فرهنگ مصادیق:نماز آیات واعرابی
محقق: محمد رضا فروزان - جلسه مکتب القرآن فجر بروجرد بتاریخ 1390/6/22
کلید واژگان: صلاه الکسوف؛ نماز آیات، زلزله؛ صلاه الاعرابی، نماز اعرابی؛ کسوف و خسوف.
قال رسول الله ص:" یا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ الشَّمْسَ وَ الْقَمَرَ آيَتَانِ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ تَجْرِيَانِ بِأَمْرِهِ مُطِيعَانِ لَهُ لَا تَنْكَسِفَانِ لِمَوْتِ أَحَدٍ وَ لَا لِحَيَاتِهِ فَإِذَا انْكَسَفَتَا أَوْ وَاحِدَةٌ مِنْهُمَا فَصَلُّوا ثُمَّ نَزَلَ فَصَلَّى بِالنَّاسِ صَلَاةَ الْكُسُوف " [۱]
قال فی الشرایع:" (نماز آیات ) فتجب عند کسوف الشمس وخسوف القمر والزلزله "
قال علماءنا: صلاه الکسوف فرض علی الاعیان. وقال الشافعی وابو حنیفه واحد: هما سنه.
وقال مالک: لیس لخسوف القمر سنه. [۲]
کسوف در لغت بمعنای از بین رفتن نور است؛ در مورد ماه وخورشید به یک نگاه استعمال میشود. البته در قران از دست رفتن نور ماه را خسوف خوانده است؛ " وخسف القمر " [۳]
قال الاصحاب: وتصلی مثل هذه الصلاه للزلزله وجوباً "
وقال الشافعی: لا تصلی لغیر الکسوفین لان النبی ص لم یفعل. وقال احمد وابو حنیفه: ان صلی فحسن.
ویبطل قول الشافعی بفعل ابن عباس فانه صلی الزلزله بالبصره.
" وقد استحب قومٌ الصلاه للزلزله وغیرذلک من الایات قیاساً علی کسوف القمر والشمس لِنَصّهِ " [۴]
قال فی المغنی لابن قدامه: (فصل) قال اصحابنا یصلی للزلزله کصلاه الکسوف نص علیه "( مستحب است )
وقت نماز کسوفین از وقت شروع به گرفتن است تا زمانی که کاملاً باز نشده است.
ویدل علی ان آخر الوقت هو الانجلاء. والقضاء یتعین مع العلم والفوات؛ عمداً، ونسیاناً. لا یقضی لو احترق بعضه؛ ویقضی لو احترق کله؛ واطلق. به دلالت خبر امام صادق ع:
" من فاتته صلاه فریضه فلیقضها اذا ذکرها " [۵]
واما وقت نماز آیات برای زلزله مادام العمر است. وهرگز قضا نیست بلکه همیشه اداست.
قال فی الشرایع: " وفی الزلزله تجب وان لم یَطُل المکث، ویصلی بنیّه الاداء وان سَکَنَت "
کیفیت قرائت نماز آیات: ( یستحب) الجهر بالقراءه فیها لیلاً او نهاراً حتّی فی کسوف الشمس علی الاصح " [۶]
علامه در تذکره میگوید: " یستحب الجهر بالقراءه فی الکسوفین عند علمائنا وبه قال احمد...ومحمد وعایشه..." 1/164
سید محسن حکیم در مستمسک عروه گوید: " به دلالت صحیحه زراره ومحمد؛ مستحب است جهریه باشد "وتجهر بالقراءه"
مالک در باب قرائت نماز آیات گوید: " الاسرار فی القراء ه " [۷]
کیفیت نمازآیات
ما روی عن جعفر عن آبائه ع قال: انکسفت الشمس فی زمان النبی ص فصلی بالناس رکعتین " [۸]
قال ابی بن کعب: انکسفت الشمس علی عهد رسول الله ص فصلی بنا رسول الله ص ورکع خمس رکعات وسجد سجدتین؛ الحدیث
؛وهذان الحدیثان حجه علی من لم یوجبها عینا من العامه؛ او خالف فی کیفیتها " [۹]
در خبر مروی از رسول خدا ص از طریق ابی بن کعب، در روزفوت ابراهیم پسر پیغمبر ص خورشید گرفته شد، مردم وقوع این امر را ناشی از فوت ابراهیم بن محمد بن عبد الله ص دانستند؛ حضرت فرمود: خورشید گرفتگی از آیات الهی بوده وهیچ ربطی به مرگویا حیات کسی ندارد. پس دستور نماز جماعت داده ودو رکعت نماز خواندند. واما کیفیت آن دو رکعت بنا بر همین روایت که عامه وخاصه نقل کردهاند، مشتمل بر ۱۰ رکوع و۴ سجده بوده است؛ دقیقاً شبیه نماز آیات فعلی ما که در فقه مطرح است.
