فرهنگ مصادیق:مشاوره در روایات
مقدمه
مسئله شوری و استشاره و مشاوره در جوامع روائی و تعالیم اسلامی به صورتها و تعبیرات مختلفی مطرح شده است و نصوص فراوانی پیرامون سوال از صاحبنظران، مشارکت در عقول مردم از طریق مشورت کردن با آنها، روی آوردن به آراء مختلف و بررسی آنها و گزینش بهترین سخن و ضمیمه کردن آراء به یکدیگر و تامل و تانی در کارها و اجتناب از خود محوری و خودرایی و مذمت استبداد به رای و تک روی و پذیرش نقد و انتقاد و نصح دیگران و دهها عنوان دیگر از این قبیل، وجود دارد.
اصولاً لفظ مشورت از شارالعسل به معنی عسل را از جای خود گرفتن و استخراج نمودن، میباشد و گویا انسان با مشورت کردن و به دست آوردن رای و نظر دیگران، به جمع آوری و استخراج چیزی، آن هم مثل عسل یعنی بهترین غذای طبیعی پرداخته و در مفهوم مشورت، ترغیب به آن نهفته است و خود این تشبیه قداست و اهمیت و ارزش مسئله شورا و مشورت را در اسلام میرساند.
یکی از ظلمهایی که در بعضی از زمانها، به برخی از کلمات قرآنی و تعابیر اسلامی میشود این است که یک لفظ یا کلمهای بدلایل خاصی در بین مردم از رساندن حقیقت معنای خود، قاصر میشود و معنی و مفهومی غیر از معنی و مفهوم اولیه و اصلی خود پیدا میکند و لفظ مشاوره نیز از جمله این مفاهیم است.
مشاوره به آن مفهومی که اکنون در بین ما مطرح است با آنچه در اسلام از آن چنان مقام بلند و جایگاه ارزشمندی برخوردار است و از اصول خدشه ناپذیر اسلامی است، تفاوت بسیار دارد. قالب و لفظ مشاوره، بخصوص به تقلید از دیگر کشورها وجود دارد اما غالباً قلب و حقیقت و روح مشاوره مسخ شده و نقش و جایگاه اسلامی خود را از دست داده است. حال آنکه در متون دینی و روایات ما به جزئیترین مسائل مربوط به مشاوره، اشاره شده و جامعترین تبیین و توضیح پیرامون آن انجام گرفته است.
امید است به همت متعهدان به اسلام و قرآن، فرهنگ رخت بر بسته مشاوره اسلامی به موطن و جایگاه اصلی خویش بازگشته و مشاوره معهود آنچه در نهادها و سازمانها مطرح است هویت واقعی جایگاه ارزشمند قرآنی خود را باز یابد.
در این جزوه ضمن اشاره به آیات پیرامون این موضوع به نقل احادیث و اخبار ماثور از پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم و ائمه علیهم السلام پرداخته و متن حدیث برای استفاده بیشتر نقل شده و پس از ترجمه، به مهمترین نکات قابل استفاده از آن اشاره شده است و بهره برداری بیشتر از آن، به تعمق در مضامین و تفکر در پیرامون محتوای روایات این بحث واگذار شده است. اکثر روایات این جزوه از کتاب ارزشمند الحیاه جلد ۱، ص ۱۴۸ و ۱۷۰ - ۱۶۲ و ۲۲۰ - ۲۱۰ انتخاب شده تا دسترسی به آن سهل بوده باشد.
امیدوارم مورد استفاده و بهره برداری خوانندگان بخصوص مدیران و کارگزاران نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران قرار گرفته و گاهی در جهت تحقق معنویات امام خمینی رحمه الله علیه و مقام معظم رهبری مدظله العالی و عامل خشنودی امام زمان عج باشد.
نویسنده: حسن علی اکبری
آیات مرتبط به شورا
آیاتی که به بحث شوری و مشاوره مربوط میشوند، متعدد هستند. در برخی از آنها، مشتقات همین کلمه به کار رفته است ولی در آیات دیگر مطالب مربوط به مشاوره و مشورت کردن بدون آنکه در آنها الفاظی چون شوری و استشاره به کار رفته باشد، آمده است.
نمونه آیات گروه اول آیه ۱۵۹ از سوره آل عمران است.
فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ
پس به واسطه رحمت خدا به ایشان نرمی کرده و حسن خلقش نشان دادی و اگر تند خو و خشن و سخت دل بودی، از اطراف تو پراکنده میشدند. بنابراین از آنها درگذر و برای آنها طلب مغفرت کن و در کارها با آنها مشورت نما، هرگاه تصمیم گرفتی به خدا توکل کن، خداوند توکل کنندگان را دوست دارد.
و همچنین آیه ۸۳ از سورهای به همین نام یعنی سوره شوری.
