فرهنگ مصادیق:عاق والدین و تاثیرات آن در دنیا و آخرت

عاق والدین و تاثیرات آن در دنیا و آخرت

عاق والدین و تاثیرات آن در دنیا و آخرت: احسان به والدین از نماز مهمتر است

نگار: «هر چند پدر و مادر رفتار صحیحی با فرزند نداشته باشند، فرزند موظف به گرامیداشت والدین و کسب رضایت آنان است و نمی‌تواند مقابله به مثل نماید. اگر پدر و مادر در حق فرزند کوتاهی کنند و ظلمی انجام دهند، سبب نمی‌شود که فرزند هم دربارهٔ آنان به وظیفه اش عمل نکند».

احسان به پدر و مادر

امری است که عقل و شرع بر ضرورت آن تصریح نموده است. از نظر عقل شکر منعم یعنی قدردانی و تشکر از کسی که نعمتی به انسان رسانده، لازم است. با توجه به این که پدر و مادر سمبل نیکی و احسان به فرزند هستند و از جان و مال خود برای پرورش او مایه گذارده‌اند، سزاوارترین انسان‌ها برای احترام و قدردانی اند و بهترین احترام و قدرشناسی، محبت و اطاعت از آن‌ها است. نقشی که پدر و مادر در به وجود آمدن فرزند خود دارند، به هیچ وجه برای فرزند نسبت به پدر و مادر جبران پذیر نیست. کدام حق بالاتر از حق حیات؟ امام زین العابدین(ع). می‌فرماید: «حق مادرت آن است که بدانی او به گونه‌ای تو را حمل کرد که هیچ کس فردی را چنین حمل نکرده و چنان ثمره‌ای از قلبش را به تو داده است که هیچ کس به کسی نمی‌دهد. او با وجود گرسنگی تو را سیر نمود و با وجود تشنگی تو را سیراب کرد و تو را پوشاند، در حالی که خود برهنه بود…: تو نمی‌توانی سپاس را به جای آری، مگر به یاری و توفیق الهی»
اما دلیل شرع، آیات و روایات فراوانی است که بر ضرورت نیکی به پدر و مادر تأکید دارد. اهمیت احترام به پدر و مادر و نیکی کردن به آنها در سطحی است که قرآن کریم در ۹ مورد از آن سخن آورده است. در سه جا، احسان به پدر و مادر را در کنار توحید و یکتاپرستی ذکر می‌کند مثلا در آیه ۳۶ سوره نساء می‌فرماید: «وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئًا وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا؛ و خدا را بپرستید، و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید»
علامه طباطبایی در تفسیر آیه می‌گوید: «معلوم می‌شود مسئله احسان به پدر و مادر بعد از مسئله توحید، واجب‌ترین واجبات است، هم چنان که مسئله عقوق (نفرین). بعد از شرک ورزیدن به خدا از بزرگ‌ترین گناهان کبیره است، به همین جهت این مسئله را بعد از توحید و قبل از سایر احکام اسم برده، نه تنها در این آیات چنین کرده، بلکه در موارد متعددی از کلام خود همین ترتیب را به کار بسته است». .
هم چنین خداوند در سه آیه دیگر، احسان به پدر و مادر را به عنوان وصیت الهی مطرح می‌کند. مانند آیه ۸ سوره عنکبوت که می‌فرماید: «وَوَصَّیْنَا الْإِنْسَانَ بِوَالِدَیْهِ حُسْنًا؛ ما به انسان توصیه کردیم که به پدر و مادرش نیکی کند».
نیز در سه مورد، تکریم و نیکی به پدر و مادر را از زبان پیامبران الهی(ع). نقل می‌کند. . که از آن جمله آیه ۴۱ سوره ابراهیم است: «رَبَّنَا اغْفِرْ لِی وَلِوَالِدَیَّ وَلِلْمُؤْمِنِینَ یَوْمَ یَقُومُ الْحِسَابُ؛ پروردگارا! من و پدر و مادرم و همه مؤمنان را در آن روزی که حساب برپا می‌شود بیامرز».