لیکن اهل سنت در این خصوص ۳ نوع قرائت از کیفیت نماز آیات دارند که مشهور آن نزد ابو حنیفه دو رکعت شبیه تمام نوافل است ودر نزد احمد ومالک وشافعی؛ دو رکعت با ۴ رکوع ودو سجده.
واما منابعی از عامه که روایت دو رکعت با ۱۰رکوع ودو سجده را از ابی بن کعب نقل میکنند ودلالت بر چگونه خواندن نماز آیات در زمان رسول الله ص دارد و شهید ثانی هم در مسالک به آن بر علیه خصم استدلال کرد، بقرار ذیل است:
سنن ابی داود ۱/۲۶۳ ح ۱۱۸۲؛ مینویسد:" و رکع خمس رکعات وسجد سجدتین ثم قام الثانیه فقرء سوره من الطوال ورکع خمس رکعات وسجد سجدتین "
وبقیه منابع: ابن حجر در تلخیص الحبیر ۵/۸۷؛ المجموع النووی ۵/۶۲؛ البهوتی در کشف القناع ۲/۷۳؛ مستدرک حاکم 1/333
مسند امام احمد ۵/۱۳۴؛ طبرانی در معجم الاوسط ۶/۹۹و در کتاب الدعاء ص ۶۱۳؛ ابن عسگر در مدینه دمشق 5/151
المزی در تهذیب الکمال ۲۱/۳۹۶و....
ابن حجر عسقلانی در سبل السلام میگوید، هیچ اختلافی در اینکه نماز آیات دورکعت است بین فقهاء وجود ندارد، فقط اختلاف بر سر تعداد رکوعات است که مجموعاً ۴ قول وجود دارد:
" اول ۰ دو رکعت با ۴ رکوع، که قول شافعی ومالک واحمد است. حدیث عایشه وجابر وعلی - ع - بر آن دلالت دارد.
دوم - دو رکعت ودر هر رکعت ۴ رکوع. روایت مسلم از ابن عباس وعلی -ع -.
سوم - دو رکعت ودر هر رکعت ۳ رکوع.
چهارم - دو رکعت با ۱۰رکوع.
فقط طریق اول را صحیح دانسته ومابقی را ضعیف میشمارد. [۱۰]
اقول: از نظر مکتب اهل بیت ع فقط طریق چهارم درست وبقیه باطل است. همینکه خودشان روایت ابی بن کعب را نقل میکنند
دال بر عمل رسول خدا بوده وغیر آن وجه شرعی ندارد.
سوال: مستند اینکه میتوان سوره را ۵ قسمت کرده ودر هر رکعت تلاوت کرد چیست؟
جواب: صحیحه زراره ومحمد بن مسلم از امام باقر ع دارد " فاقرء من حیث نقصت ". [۱۱]
ضمناً میتوان در هر بار یک حمد ویک سوره کامل خواند وبرکوع رفت.
قال فی الجواهر: " نعم الظاهر وجوب اتمام سوره فی ا لخمس - در هر ۵ رکوع - کما صرح به الفاضل واشهیدان وغیرهم بل عن جماعه حکایه انّه المشهور ". ج ۱۱ ص 441
فاضل هندی در کشف اللثام گوید: " لان فی وجوب سوره فی رکعه کل صلاه واجبه " هر رکعت نماز یک سوره کامل میخواهد.
