فرهنگ مصادیق:تولی و تبری از منظر قرآن

تولی و تبری از منظر قرآن

پرسش

حب فی اللهو بغض فی اللهاز منظر آیات قرآنچه اهمیتی دارند؟

پاسخ اجمالی

در آیات آغاز سوره ممتحنه می خوانیم: «ای کسانی که ایمان آورده اید دشمن من و دشمن خود را دوست خویش قرار ندهید، شما نسبت به آنها اظهار محبّت می کنید در حالی که آنها نسبت به آنچه بر شما نازل شده است کفر می ورزند، و رسول خدا(ص) و شما را به خاطر ایمان آوردن به پروردگارتان، از شهر و دیارتان بیرون می کنند!». در آیه ۲۸ سوره احزاب نیز آمده: «رسول خدا اسوه نیکویی بود برای آنها که امید به خدا و روز ستاخیز دارند، و خدا را بسیار یاد می کنند».

پاسخ تفصیلی

هرکس در زندگی خود، اسوه و پیشوایی دارد که سعی می کند خود را به او نزدیک سازد، و پرتوی از صفات او را در درون جان خود ببیند.
به تعبیر دیگر، در درون دل انسان جایی برای اسوه ها و قهرمانها است؛ و به همین دلیل، تمام ملّتهای جهان در تاریخ خود به قهرمانان واقعی، و گاه پنداری متوسّل می شوند، و بخشی از فرهنگ و تاریخ خود را بر اساس وجود آنها بنا می کنند؛ در مجالس خود از آنها سخن می گویند و آنها را می ستایند؛ و سعی می کنند خود را از نظر صفات و روحیّات به آنها نزدیک سازند.
اضافه بر این، اصل«محاکات» (همرنگ شدن با دیگران، مخصوصاً افراد پرنفوذ و با شخصیّت) یکی از اصول مسلّم روانی است. مطابق این اصل، انسان کششی در وجود خود به سوی هماهنگی و همرنگی با دیگران (مخصوصاً با قهرمانان) احساس می کند؛ و به همین علّت، به سوی اعمال و صفات آنان جذب می شود.
این جذب و انجذاب، در برابر افرادی که انسان نسبت به آنها ایمانکامل دارد، بسیار نیرومندتر و جذّابتر است.
به همین دلیل، ما در اسلامدو اصلبه نام «تَوَلَّی» و «تَبَرَّی» داریم؛ یا به تعبیر دیگر: «حُبّ فِی اللّهِ» و «بُغْض فِی اللّهِ» که هر دو در واقع اشاره به یک حقیقت است. طبق این دو اصلما موظّفیم دوستان خدارا دوست داریم و دشمنان خدارا دشمن، و پیشوایان بزرگ دین یعنی پیامبر اکرم(صلی اللهعلیه وآله) و امامان معصوم(علیهم السلام) را در همه چیز اسوه و الگوی خود قرار دهیم.
این دستور بقدری مهمّ است، که در آیات قرآنبه عنوان نشانه ایمان، و در روایات اسلامی به عنوان «اَوْثَقُ عُرَی الاَیمانِ»؛ (محکمترین دستگیره ایمان) معرّفی شده، و تا «تولّی» و «تبرّی» نباشد، بقیّه اعمال عبادات و اطاعات، بی حاصل شمرده شده است.
این تولّی و تبرّی یا «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» یکی از گامهای بسیار مهم و موثّر در تهذیب نفس و سیر و سلوک الی اللّه است.
با این اشاره به سراغ آیات قرآنمی رویم و مساله تولّی و تبرّی را در قرآنمجید مورد بررسی قرار می دهیم:
۱ـ از آیات سورهممتحنه بخوبی بر می آید که بعضی از مومنان تازه کار و بی خبراز دستورات اسلام، با دشمنان سر و سرّی داشتند.
