر به معروف و نهی از منکر، باب 1، ج11،ص .390

تدعون فلاستجاب بکم1«؛ »امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که بدی های شما بر شما مسلط آنگاه هر چه خدا بخوانید جواب ندهد.«

امر به معروف و نهی از منکر در مقایسه با دیگر تکالیف شرعی به منزله چراغی در دست انسان متشرع و متمدن است که با انگیزهی اصلاح و تعالی جامعه، چهره واقعی نیکیها و بدیها را به همنوعان خود نشان میدهد و یا همچون خون در رگهای پیکرهی احکام الهی جریان دارد

و حیات و بقای آنها را تضمین میکند. از اینرو آنان که میخواهند به وظیفه بزرگ امر به معروف و نهی از منکر عمل نمایند و به این وسیله از ارزشهای اسلامی پاسداری کرده و حاکمیت آن را تقویت و توسعه بخشند، باید از شیوههای صحیح آن استفاده کنند تا به اهداف والای آن نایل آیند. زیرا در غیر اینصورت نهتنها به هدف از امر به معروف و نهی از منکر که انجام واجبها و از بین رفتن و پدیدار نگشتن منکرهاست نخواهند رسید، بلکه امکان دارد نتیجه و واکنش معکوسی پدید آید و معروفی دیگر نیز ترک یا منکری بر منکرات افزوده گردد.

بنابراین به کارگیری روشها و شیوههای جدید و صحیح در امر به معروف و نهی از منکر نکتهای است که ضرورت آن روشن و واضح است. امر به معروف و نهی از منکر برای اصلاح فرد و جامعه و زدودن ناهنجاریها و کژیها و تباهیهای فردی و اجتماعی تشریع شده است و شیوهی کار و نحوهی اجرای این واجب به خود انسان واگذار شده است- البته شرایط و آداب خاصی در این فریضه بزرگ وجود دارد - بر این اساس چنانچه انسان با یک شیوهی خاص برای مبارزه با منکر و یا وادار کردن به معروفی وارد عمل شد، ولی احساس کرد در عمل موفق نبوده است و منکر همچنان پابرجا و یا معروف همان گونه متروک مانده است قیامی دوباره و اقدامی مکرر را میطلبد و تا این هدف حاصل نشده است، بار تکلیف همچنان بر شانهی انسان، استوار و پابرجاست. بنابراین هر انسانی موظف است با توجه به تجارب تاریخی خویش و با الگو گرفتن از اولیاء حق، بهترین شیوه را برای مبارزه با منکر و اقامهی معروف برگزیند و نمیتوان تنها به یک شکل ظاهری و فرمانی خشک قناعت کرده و خود را بریءالذمه و فارغ از وظیفه پنداشت؛ بلکه باید شیوههای جدید و صحیح را آموخت و با این وظیفه بزرگ را به بهترین شیوه انجام رساند

-1 نهج البلاغه، ترجمه دشتی، قم، بینا، 1386، نامه398،.47

از آنجایی که استفاده ی بحث امر به معروف و نهی از منکر، مستلزم طرح مسائل گوناگونی است حفظ حریم هر مسألهای اقتضا دارد که میان آنها مرزبندی نموده و هر مسألهای را در فصل و مبحث جداگانهای عنوان کرد. بنابراین بحث در مسائل امر به معروف و نهی از منکر را در ضمن فصولی به طور کامل بیان میکنیم. امید است که این تلاش مورد قبول قرار بگیرد.

اهمیت و ضرورت

اهمیت امر به معروف و نهی از منکر و ضرورت توجه به آن چیزی نیست که در آن جای بحث و گفتگو باشد. امر به معروف و نهی از منکر در میان فرائض اسلام، از جهت موقعیت و اهمیت، دارای امتیاز مخصوصی میباشد. وجوب آن، مانند وجوب نماز و روزه و زکات از ضروریات دین است و کسی که از روی توجه به لوازم آن، وجوب آن را انکار کند، جزء کفار شمرده میشود. در اینباره قرآن کریم میفرماید

و أُمهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ المنکر وَ أُوْلَئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (آل عمران:104) ؛

