فرهنگ مصادیق:چرا شراب در سه مرحله حرام شد؟
مقدمه
شراب در همه شریعتها، حرام بوده و در اسلام نیز هیچ گاه شراب حلال نبوده تا بعداً حرام شود. حرمت شراب، تدریجی و ابتدا به صورت مجمل و بعد با وضوح بیش تر و در نهایت، با وضوح کامل و تأکید شدید، بیان شد. در عرب قبل از اسلام، میگساری بسیار رواج داشت و از عادات شایع عرب بود. متأسفانه، در امتها و ملل دیگر نیز این عادت شوم رواج فراوان دارد و به توجیهات مختلف سعی میشود آن را موجه جلوه دهند. از آن جا که اعلام حرمت شراب به صراحت و یک باره، به احتمال قریب به یقین با انکار عمومی مواجه میشد و از نظر مباحث روانشناختی و تربیتی در این گونه موارد باید با ملایمت و مدار برخورد کرد، بنابراین، قرآن اعلام تدریجی حرمت آن را پیش گرفت و در چهار مرحله آن را بیان نمود.
در مرحله اول، فرمود: «وَمِنْ ثَمَرَاتِ النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَرًا وَرِزْقًا حَسَنًا»؛ [۱] «و میوههای درخت خرما و انگور، از نعمتهایی است که شما از آن شراب و رزق پاکیزه میگیرید». در این آیه، از شراب در مقابل رزق نیکو نام برد تا از نیکو نبودن آن به طور غیر مستقیم یاد کند.
در مرحله دوم، به صراحت از نماز خواندن در حال مستی نهی کرد: «لَا تَقْرَبُوا الصَّلَاةَ وَأَنْتُمْ سُكَارَى»؛ [۲] «با حال مستی، به نماز نزدیک مشوید».
در مرحله بعد، یادآوری کرد که گرچه شراب منافعی دارد و از خرید و فروش و تجارت آن به منفعت مالی میرسند و یا با خوردن آن از ترس و اضطراب و اندوه نجات یافته و شادابی به دست میآورند، [۳] ولی این منافع در قبال گناهی و آثار سوئی که در آن است، قابل اعتنا نیست: «يَسْأَلُونَكَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ قُلْ فِيهِمَا إِثْمٌ كَبِيرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَا أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِمَا»؛ [۴] «از تو در باره خمر و قمار میپرسند. بگو: در آن دو، گناه بزرگ است و منفعتهایی (دارند) و گناهش بیش از منافع آن است».
با وجود این آیات که حرمت را میرساند، بعضی باز هم از نوشیدن شراب دست بردار نبودند تا این که خداوند به شدیدترین وجه و با چندین تأکید، حرمت آن را اعلام کرد و فرمود: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالْأَنْصَابُ وَالْأَزْلَامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلَاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ»؛ [۵] «ای کسانی که ایمان آوردهاید، شراب و قمار و انصاب و ازلام فقط پلیدی و از عمل شیطان است. زنهار که از آن اجتناب کنید. امید که رستگار شوید. تنها هدف شیطان این است که با شراب و قمار، بین شما کینه و دشمنی بیندازد و شما را از راه خدا و نماز بازدارد. آیا از آنها دست بردار میشوید؟»
در هیچ موردی قرآن با این تأکید و تصریح و شدت، حرمتی را اعلام نکرده است. قرآن شراب را پلیدی و عمل شیطان خوانده است.
در روایات نیز بر پلیدی شراب تأکید فراوان شده و شراب، کلید تمام معصیتها و منشأ و مادر تمام گناهان معرفی گردیده است. رسول خدا(ص) در مورد شراب ده نفر را لعن کرد: کسی که درخت خرما یا انگور را برای تولید شراب میکارد؛ آن که باغبانی آنها را میکند (با این که میداند برای چه کاشته شدهاند)؛ آن که عصاره انگور یا خرما را برای تهیه شراب میگیرد؛ آن که شراب مینوشد؛ آن که ساقی میشود؛ آن که بار شراب حمل میکند؛ آن که تجارت شراب میکند؛ آن که شراب میفروشد؛ آن که میخرد و آن که قیمت و پول شراب را میخورد. [۶]
امام رضا - علیه السلام - میفرماید: «مَا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ إِلَّا بِتَحْرِیمِ الْخَمْرِ»؛ [۷] «خداوند هیچ پیامبری را مبعوث نکرد، مگر حکم به حرام بودن شراب کرد».