از شان نزول آیات آغاز این سورهاستفاده می شود که پیش از فتح مکّه فردی به نام «حاطِبِ بْنِ اَبی بَلْتَعَهْ» توسط زنی به نام «ساره» نامه ای مخفیانه به اهل مکّه نوشت که رسول خدا(صلی اللهعلیه وآله) قصد دارد به سوی شما بیاید و مکّه را فتح کند، آماده دفاع از خود باشید.
این در حالی بود که پیغمبراکرم(صلی اللهعلیه وآله) آماده فتح مکّه می شد،و ترتیبی داده بود که این خبربه هیچ وجه منتقل به مردم مکّه نشود تا مقاومت چندانی نشود، و خونها کمتر ریخته شود.
زن آن نامه را گرفت و در لای گیسوان خود پنهان نمود و بسرعت به سوی مکّه حرکت نمود.
جبرییل این ماجرا را به پیامبر(صلی اللهعلیه وآله) خبرداد، و آن حضرت، علی(علیه السلام) را برای گرفتن نامه به تعقیب او فرستاد؛ او در آغاز منکر شد، و هنگامی که مورد تهدید قرار گرفت، نامه را بیرون آورد و خدمت حضرت علی(علیه السلام) داد؛ و آن حضرت نامه را خدمت پیامبر(صلی اللهعلیه وآله) آورد.
حاطب احضار شد، و سخت مورد سرزنش قرار گرفت؛ و عذری آورد و پیامبر(صلی اللهعلیه وآله) عذر او را ظاهراً پذیرفت؛ و آیات آغاز سورهممتحنه به عنوان یک هشدار برای پیشگیری از تکرار این گونه اعمال نازل گردید؛ و یکی از اصول اساسی اسلام، یعنی مساله اقتداء به نیکان و پاکان و اولیاء اللّه و قطع علاقه و پیوند با دشمنان حق و در یک جمله «حُبّ فِی اللّهِ وَ بُغْضّ فِی اللّهِ» را بیان کرد.
در آغاز این سوره، همه مومنان را مخاطب ساخته می فرماید: (ای کسانی که ایمانآورده اید دشمن من و دشمن خود را دوست خویش قرار ندهید، شما نسبت به آنها اظهار محبّت می کنید در حالی که آنها نسبت به آنچه بر شما نازل شده است کفر می ورزند، و رسول خدا(صلی اللهعلیه وآله) و شما را به خاطر ایمانآوردن به پروردگارتان، از شهر و دیارتان بیرون می کنند)؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِيَاءَ تُلْقُونَ إِلَيْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ وَقَدْ كَفَرُوا بِمَا جَاءَكُمْ مِنَ الْحَقِّ يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ ».
این نکته روشن است که اگر هنگام تضادّ «پیوندهای محبّت و دوستی» با «پیوندهای اعتقادی و ارزشی» پیوند محبّت و دوستی مقدّم شمرده شود، پایه های اعتقاد و ارزشها متزلزل می گردد و انسان تدریجاً به سوی باطل و فساد گرایش پیدا می کند؛ و نکته اساسی «حُبّ فِی اللّهِ وَ بُغْضٌ فِی اللّهِ» یا به تعبیر دیگر، تولاّیِ اولیاء اللّه و تبرّایِ از اعداء اللّه نیز همین است. (دقّت کنید)
۲ـ سپس در ادامه این سخن (در آیهچهارم همین سوره) مسلمانان را به پیروی از ابراهیم(علیه السلام) و یارانش، به عنوان یک «اسوه حسنه» و «الگوی زیبا و پر ارزش» دعوت کرده، می فرماید: (در زندگی ابراهیم و کسانی که با او بودند اسوه خوبی برای شما وجود داشت، در آن هنگام که به قوم مشرک خود گفتند: ما از شما و آنچه غیر از خدامی پرستید بیزاریم!)؛ «قَدْ كَانَتْ لَكُمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ فِي إِبْرَاهِيمَ وَالَّذِينَ مَعَهُ إِذْ قَالُوا لِقَوْمِهِمْ إِنَّا بُرَآءُ مِنْكُمْ وَمِمَّا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ ».