وظایف و مسؤولیت‌های فرزندان:
۱٫ اطاعت و فرمانبرداری از پدر و مادر.
۲٫ نیکی و احسان و خدمت به پدر و مادر.
۳٫ سخن رنجش آور به پدر و مادر نگفتن.
۴٫ بر سر والدین داد و فریاد نکردن (بلکه با آنها با سخن نیکو صحبت نمودن)..
۵٫ بال تواضع و فروتنی را برای والدین، فرو آوردن.
۶٫ حتی المقدور نیازهای والدین را برآوردن.
۷٫ احترام والدین را نگه داشتن که در زیر به مواردی از آن اشاره می‌شود:
أ). جلو والدین، پاهایش را دراز نکند.
ب). در مناسبت‌های مختلف مثل روز مادر یا روز پدر، هدیه به آنها بدهد.
ج). از شوخی‌های نابجا و زدن حرف‌های زشت پیش آنها پرهیز کند.
د). در حق آنها و برای سلامتی آنها دعا کند.
ه). در کارهای خانه به آنها کمک کند.
رسول خدا(ص). دربارهٔ حق پدر بر فرزند فرمود: ۱- پدر را با اسم صدا نزند. ۲- پیش رویش راه نرود. ۳- قبل از او ننشیند. ۴- به پدر ناسزا نگوید. .
حضرت زهرا (ع). در مورد فلسفه احسان به والدین می‌فرماید: «خدا نیکی به پدر و مادر را لازم کرد برای این که شما را از غضب خود مصون بدارد». .
هر چند پدر و مادر رفتار صحیحی با فرزند نداشته باشند، فرزند موظف به گرامیداشت والدین و کسب رضایت آنان است و نمی‌تواند مقابله به مثل نماید. فردی نزد پیامبر (ص). آمد و گفت: پدر و مادری دارم که با آن‌ها رابطه خوبی دارم، ولی آن‌ها مرا با حرف و طرز برخوردشان می‌آزارند. پاسخ آنان را نمی‌دهم، ولی می‌خواهم آنان را ترک کنم و مدتی نزدشان نروم. حضرت فرمود: در این صورت خداوند تو را فراموش خواهد کرد. مرد عرض کرد: پس چه کنم؟ حضرت فرمود: به کسی که تو را محروم ساخت، ببخشای و با کسی که با تو قطع رابطه کرد، پیوند برقرار کن و از کسی که به تو ستم کرد، درگذر. اگر چنین کنی، خداوند سبحان پشتیبان تو خواهد بود.
اگر پدر و مادر در حق فرزند کوتاهی کنند و ظلمی انجام دهند، سبب نمی‌شود که فرزند هم دربارهٔ آنان به وظیفه اش عمل نکند. امام باقر(ع). می‌فرماید: «سه چیز است که خداوند دربارهٔ آن‌ها برای مخالفت رخصت نفرموده است: رد امانت به نیکوکار و بد کردار، وفا به پیمان نسبت به نیکوکار و بدکردار، خوش رفتاری با پدر و مادر، نیکوکار باشند یا بد کردار».
از این روایت و روایات دیگر استفاده می‌شود که والدین چه مؤمن باشند و چه کافر، چه نیکوکار و چه معصیت کار باید مورد احترام قرار گیرند. امام رضا(ع). می‌فرماید: «نیکی به والدین واجب است گرچه مشرک باشند، ولی در معصیت خدا نباید آنان را اطاعت کرد». .
بنابراین، نیکی و احسان به پدر و مادر و فراهم کردن خشنودی آنان حتی اگر کافر باشند لازم است و سعادت دنیا و آخرت را به همراه می‌آورد، چنان که امام صادق(ع). به جوان نومسلمان، در حق مادر مسیحی اش توصیه فرمود. .
قرآن مجید تنها در یک مورد مخالفت با پدر و مادر را جایز دانسته و آن صورتی است که پدر و مادر فرزند را به شرک فرا خوانند، ولی در سایر موارد به رفتار پسندیده توصیه نموده است. .