قال فی الشرایع:" فان کان لم یتم السوره قرء من حیث قطع "
قال فی مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام:
" اشار بذلک الی جواز تبعیض السوره وهو ثابت فی جمیع الرکعات" ج۱ ص259
بنابراین بر تبعیض سوره در هر رکعت از نماز آیات " نص وفتوا » دلالت دارد.
شیخ مفید در « المقنعه » گوید که علی ع نماز آیات خواند ودر رکعت اول سوره کهف ودر رکعت دوم سوره انبیاء را تلاوت نمود
( دقت کنید، حضرت هر سوره را ۵ قسمت کرده و۵ رکوع در هر رکعت بجا آورده است ) ص 210
مسئله: به فتوای سید سیستانی در نماز آیات؛ نمیتوان سوره توحید را ۵ قسمت کرد؛ زیرا ایشان «بسم الله » را فقط در سوره حمد جزء دانسته ودر بقیه سور خواندن آنرا واجب میدانند. قال: " فالاحوط عدم ترتیب آثار الجزئیه علیها - عدا سوره الفاتحه- کالاقتصار علی قرائتها بعد الحمد فی صلاه الایات مثلاً " منهاج 1/207
سوال: معنای جزتیت چیست؟ جواب: یعنی بسمله هر سورهای مخصوص آن سوره بوده وآیهای مستقل محسوب شود.
" والبسمله جزء من کل سوره فیجب قرائتها، عدا سوره البرائه " [۱۲]
سوال: آیا در میان فقهاء شیعی کسی به مانند سید سیستانی فتوا بر عدم جزئیت بسمله برا ی سُورغیراز حمد داده است؟
جواب: آری. ابن الجنید الاسکافی از قدمای علماء امامیه میفرماید:
" هی من غیرها افتتاح لها " [۱۳]
سوال: وجوب نماز آیات از چیست؟ ج: اجماع و طریق احتیاط. [۱۴]
وایضاً میفرماید: " ویصلی فی جماعه وعلی انفراد " فرادی وجماعت میتوان خواند. [۱۵]
قال الطوسی: " صلاه الکسوف فریضه. وقال جمیع الفقهاء انها سنه.
روی محمد بن حمران عن ابی عبد الله ع انه قال: صلاه الکسوف فریضه " خلاف 1/677
قال الشافعی: " فیصلی عند کسوف الشمس والقمر صلاه جماعه ولا یفعل ذلک فی شئ من الایات غیرهما " الام 1/277
نکته: سال تشریع نماز آیات؛ اواخر عمر مبارک پیغمبرص است، وقتی از حجه الوداع برگشتند.
سوال: ملاک برای وجوب نماز آیات - زلزله - چیست؟
جواب: احساس مردمان محل است ونه آن زلازل نامحسوسی که دستگاه ثبت میکند.
در مورد پس لرزه هم اگر متصل به زلزله بوده وعرفاً یکی محسوب شود، یک نماز واجب است.
واما کیفیت نماز اعرابی
واما صلاه الاعرابی، فرواه الشیخ مرسلاً فی المصباح عن زید بن ثابت قال:
فردی بادیه نشین خدمت رسول خدا ص رسید واظهار داشت من نمیتوانم همیشه مدینه آمده ودر نماز جمعه شرکت کنم چه کار کنم که از فضیلتهای عبادت در روز جمعه محروم نشوم؟ حضرت رسول ص به او نمازی را تعلیم داد که به نماز اعرابی مشهور گشته است.صرفنظر از اشکال وارده بر آن که گویند نماز مستحبی ۴ رکعتی نمیشود؛ فقهاء من باب« تسامح فی باب ادله السنن» شرعیت آنرا پذیرفته ودر کتب فقهی بیان داشتهاند. کیفیت آن چنین است که در روز جمعه وقتی خورشید وسط آسمان رسید( زوال ظهر) ۱۰رکعت نماز خوانده میشود، یک ۲ رکعت با یک سلام و دوتا ۴ رکعت با دو سلام. هر ۴ رکعت یک سلام دارد،
شبیه نماز ظهر مثلاً.
