فرهنگ مصادیق:دلایل نزول عذاب- عدم ایمان به خدا، تکذیب رسولان الهی، سرپیچی از احکام و دستورات پیامبران
نویسنده: سیدکاظم فرهنگ
در اندیشه پیرامون آیات عذاب، آیات سوره قمر جلب توجه کرد. سرنوشت قومهای قبلی که با بلاهای الهی سرنگون شدند بیان شده است.
خصوصیت برجسته این سوره این است که رفتار و فعل مشترک همه این اقوام که عذاب شدند را یک چیز بیان کرده است (البته در سورههای دیگر هریک از این اقوام باصفات و افعال ذیگری مستحق عذاب شناخته شدهاند. به نظر میرسد این سوره ریشه همه آن افعال را برشمرده است):
"تکذیب رسولان و هشداردهندگان توسط مردم آنها"
چند آیه از سوره قمرکه برای عذاب اقوام مختلف ارایه شده بشرح زیر است:
كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنَا[۱]............. فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ[۲]
كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ[۳].............. فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ[۴]
كَذَّبَتْ ثَمُودُ بِالنُّذُرِ[۵] ................................... فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ[۶]
كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ بِالنُّذُرِ[۷].................................فَذُوقُوا عَذَابِي وَنُذُرِ[۸]
كَذَّبُوا (آل فرعون) بِآيَاتِنَا كُلِّهَا فَأَخَذْنَاهُمْ أَخْذَ عَزِيزٍ مُقْتَدِرٍ[۹]
نکتهای که از این سوره و سورههای دیگر هم بر می آید این است که این تکذیبها،عامدانه ومصرانه و همراه با استهزا و بطور مستمر بوده است و رسولان هم باندازه کافی هشدار دادهاند و اتمام حجت شده است.و بعد از اینها،عذاب فرود امده است.
هم چنین در سوره آل عمران آیه ۱۱ و آیه ۵۲ سوره انفال هم باین مطلب بصورت یک اصل کلی اشاره شده است:
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ[۱۰]
خرمشاهی: همانند شیوه آل فرعون و پیشینیان ایشان که آیات ما را دروغ انگاشتند، آنگاه خداوند آنان را به گناهانشان فروگرفت، و خدا سخت کیفر است
كَدَأْبِ آلِ فِرْعَوْنَ وَالَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ شَدِيدُ الْعِقَابِ[۱۱]
فولادوند: [رفتارشان] مانند رفتار خاندان فرعون و کسانی است که پیش از آنان بودند به آیات خدا کفر ورزیدند پس خدا به [سزای] گناهانشان گرفتارشان کرد آری خدا نیرومند سخت کیفر است
اما آیا این عذاب فقط به این اقوام تعلق دارد و امتهای بعدی را شامل نمیشود؟
خدا در همین سوره بلافاصله باین سوال جواب میدهد و مخالفین رسول اسلام را تهدید میکند که شما هم ایمن از عذاب نیستید.
أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولَئِكُمْ[۱۲].... آیا کافران شما از آنها بهترندیا امان نامهای از اسمان دارند؟
بزودی این جمع در هم شکسته و میگریزند.
بنابراین میتوان از آیات این سوره دو نتیجه گرفت:
۱-نزول عذاب مستلزم طی مراحلی است و علت عمده نزول آن، تکذیب و عدم باور رسولان و انذارکنندگان و آیات خداست.
۲-عذاب در میان کفار و تکذیب کنندگان نازل میشود.نه در میان مسلمانان و ایمان آورندگان (با توجه به آیه ۴۳ که کفار زمان رسول اله را با اقوام قبل مقایسه میکند و آنها را مستحق عذاب میشمرد و نه کل جامعه را.در مثالهای اقوام بالاهمواره ایمان اورندگان به خدا و رسولش نجات یافتهاند.)
تایید یا تصحیح این نتایج،مستلزم بررسی آیات مربوطه در کل قران است.
در ادامه، به آیات سوره مومنون اشاره میکنیم:
خداوند پس از بیان ایمان نیاوردن قوم نوح و در خواست یاری نوح از خداوند،به او فرمان ساخت کشتی را میدهد و عذاب نازل میشود.