مهر و مودت به والدین به دوران حیات آن‌ها اختصاصی ندارد بلکه باید پس از فوت آن‌ها نیز ادامه داشته باشد. امام باقر(ع). می‌فرماید: «بنده‌ای د رحال حیات پدر و مادرش به آن‌ها نیکوکار است، ولی پس از مرگ آن‌ها را فراموش می‌کند و بدهی ایشان را نمی‌پردازد و برای آن‌ها طلب رحمت نمی‌کند. خداوند او را جزء عاق والدین ثبت می‌نماید اما بنده دیگری در حال حیات عاق والدین است ولی پس از مرگ با دعا و استغفار آن‌ها را یاد می‌کند، خداوند او را نیکی کننده به والدین ثبت خواهد فرمود». .
بی توجهی به این امر مهم و بی احترامی به پدر و مادر و نافرمانی از آنان، که از آن به عاق والدین تعبیر می شود از گناهان کبیره محسوب می‌شود، تا جایی که پیامبر اکرم (ص). آن را در ردیف شرک به خدا از بزرگ‌ترین گناهان قرار داده است
قرآن مجید در مورد نافرمانی از والدین می‌فرماید: «پروردگارت فرمان داده که تنها او را بپرستید و نسبت به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه یکی از این دو یا هر دو نزد تو به سن پیری برسند، بر آن‌ها فریاد مزن و گفتار لطیف و سنجیده و بزرگوارانه به آن‌ها بگو و بال‌های تواضع خود را در برابرشان از محبت و لطف فرود آر» .
امام صادق(ع). می‌فرماید: «اگر چیزی کم تر از “اُف” بود، خداوند از آن منع می‌فرمود و این کلمه از پست‌ترین عقوق و نافرمانی است، حتی نگاه تند به پدر و مادر کردن از اقسام عاق شدن است». .
در روایت دیگر یکی از مصادیق عاق والدین، اندوهگین کردن آن‌ها ذکر شده است؛ امام صادق(ع). می‌فرماید: «کسی که پدر و مادرش را محزون کند، نافرمانی آن‌ها را کرده است»..
علامه مجلسی می‌گوید: «عقوق والدین به این است که فرزند حرمت آن‌ها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آن‌ها را با گفتار یا رفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که عقلاً و شرعاً مانعی ندارد، از آن‌ها نافرمانی نماید و این عقوق گناه کبیره است». .
از روایات استفاده می‌شود که قطع ارتباط یا برخورد خشم آلود با ارحام و خویشان به خصوص پدر و مادر کم‌ترین اثرش در دنیا این است که باعث فقر شدید و گرفتار شدن به اذیت اشرار، کوتاه شدن عمر و بروز مرگ ناگهانی و نابهنگام می‌شود. در آخرت چنان از رحمت الهی دور می‌گردد که بوی بهشت (که از مسافت هزار سال راه به مشام می‌رسد). به مشام چند گروه از جمله عاق والدین یا کسی که با ارحام قطع رابطه کند، نخواهد رسید
اما این گناه مانند گناهان دیگر قابل بخشش است. اگر والدین زنده هستند، می‌توان با عذرخواهی و احسان، گناه گذشته را جبران کرد و اگر از دنیا رفته‌اند، با طلب مغفرت و دادن خیرات و صدقات می‌توان رضایت آن‌ها را جلب کرد. در این صورت اثر وضعی گناه از بین خواهد رفت.
فرزندان نیز بر پدر و مادر حق دارند. والدین و فرزندان دارای حقوقی متقابل می‌باشند که بخشی از آن در بیان مبارک امام علی(ع). آمده است: «ان للولد علی الوالد حقا و ان للوالد علی الولد حقا فحق الوالد علی الولد ان یطیعه فی کل شیء الا فی معصیه الله سبحانه و حق الولد علی الوالد ان یحسن اسمه، و یحسن ادبه و یعلمه القرآن؛ فرزند را بر پدر و پدر را بر فرزند حقی است؛ پس حق پدر بر فرزند آن است که پدر را در هر کاری جز معصیت خدا اطاعت کند اما حق فرزند بر پدر سه چیز است: ۱- برای او نام نیک انتخاب کند. ۲- خوب تربیتش کند. ۳- و قرآن تعلیم دهد». .