اُسْوَه (بر وزن لقمه) معنی مصدری دارد؛ به معنی تاسّی نمودن و در اصلبه معنی حالتی است که از پیروی کردن دیگری حاصل می شود؛ به تعبیری دیگر، به معنی اقتدا کردن و پیروی نمودن است.
و ما در فارسی معمولی امروز از آن به عنوان سرمشق گرفتن تعبیر می کنیم.
بدیهی است این امر ممکن است در کارهای خوب باشد یا کارهای بد؛ به همین دلیل، در آیهمورد بحث تعبیر به اسوه حسنه شده؛ یعنی، کار ابراهیم و یارانش سرمشق خوبی برای شما بود، چرا که آنها پیوندهای ظاهری و مادّی را با قومشان به خاطر گسستن پیوندهای توحیدی و اعتقادی قطع کردند.
«راغب» در «مفردات» معتقد است که واژه «اَسی» (بر وزن عَصا) به معنی غم و اندوه، نیز از همین مادّه گرفته شده، و این به خاطر آن است که به افراد ماتم زده و غمگین گفته می شود: «لَکَ بِفُلان اُسْوَهٌ»؛ (تو باید از فلان کس سرمشق بگیری [که فلان مصیبت بزرگ بر او وارد شد و صبر و شکیبایی کرد!]).
ولی بعضی از ارباب لغت مانند: اِبْنِ فارسْ در «مقاییس»، این دو مادّه را از یکدیگر جدا می داند (اوّلی را به اصطلاح ناقص واوی و دومی را ناقص یایی با دو معنی متفاوت می شمـرد).
به هر حال، قرآنمجید برای تشویق مسلمانان، به مساله مهمّ «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» ابراهیم و یارانش را سرمشق قرار می دهد، چرا که انتخاب سرمشقها و الگوهای پاک و با ایمانو شجاع و مقاوم، تاثیر عمیقی در پاکسازی روح و فکر و اخلاقو اعمال انسان دارد.
این همان چیزی است که علمای اخلاقروی آن تکیه کرده و در سیر و سلوک الی اللّه انتخاب «قُدْوه» و «اسوه» را وسیله پیشرفت و تعالی می دانند.
۳ـ در آیه۶ این سوره، بار دیگر به برنامه ابراهیم و یارانش اشاره کرده، می فرماید: (برای شما مسلمانان در برنامه زندگی آنها سرمشق نیکویی بود؛ برای آنها که امید به خداو روز قیامتدارند، و هر کس [از تاسّی به این مردان خدا] سرپیچی کند [و طرح دوستی با دشمنان خدابریزد به خود زیان رسانده است و خداوند نیازی به او ندارد]، او از همگان بی نیاز و شایسته ستایش است)؛ «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ ».
تفاوتی که این آیهبا آیهقبل دارد در دو قسمت است: نخست این که، در این آیهبر این موضوع تکیه می کند که «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» از آثار ایمانبه خداو معاداست؛ و دیگر این که این مساله چیزی نیست که خدابه آن نیاز داشته باشد، این نیاز شماست و برای تکامل روحی و معنوی و حفظ سلامت جامعهشما می باشد.
۴ـ آیه۲۸ سورهاحزاب، که ناظر به جنگ احزاب است؛ به نکته مهمّی اشاره می کند و آن این که علی رغم ضعفها و بی تابیها و بدگمانیهای بعضی از تازه مسلمانان در این میدان نبرد عظیم، پیامبر اکرم(صلی اللهعلیه وآله) مانند کوهی استوار، مقاومت و ایستادگی کرد؛ از آرایش جنگهای صحیح و انتخاب بهترین روشهای نظامی لحظه ای غافل نمی ماند و در عین حال از راه های مختلف برای ایجاد شکاف در جبهه دشمن از پای نمی نشست؛ همراه دیگر مومنان کلنگ به دست گرفت و خندق کند، و برای حفظ یارانش با آنها مزاح و شوخی می کرد؛ برای دلگرم ساختن مومنان، آنان را به خواندن اشعار حماسی تشویق می نمود؛ آنی از یاد خداغافل نبود، و یارانش را به آینده درخشان و فتوحات بزرگ نوید می داد.