سپس به سرنوشت پیامبر دیگردر نسلهای بعدی آنان اشاره میکند که سران قوم ،او را انکارکردند. و گفتند او هم بشری مثل ماست و زندگی بعد از مرگ،دروغ است. سپس این پیامبرهم در خواست یاری میکند:
قَالَ رَبِّ انْصُرْنِي بِمَا كَذَّبُونِ[۱۳]
خرمشاهی: [هود] گفت پروردگارا در قبال اینکه تکذیبم میکنند یاریم فرما
قَالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ[۱۴]
فولادوند: فرمود به زودی سخت پشیمان خواهند شد
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ بِالْحَقِّ فَجَعَلْنَاهُمْ غُثَاءً فَبُعْدًا لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ[۱۵]
مکارم: سرانجام صیحه آسمانی آنها را به حق فرو گرفت و ما آنها را همچون خاشاک بر سیلاب قرار دادیم دور باد از رحمت خدا قوم ستمگر!
ثُمَّ أَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُونًا آخَرِينَ[۱۶]
فولادوند: آنگاه پس از آنان نسلهای دیگری پدید آوردیم
مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَهَا وَمَا يَسْتَأْخِرُونَ[۱۷]
مکارم: هیچ امتی بر اصل و سر رسید حتمیش پیشی نمیگیرد و از آن نیز تاءخیر نمیکند.
ثُمَّ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا تَتْرَى كُلَّ مَا جَاءَ أُمَّةً رَسُولُهَا كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنَا بَعْضَهُمْ بَعْضًا وَجَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ فَبُعْدًا لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ[۱۸]
مکارم: سپس رسولان خود را یکی بعد از دیگری فرستادیم، هر زمان رسولی برای (هدایت) قومی میآمد او را تکذیب میکردند
ولی ما این امتهای سرکش را یکی پس از دیگری هلاک نمودیم و آنها را احادیثی قرار دادیم (چنان محو شدند که تنها نام و گفتگوئی از آنها باقی ماند)
دور باد از رحمت خدا قومی که ایمان نمیآورند!
ثُمَّ أَرْسَلْنَا مُوسَى وَأَخَاهُ هَارُونَ بِآيَاتِنَا وَسُلْطَانٍ مُبِينٍ[۱۹]
فولادوند: سپس موسی و برادرش هارون را با آیات خود و حجتی آشکار فرستادیم
إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكَانُوا قَوْمًا عَالِينَ[۲۰]
فولادوند: به سوی فرعون و سران [قوم] او ولی تکبر نمودند و مردمی گردنکش بودند
خرمشاهی: به سوی فرعون و بزرگان قومش، آنگاه گردنکشی کردند و قومی بزرگی طلب بودند
فَقَالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنَا وَقَوْمُهُمَا لَنَا عَابِدُونَ[۲۱]
فولادوند: پس گفتند آیا به دو بشر که مثل خود ما هستند و طایفه آنها بندگان ما میباشند ایمان بیاوریم
فَكَذَّبُوهُمَا فَكَانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ[۲۲]
آنها این دو را تکذیب کردند و سرانجام همگی هلاک شدند
این آیات هم، مانند سوره قمر،نزول عذاب پس از تکذیب رسولان و عدم ایمان به یگانگی خداوند و زندگی پس از مرگ در اقوام گذشته را تایید و تاکید میکند.
در تمام داستآنهای قران که به داستان عذاب اقوام گذشته اشاره میکند،دلیل نزول عذاب را عدم پذیرش پیامبران و پیام آنها که همانا یکتاپرستی و اعتقاد به معاد بوده ،بیان نموده است.بجز یک قوم خداوند پس از الطاف و نعمتهایی که به مومنین بنی اسراییل کرد و آنها را از دست ظلم فرعونیان نجات داد
به انحرافات فکری و رفتاری بنی اسراییل که در نهایت موجب عذاب آنها شد،اشاره کرده است.
از جمله در سوره اعراف به اصحاب سبت (که ماهی گیری در روزر شنبه بر آنها حرام شده بود ولی نافرمانی کردند)اشاره میکند
فَلَمَّا نَسُوا مَا ذُكِّرُوا بِهِ أَنْجَيْنَا الَّذِينَ يَنْهَوْنَ عَنِ السُّوءِ وَأَخَذْنَا الَّذِينَ ظَلَمُوا بِعَذَابٍ بَئِيسٍ بِمَا كَانُوا يَفْسُقُونَ[۲۳]
خرمشاهی: و چون پندی را که به ایشان داده بودند، از یاد بردند، کسانی را که ناهیان از منکر بودند نجات دادیم و ستمکاران را به عذابی شدید گرفتار کردیم چرا که نافرمانی کرده بودند
فَلَمَّا عَتَوْا عَنْ مَا نُهُوا عَنْهُ قُلْنَا لَهُمْ كُونُوا قِرَدَةً خَاسِئِينَ[۲۴]
فولادوند: و چون از آنچه از آن نهی شده بودند سرپیچی کردند به آنان گفتیم بوزینگانی (میمون) رانده شده باشید
در واقع دلیل عذاب آنها نافرمانی و عدم رعایت محرمات الهی بوده است.