عاق والدین چیست؟

عقوق والدین به این است که فرزند، حرمت آن‌ها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آن‌ها را به سبب گفتاری یا رفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که منع شرعی و عقلی ندارد، از آن‌ها نافرمانی کند.

الف- معنای عاق الوالدین

علامه مجلسی در شرح کتاب اصول کافی دربارهٔ معنای عاق والدین می‌نویسد: «عقوق والدین به این است که فرزند، حرمت آن‌ها را رعایت نکند و بی ادبی نماید و آن‌ها را به سبب گفتاری یا رفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که منع شرعی و عقلی ندارد، از آن‌ها نافرمانی کند؛ چه اینکه در بیان امام صادق علیه السلام آمده است که کمترین ناسپاسی والدین، گفتن «اُف» است…. نگاه تند به پدر و مادر، محزون ساختن آن‌ها و ترک وظایف حتمی در قبال آن‌ها مثل برآورده نساختن نیازهای مالی والدین در صورت نیاز نیز از موارد عاق شدن فرزندان معرفی شده است. و به بیانی خلاصه: هر کاری که موجب ایذا و اذیت والدین گردد، به معنای عاقّ والدین است، مگر در مواردی که تکلیف واجب یا حرامی باشد، و به انسان دستور مخالفت با آن را بدهند (اسفتائات از حضرت آیه الله مکارم شیرازی دامَت بَرَکاتُه).

ب- برای آگاهی بیشتر به برخی وظایف فرزندان در برابر والدین توجه کنید:

وظایف فرزندان نسبت به والدین
۱- اطاعت از والدین
۱). قَالَ أَمِیرُ الْمُومِنِینَ (علیه السلام).: إِنَّ لِلْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ حَقّاً وَ إِنَّ لِلْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ حَقّاً فَحَقُّ الْوَالِدِ عَلَی الْوَلَدِ أَنْ یطِیعَهُ فِی کلِّ شَیءٍ إِلَّا فِی مَعْصِیهِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَ حَقُّ الْوَلَدِ عَلَی الْوَالِدِ أَنْ یحَسِّنَ اسْمَهُ وَ یحَسِّنَ أَدَبَهُ وَ یعَلِّمَهُ الْقُرْآن (نهج البلاغه، حکمت ۳۹۹). همانا فرزند را به پدر، و پدر را به فرزند حقّی است. حق پدر بر فرزند این است که فرزند در همه چیز جز نافرمانی خدا، از پدر اطاعت کند، و حق فرزند بر پدر آنکه نام نیکو بر فرزند نهد، خوب تربیتش کند، و او را قرآن بیاموزد. (نهج البلاغه-ترجمه دشتی، ص: ۷۲۷).
۲- برّ ونیکی به والدین
در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: بِرُّ الْوَالِدَینِ وَاجِبٌ فَإِنْ کَانَا مُشْرِکَینِ فَلا تُطِعْهُما وَ لَا غَیرَهُمَا فِی الْمَعْصِیهِ فَإِنَّهُ لَا طَاعَهَ لِمَخْلُوقٍ فِی مَعْصِیهِ الْخَالِق (الخصال ج ۲ ۶۰۸). نیکی رسانیدن به پدر و مادر واجب است. و هر گاه مشرک باشند نه ایشان را و نه دیگری را در معصیت خدا فرمان برداری مکن چون برای مردم در مورد گناهکاری خدا فرمان برداری نیست (خصال-ترجمه مدرس گیلانی، ج ۲، ص: ۲۳۴).
۳- حقیقت احسان به والدین

احسان چیست؟

عَنْ أَبِی وَلَّادٍ الْحَنَّاطِ قَالَ: سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام). عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا (بقره-۸۳). مَا هَذَا الْإِحْسَانُ فَقَالَ: الْإِحْسَانُ أَنْ تُحْسِنُ حْبَتَهُمَا وَ أَنْ لَا تُکلِّفَهُمَا أَنْ یسْأَلَاک شَیئاً مِمَّا یحْتَاجَانِ إِلَیهِ وَ إِنْ کانَا مُسْتَغْنِیینِ [کافی، ج۲، ص۱۵۸). امام صادق (علیه السلام). فرمود: احسانِ به والدین این است که وقتی چیزی از تو می‌خواهند آن‌ها را به زحمت نیندازی؛ گرچه بی نیاز هستند، حاجت آنان را برآور.
== آثار احسان به والدین == احسان به والدین آثار متعددی دارد که که ما در اینجا چند نمونه از احادیثی که در این زمینه است را ذکر می‌کنیم: احسان به والدین بالاترین مصداق صله رحم است و عمر را طولانی می‌کند. [بحار الأنوار، ج۷۴، ص۸۰).