همین امور سبب حفظ جمعیّت اندک مسلمین در برابر گروه عظیم احزاب که از نظر ظاهری کاملاً برتری داشتند، شد؛این ایستادگی و مقاومت عجیب سرمشقی برای همه بود.
قرآن می فرماید: (رسول خدا[در میدان جنگ احزاب] اسوه نیکویی بود برای آنها که امید به خداو روز رستاخیز دارند، و خدارا بسیار یاد می کنند.)؛ «لَقَدْ كَانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا ».
نه تنها در میدان جنگ احزاب که مصداق جهاداصغر محسوب می شد، پیغمبر(صلی اللهعلیه وآله) اسوه و الگو بود، بلکه در میدان جهاداکبر و مبارزه با هوی و هوسهای نفسانی و تهذیب اخلاقنیز اسوه و سرمشق بسیار مهمّی بود؛ و آن کسی که بتواند گام در جای گامهای آن بزرگوار بنهد، این راه پر فراز و نشیب را با سرعت خواهد پیمود.
قابل توجّه این که در این آیه، علاوه بر مساله ایمانبه خداو روز جزا «مَنْ كَانَ يَرْجُو اللَّهَ وَالْيَوْمَ الْآخِرَ »، روی یاد خدانیز تکیه شده است، و با ذکر جمله «وَذَكَرَ اللَّهَ كَثِيرًا» نشان می دهد آنها که بسیار به یاد خداهستند، از هدایتهای چنین پیشوایی الهاممی گیرند، زیرا ایمانو ذکر خدا، آنها را متوجّه مسوولیّتهای بزرگشان می کند؛ در نتیجه به دنبال رهبر و پیشوایی می گردند، و کسی را بهتر از رسول خدا(صلی اللهعلیه وآله) برای این کار نمی یابند.
۵ـ در آیه۲۲ سورهمجادله، روی نقطه مقابل این مساله یعنی بغض فی اللّه تکیه کرده، می فرماید: (هیچ قومی را که ایمانبه خداو روز قیامتدارد نمی یابی که با دشمنان خداو رسولش دوستی کند، هر چند پدران یا فرزندان یا برادران یا خویشاوندان آنها باشند؛ آنها کسانی هستند که خدا ایمانرا بر صفحه دلهایشان نوشته و با روحی از ناحیه خودش آنان را تقویت فرموده است)؛ «لَا تَجِدُ قَوْمًا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ يُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَوْ كَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْنَاءَهُمْ أَوْ إِخْوَانَهُمْ أَوْ عَشِيرَتَهُمْ أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ».
این آیهنشان می دهد که هنگام قرار گرفتن بر سر دو راهی «حفظ پیوندهای الهی» و «حفظ پیوندهای خویشاوندی» کدام را باید مقدّم شمرد؛ با صراحت می گوید: اگر نزدیکترین خویشاوندان از راه خدامنحرف شوند، و آلوده به کفر و فساد گردند، باید از آنها برید و به خداو ارزشهای والای الهی انسانی پیوست.
قابل توجّه این که با دو جمله بسیار پر معنی «أُولَئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمَانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ »؛ (آنها کسانی هستند که خدا ایمانرا بر صفحه قلوبشان نوشته و با روح الهی آنان را تقویت فرموده است)، بر این مساله تاکید می نهد.
یعنی «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» از ایمانسرچشمه می گیرد، و تداوم تکامل ایمانهم از «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» است.