دو رکعت اول: رکعت اول حمد و۷ بار سوره فلق ودر رکعت دومآن، حمد و۷ بار سوره ناس. بعد از سلام ۷بار آیه الکرسی.
واما دو تا ۴ رکعت بعدی. در هر رکعت آن حمد و سوره اذا جاء نصر الله والفتح ۱ مرتبه وتوحید ۲۵ مرتبه.
( کل رکعه حمد ونصر و۲۵ توحید ) رک: مجمع الفائده مقدس اردبیلی
دقت کنید که این نماز مخصوص کسی است که در بادیه بوده وامکان شرکت در نماز جمعه را ندارد ویا اصلاً در محلی زندگی
میکند که نماز جمعه برگزار نمیشود والا در محلی که نماز جمعه برگزار است؛ خواندن این نماز شرعیت ندارد.
شهید ثانی در مسالک میفرماید: " ولم یثبت لها طریق فی اخبارنا " ج ۱ ص 138
محقق در شرایع این نماز را ذکر میکند ولی در « المعتبر » از ذکر آن خودداری میکند.
شیخ طوسی در مصباح المتجد ص ۳۱۷ و علامه در منتهی المطلب ۱/۳۶۰و سید در جمال الاسبوع ص۲۰۲، نماز اعرابی را عنوان میکنند. قال فی الجواهر: " یعلم ان الاحوط ترک هذه الصلاه " ج ۷ ص ۷۰
واما در خصوص اینکه چرا ۴ رکعتی است، شهید اول در « القواعد » ج۲ ص ۳۱۶؛ گوید: استثناء است. مثل نماز وتر که یک رکعتی است. آغا رضا همدانی هم در مصباح الفقیه ۱/۱۴ این نماز را از طوسی نقل میکند.
شیخ در خلاف گوید:
" ینبغی لمن یصلی النافله ان تشهد فی کل رکعتین ویسلم بعده، ولا یصلی ثلاثاً ولا اربعاً ولا مازاد علی ذلک بتشهد واحد؛ ولا بتسلیم واحد. وان یتشهد فی کل رکعتین ویسلم سواء کان لیلاً او نهاراٌ. فان خالف ذلک خالف السنه.
شافعی گوید دو رکعتی خواندن نوافل افضل است والا خواندن ۴ رکعتی و ۶ رکعتی و۸ رکعتی هم اشکالی ندارد.
حتی نماز ۱۰رکعتی هم میتوان خواند، اما با یک سلام؛ ودر هر دو رکعت تشهد را هم خواند.مالک هم چنین فتوائی دارد.
ابو حنیفه گوید: ۴ رکعتی خواندن فضیلت دارد. [۱۶]
ابن قدامه از طریق عایشه نقل کند که: " ان النبی ص کان یُوتِرَ بخمسٍ لا یَجلِس الا فی آخرهن ّ " [۱۷]
پانویس
- ↑ کافی 3/208و مسند احمد 2/118.
- ↑ المعتبر 2/328.
- ↑ قیامت 8.
- ↑ بدایه المجتهد فقه مالکی 1/171.
- ↑ رک: المعتبر 2/331.
- ↑ العروه الوثقی.
- ↑ فقه مالکی 1/207.
- ↑ المعتبر 2/336.
- ↑ مسالک الافهام 1/256.
- ↑ سبل السلام 2/76.
- ↑ کافی 3/464.
- ↑ عروه الوثقی م 1500.
- ↑ رک: المعتبر 2/180 و الدروس 1/171.
- ↑ الانتصار سید مرتضی ص 173.
- ↑ رسائل المرتضی 1/223.
- ↑ خلاف طوسی 1/527.
- ↑ المغنی 1/789.