وَالَّذِينَ اسْتَجَابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ؛ و کسانی که دعوت پروردگارشان را اجابت کرده و نماز به پای دارند و کارشان با مشورت در بینشان باشد و از روزیهایی که به آنها دادهایم انفاق میکنند.
و در آیه ۲۳۳ از سوره بقره نیز لفظ تشاور به کار رفته است.
فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا؛ پس اگر آن دو زن و مرد بخواهند با رضایت و مشورت با هم طفل را از شیر باز بگیرند مانعی بر آنان نیست.
در آیه اول پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم مامور به مشورت با مردم میشوند و سیره و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم نیز بر رعایت همین اصل استوار بود. به خصوص اصل شورا در زندگی سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم بارها مطرح و از طرف آن حضرت به مورد اجرا گذاشته شد. این آیه که در ضمن آیات مربوط به غزوه احد آمده ناظر بر مشورت پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم در مورد نحوه و چگونگی جنگ و مکان مقابله با کفار است که در آن علی رغم نظر خود، آرای جوانان را ترجیح داده و برای دفاع به بیرون شهر رفتند.
اصولا لفظ الامر که در آیه به کار رفته در متون دینی اغلب در مورد و امارت و اداره اجتماع استعمال شده است مثل سخن امام علی علیه السلام که فرمود: فلما نهضت بالامر یعنی هنگامی که به حکومت رسیدم. از این رو میشود گفت که اصل در مشورت مورد نظر اسلام در آیات مذکور به دلیل استفاده از کلمه امر در مسائل در آیات مذکور به دلیل استفاده از کلمه امر در مسائل اجتماعی و سیاسی است و این آیه اهمیت شور و مشورت را در مسائل حکومتی و بخصوص جنگ و دفاع میرساند.
در آیه دوم در بیان صفات و ویژگیهای افراد شایسته و با ایمان و توضیح لوازم ایمانی مومنین، قرآن مسئله مشورت در امور را مطرح کرده است.
در آیات ۳۵ به بعد این سوره با اشاره به دستاوردهای دنیا به عنوان متاع و کالای زندگانی پشت، جهت گیریها و فعالیتهای زندگی که به قصد خدا انجام میپذیرد را برتر و ماندگارتر برشمرده و اوصاف و لوازم زندگی ایمانی را، اعتقاد و باور به خدا، توکل و اعتماد بر او، اجتناب از گناهان و زشتیها، بخشش و گذشت در هنگام غضب، استجابت دعوت پروردگار، اقامه نماز، مشورت در امور، انفاق روزی، مقابله با ستم و عضو و صلح دانسته است.
در آیه سوم به مسئله بازگرفت بچه از شیر مادر اشاره کرده و تصمیم بر این کار را با رضایت متقابل زن و مرد و مشورت آن دو بی اشکال دانسته است.
متوقف دانستن خواست و اراده تصمیم زن و مرد، در یک مسئله مربوط به کانون خانواده که کوچکترین واحد از جامعه انسانهاست، به مشورت و توافق متقابل آن دو، نشان دهنده اهمیت فوق العاده مشاوره در تصمیم گیریها است و به منزله مشروط نمودن تصمیمات مربوط به امور زندگی جمعی به تراضی و مشاوره در مورد آنهاست.
و نمونه گروه دوم از آیاتی که به این اصل اسلامی مرتبط است آیه ۴۳ از سوره نحل است:
أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ؛ اگر نمیدانید از اهل ذکر بپرسید.
این آیه دستور به مشورت و استعلام است برای کسانی که آگاهی ندارند.
و همچنین آیه ۱۸ از سوره زمر که میفرماید:
فَبَشِّرْ عِبَادِ الَّذِينَ يَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَيَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ؛ پس بشارت بده آن بندگان را که سخنان را استماع کرده و بهترین آن را دنبال میکنند.
در این آیه کسانی که دیدگاهها و آرای مختلف را شنیده تا بهترین آن را پیگیری و دنبال کنند، تشویق و تمجید شدهاند.
و آیه ۹ از سوره زمر:
هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ؛ آیا آنان که میدانند با آنان که نمیدانند مساوی اند؟
اطلاق آیه شامل کسانی که با مشورت به علم و آگاهی میرسند هم میشوند.
و آیه ۱۹۸ از سوره اعراف را نام برد:
وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدَى؛ و اگر آنها را به هدایت بخوانی گوش نمیکنند.
در این آیه مذمت از کسانی که به مشورت صالحان و دعوت اهل هدایت اعتنا نکرده و با آنان مشورت ننمودهاند.
در اهمیت این اصل مهم اسلامی و جایگاه رفیع آن، التزام عملی پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم به نظام شورا و احترام به دیدگاهها و نظرات دیگران و بر شمردن آن در زمره خصایص و صفات رهبری و رمز پیروزی بودن آن و ویژگی ایمانی و صفت لازم برای مومنین شمرده شدن، که به صراحت در آیات قرآن آمده است، و حتی سورهای در قرآن به این نام خوانده شده، کافی است.