و به تعبیر دیگر، هر دو در یکدیگر تاثیر متقابل دارند، با این تفاوت که آغاز کار باید از ایمانبه مبدا و معادشروع شود، و تکامل آن از «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» حاصل گردد.
۶ـ در آیه۷۱ سورهتوبه، سخن از پیوند معنوی و روحانی مومنان با یکدیگر است؛ می فرماید: (مردان و زنان با ایمانولیّ [و یار و یاور] یکدیگرند؛ امر به معروف و نهی از منکر می کنند؛ نمازرا بر پا می دارند؛ و زکاترا می پردازند؛ و خداو رسولش را اطاعت می کنند؛ بزودی خداآنان را مورد رحمت خویش قرار می دهد، خداوند توانا و حکیم است!)؛ « وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ ».
این پیوند معنوی و روحانی که بر اساس امر به معروف و نهی از منکر و اقامه نمازو اداء زکاتو اطاعت خداو پیامبرش، استوار است؛ سبب می شود که آنها نه تنها در اعمال و رفتار، بلکه در خلق و خوی خویش از یکدیگر الهامبگیرند؛ و هر کدام سرمشق برای دیگری باشند؛ و اگر می خواهند همرنگ جماعت شوند، باید همرنگ این جماعت شوند، نه جماعتهای گمراه و منحرفی که باید رابطه خود را از آنها برید!
در واقع امر به معروف و نهی از منکر که در سرلوحه برنامه های آنها ـ طبق آیهفوق ـ قرار گرفته، آنها را ملزم می دارد که مراقب اخلاقو اعمال یکدیگر باشند؛ و این خود کمک موثّری به تهذیب اخلاقو نفوس می کند.
۷ـ در آیه۲۵۷ سورهبقره، تفاوت خطّ مومنان و کافران تبیین شده است؛ مومنان، به خداوابسته اند و از صفات جمال و جلال او سرمشق می گیرند؛ و کافران به طاغوت وابسته بوده و اعمال و اخلاقآنها بازتابی از صفات طاغوت است؛ می فرماید: (خداوند، ولیّ و سرپرست کسانی است که ایمانآورده اند؛ آنها را از ظلمتها، به سوی نور خارج می سازد؛ [امّا] کسانی که کافر شدند، اولیای آنها طاغوتها هستند که آنها را از نور، به سوی ظلمتها بیرون می برند؛ آنها اهل آتشند و همیشه در آن خواهند ماند)؛ «اللَّهُ وَلِيُّ الَّذِينَ آمَنُوا يُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَوْلِيَاؤُهُمُ الطَّاغُوتُ يُخْرِجُونَهُمْ مِنَ النُّورِ إِلَى الظُّلُمَاتِ أُولَئِكَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِيهَا خَالِدُونَ ».
در این آیه، خارج شدن از ظلمات به نور، به صورت نتیجه ولایتخداوند بر مومنان ذکر شده است، و خروج از نور به سوی ظلمتها از آثار ولایتطاغوت.
نور و ظلمت در این آیه، معنی وسیعی دارد که تمام نیکیها و بدیها، خوبیها و زشتیها و فضایل و رذایل را شامل می شود.
آری! آن کس که در سایه ولایت«اللّه» قرار گیرد، هجرتش از رذایل به فضایل و از بدیها به خوبیها آغاز می گردد؛ زیرا سرمشق او در همه جا صفات جلال و جمال خداست. او به سوی پاکی می رود، چرا که ذات مقدّس خدااز هر آلودگی و نقص، پاک و منزّه است. او به سوی رحمت و رافت، و جود و سخاوت پیش می رود، چرا که ذات خداوند، رحمان و رحیم، و جواد و کریم است؛ و به همین ترتیب، حرکت به سوی فضایل دیگر شروع می شود، چرا که نقطه امید و مقصد و مقصود و معبود و محبوب، اوست.