و باید از میان شما گروهی باشند دعوت گر به خیر که به نیکی فرمان دهند و از ناشایستی بازدارند و اینان رستگارند1.«

آنچه مهم است و باید مورد توجه قرار گیرد، عبارت است از تأثیر عملی و نقش کاربردی این دو واجب در جامعه و تحقق اهداف آن؛ از جمله رشد و گسترش توجه مردم به اسلام و نهادینه شدن ارزشهای اسلامی در زندگی انسانها و برای اینکه این امر مهم تحقق پیدا کند، باید در مفهوم و شیوهی اجرای این دو امر بزرگ الهی دقت کافی مبذول داشت و به دنبال راهکارهایی بود که تحقق این امر را سرعت بخشد از جمله بکارگیری روشهای تکنولوژیک که سرعت عمل از ویژگی آنهاست، همچنین نقش دولت و رسانهی ملی صدا و سیما و استفاده از هنرهای مختلف.

در مورد اهمیت آن همین بس که بگوییم اگر امر به معروف و نهی از منکر در جامعه اجرا کرد، امنیت را به دنبال خواهد داشت و چنین جامعهای سرشار از آسایش و امنیت خواهد شد. ایجاد سطح مطلوب امنیت فردی و مصونیت اجتماعی، ناشی از نهادینه شدن مقولهی کاربردی امر به معروف و نهی از منکر با ارائهی روشهای جدید و مؤثر است.

با توجه به ماهیت فرهنگی تعاملات انسانی با مقولهی جهانیسازی با رویکرد جنگ نرم، ارتقاء سطح معنوی و تعالی فرهنگی، از طریق مقولهی امر به معروف و نهی از منکر، از اولویت های مدیریت جامعه اسلامی است.پرداختن به این گونه پژوهشهای ساختاری و الگودهنده، از راهبردهای فرهنگی متناسب با ماهیت انقلاب اسلامی و فرهنگ دینی است.

-1 در تمام پایاننامه ترجمه آیاتبر گرفته از ترجمه بهاء الدین خرمشاهی است.

برای اثبات جایگاه و ضرورت اینگونه پژوهشها توجه به این نکته کافی است که بنا به فرمودهی مولای متقیان حضرت علی(ع): » ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل االله عندالأمر بالمعروف و النهی عن المنکر الإکنفثه فی بحرٍ لجی» «همهی کارهای نیک و جهاد در راه خدا، در برابر امر به معروف و نهی از منکر، چونان قطره ای بر دریای مواج و پهناور است.1«

-1 نهج البلاغه، ترجمه محمد دشتی، حکمت 347،ص .514

بیان مسأله

نظر به مسأله محور بودن پژوهش، پردازش سؤال اصلی، جهتدهنده و هویتبخش و ساختارساز پژوهش است. مهمترین سؤال در این تحقیق این است که »تنوع روشها چه نقشی در تحقق و اثرگذاری امر به معروف و نهی از منکر دارد؟.«

طبیعی است که در عصر ارتباطات، به لحاظ ماهیت علمی، رسانهای، روانشناسانه و مخاطب محور بودن مناسبات و تعاملات انسانی، انتخاب روش کارآمد و علمی، مهمترین رویکرد در یک ارتباط انسانی است و این مسأله از دغدغههای مکتب مقدس اسلام و هر متفکر مسؤولیتپذیراست. که ما در این پژوهش برآنیم معنای لغوی و اصطلاحی معروف و منکر و تعریفی از امر به معروف و نهی از منکر و راههای شناخت آن را بیان کنیم و بگوییم فرضیهی امر به معروف و نهی از منکر از دیدگاه آیات و روایات از اهمیت ویژهای برخوردار است و دیگر اینکه آثار و پیامدهای اجرای این دو فریضهی بزرگ الهی و عواقب ترک آن دو و راههای گسترش و اشاعه این فرهنگ ناب را مورد بررسی قرار دهیم و نیز در ادامه کوشیدهایم در حد توان شیوهها و روشهای جدیدی را با توجه به جامعه کنونی ارائه دهیم. امید آنکه حاصل این تلاش مورد رضایت درگاه خداوند متعال قرار گیرد و ارباب علم به نقایص و کاستیهای آن به دیدهی عفو بنگرند.