در آیه ۸ سوره طلاق نیز خداوند بطور کلی به اقوامی اشاره کرده که بخاطر سرپیچی از خدا ورسولانش ،گرفتار عذاب دنیوی شده و عذاب اخروی هم در انتظار آنهاست.
وَكَأَيِّنْ مِنْ قَرْيَةٍ عَتَتْ عَنْ أَمْرِ رَبِّهَا وَرُسُلِهِ فَحَاسَبْنَاهَا حِسَابًا شَدِيدًا وَعَذَّبْنَاهَا عَذَابًا نُكْرًا[۲۵]
مکارم: چه بسیار شهرها و آبادیها که اهل آن از فرمان خدا و رسولانش سرپیچی کردهاند و ما حساب آنها را به شدت رسیدیم، و به مجازات کم نظیری گرفتار ساختیم.
فَذَاقَتْ وَبَالَ أَمْرِهَا وَكَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهَا خُسْرًا[۲۶]
فولادوند: تا کیفر زشت عمل خود را چشیدند و پایان کارشان زیان بود
أَعَدَّ اللَّهُ لَهُمْ عَذَابًا شَدِيدًا فَاتَّقُوا اللَّهَ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ الَّذِينَ آمَنُوا قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْرًا[۲۷]
فولادوند: خدا برای آنان عذابی سخت آماده کرده است پس ای خردمندانی که ایمان آوردهاید از خدا بترسید راستی که خدا سوی شما تذکاری فرو فرستاده است
در بالا بیان شد که سرپیچی از اوامر رسولان الهی میتواند نزول عذاب را به همراه داشته باشد.
یکی از مصادیق نافرمانی،عدم شرکت در جهاد با دشمنان خدا به همراه رسولان میباشد.
خداوند در سوره توبه، مسلمانانی را که حاضر به همراهی پیامبر در جنگ تبوک نشدند به عذاب و نابودی و جایگزینی آنها با قومی دیگر انذار میدهد.
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا مَا لَكُمْ إِذَا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ اثَّاقَلْتُمْ إِلَى الْأَرْضِ أَرَضِيتُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنَ الْآخِرَةِ فَمَا مَتَاعُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا قَلِيلٌ[۲۸]
مکارم: ای کسانی که ایمان آوردهاید چرا هنگامی که به شما گفته میشود به سوی جهاد در راه خدا حرکت کنید سنگینی بر زمین میکنید (و سستی به خرج میدهید) آیا به زندگی دنیا به جای آخرت راضی شدهاید! با اینکه متاع زندگی دنیا در برابر آخرت چیز کمی بیش نیست!
إِلَّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذَابًا أَلِيمًا وَيَسْتَبْدِلْ قَوْمًا غَيْرَكُمْ وَلَا تَضُرُّوهُ شَيْئًا وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ[۲۹]
مکارم: اگر (به سوی میدان جهاد) حرکت نکنید شما را مجازات دردناکی میکند و گروه دیگری غیر از شما را بجای شما قرار میدهد، و هیچ زیانی به او نمیرسانید، و خداوند بر هر چیزی توانا است.
پانویس
- ↑ قمر؛ آیه 9
- ↑ قمر؛ آیه 16
- ↑ قمر؛ آیه 18
- ↑ قمر؛ آیه 21
- ↑ قمر؛ آیه 23
- ↑ قمر؛ آیه 30
- ↑ قمر؛ آیه 33
- ↑ قمر؛ آیه 39
- ↑ قمر؛ آیه 42
- ↑ آل عمران؛ آیه ۱۱
- ↑ سوره انفال؛ آیه ۵۲
- ↑ قمر؛ آیه 43
- ↑ مؤمنون؛ آیه 39
- ↑ مؤمنون؛ آیه 40
- ↑ مؤمنون؛ آیه 41
- ↑ مؤمنون؛ آیه 42
- ↑ مؤمنون؛ آیه 43
- ↑ مؤمنون؛ آیه 44
- ↑ مؤمنون؛ آیه 45
- ↑ مؤمنون؛ آیه 46
- ↑ مؤمنون؛ آیه 47
- ↑ مؤمنون؛ آیه 48
- ↑ اعراف؛ آیه 165
- ↑ اعراف؛ آیه 165
- ↑ طلاق؛ آیه 8
- ↑ طلاق؛ آیه 9
- ↑ طلاق؛ آیه 10
- ↑ توبه؛ آیه 38
- ↑ توبه؛ آیه 39