درست عکس این حرکت، یعنی از فضایل به سوی رذایل از آنِ کسانی است که طاغوت (بتهای بی شعور و بی خاصیّت و فاقد چشم و گوش و هوش، و همچنین انسانهای طغیانگر و خود کامه) را ولیّ خود قرار داده اند.
۸ـ در آیه۱۱۹ سورهتوبه، قرآنمجید همه مومنان را مخاطب ساخته و می گوید: (ای کسانی که ایمانآورده اید تقوای الهی پیشه کنید و [همیشه] با صادقان باشید!)؛ «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ ».
در حقیقت جمله دوم در آیه شریفه «وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ» تکمیل جمله اوّل «اتَّقُوا اللَّهَ» است. آری! برای پیمودن راه تقواو پرهیزکاری، و پاکی ظاهر و باطن باید همراه و همگام صادقان بود و در سایه آنها قدم برداشت.
در روایات فراوانی که از طرق شیعهو اهل سنّت در منابع معروف اسلامی آمده است، این آیهتطبیق بر علی(علیه السلام) یا همه اهل بیت(علیهم السلام) شده است.
این روایات را می توانید در «الدّر المنثور سیوطی» و «مناقب خوارزمی» و «درر السّمطین زرندی» و «شواهد التّنزیل» حاکمحَسَکانی و کتب دیگر، مطالعه کنید.
«حافظ سلیمان قندوزی» در «ینابیع المودّه»، و «علاّمه حموینی» در «فراید السّمطین»، و «شیخ ابو الحسن کازرونی» در «شرف النّبی» نیز بخشی از این احادیث را آورده اند.
در یکی از این احادیث می خوانیم که بعد از نزول آیهفوق، سلمانفارسی از پیامبر اکرم(صلی اللهعلیه وآله) پرسید: آیا این آیهعام است یا خاص؟ پیامبر(صلی اللهعلیه وآله) فرمود: «اَمَّا الْمامُورُونَ فَعامّهُ الْمومِنینَ، وَ اَمَّا الصّادِقُونَ فَخاصَهُ اَخی عَلِیٌّ وَ اَوْصِیایُهُ مِنْ بَعْدِهِ اِلَی یَوْمِ الْقِیامَهِ»؛ (ماموران به این آیه، همه مؤمنانند، و امّا صادقان، خصوص برادرم علی(علیه السلام)و اوصیای بعد از او تا روز قیامتهستند!).
بدیهی است این همراهی و همگامی با علی(علیه السلام) و اوصیای او که تا روز قیامت تداوم دارد برای تمسّک به رهبری آنها و اقتدا در عمل و اخلاق و هدایت است.
از مجموع آنچه در آیات بالا آمد که بخشی از آیات تولّی و تبرّی است بخوبی استفاده می شود که مساله پیوند با ذات پاک خداوند و اولیاء اللّه، و بریدن از ظالمان و فاسدان و طاغوتها، و در یک کلمه «حبّ فی اللّه و بغض فی اللّه» از اساسی ترین و اصولی ترین تعلیمات قرآناست، که اثر عمیقی در مسایل اخلاقی دارد.
این اصلقرآنی و اسلامی، در تمام مسایل زندگی انسان تاثیر مستقیم دارد اعم از مسایل فردی و اجتماعی و دنیایی و آخرتی. و از جمله در مسایل اخلاقی نیز اثر فوق العاده ای دارد.
مومنان را می سازد؛ آنها را تهذیب می کند؛ و به آنها تعلیم می دهد که در هر قدم، نیکان و پاکان مخصوصاً پیامبراکرم(صلی اللهعلیه وآله) و امامان معصوم(علیهم السلام) را اسوه و قدوه و سرمشق خود قرار دهند؛ و این از گامهای موثّر برای وصول به هدف آفرینش انسان یعنی تهذیب نفس و پرورش فضایل اخلاقی است.

پانویس

منبع: پایگاه اطلاع رسانی آیت الله مکرم شیرازی - تاریخ برداشت:95/04/08

بازگشت به تولی