احسان به والدین در نسل تأثیر دارد

در روایتی از امام صادق علیه السلام می‌خوانیم: بَرُّوا آبَاءَکُمْ یبَرَّکُمْ أَبْنَاۆُکُم (أمالی الصدوق ص ۲۸۸). نیکی کنید با پدرانتان تا بشما نیکی کنند پسرانتان وسعتِ رزق و روزی و آسان شدنِ سکراتِ مرگ از آثار احسان به والدین است (امالی شیخ صدوق-ترجمه کمره‌ای متن ۲۸۸).

آسانی سکرات موت

قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام).: من أحب أن یخفف الله عز و جل عنه سکرات الموت فلیکن لقرابته وصولا و بوالدیه بارا فإذا کان کذلک هون الله علیه سکرات الموت و لم یصبه فی حیاته فقر أبدا [أمالی صدوق، ص۳۸۹ قَالَ الصَّادِقُ (علیه السلام).: یأْتِی یوْمَ الْقِیامَهِ شَیءٌ مِثْلُ الْکبَّهِ فَیدْفَعُ فِی ظَهْرِ الْمُومِنِ فَیدْخِلُهُ الْجَنَّهَ فَیقَالُ هَذَا الْبِرُّ [کافی، ج۲، ص۱۵۸). قیامت چیزی مثل ابر مۆمن را تا بهشت راهنمایی می‌کند. می‌پرسند این علامت چیست؟ می‌گویند: احسان به والدین].
در حدیث می‌خوانیم: هر نگاه رحمت به والدین پاداش حجّ مقبول دارد. [میبدی).
۴- احترام به والدین
۱- احسان در پیری
بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا [اسراء/۲۳].
۲-مراعات روحیه آنان: فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ [اسراء/۲۳].
۳- تواضع کردن: وَلَا تَنْهَرْهُمَا [اسراء/۲۳].
۴-خوش برخوردی: وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا [اسراء/۲۳].
۵-تواضع عملی: وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ [اسراء/۲۴)..
۶-دعا برای آنها: وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا کَمَا رَبَّیَانِی صَغِیرًا [اسراء/۲۴]. ۲- احسان و نیکی بعد از وفات
۱). قَالَ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله).: سَیدُ الْأَبْرَارِ یوْمَ الْقِیامَهِ رَجُلٌ بَرَّ وَالِدَیهِ بَعْدَ فَوْتِهِمَا [بحارالأنوار، ج۷۱، ص۸۶]. قَالَ الْبَاقِرُ (علیه السلام).: إِنَّ الْعَبْدَ لَیکونُ بَارّاً بِوَالِدَیهِ فِی حَیاتِهِمَا ثُمَّ یمُوتَانِ فَلَا یقْضِی عَنْهُمَا دُیونَهُمَا وَ لَا یسْتَغْفِرُ لَهُمَا فَیکتُبُهُ اللَّهُ عَاقّاً وَ إِنَّهُ لَیکونُ عَاقّاً لَهُمَا فِی حَیاتِهِمَا غَیرَ بَارٍّ بِهِمَا فَإِذَا مَاتَا قَضَی دَینَهُمَا وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمَا فَیکتُبُهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بَارّاً [کافی، ج۲، ص۱۶۳].
امام باقر (علیه السلام). فرمود: فرزندی که پدرش را از دست بدهد و نسبت به دیون او بی تفاوت باشد و برایش استغفار نکند، عاق می‌شود و حتّی اگر در زمان حیات والدین عاق شده باشد، با پرداخت دیون آن‌ها و استغفار برای آن‌ها او برّ به والدین کرده است. [بحار الأنوار، ج۷۴، ص۵۹).
۵- کمک و انفاق به والدین
يَسْأَلُونَكَ مَاذَا يُنْفِقُونَ قُلْ مَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ خَيْرٍ فَلِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا تَفْعَلُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ- از تو سؤال می‌کنند چه چیز انفاق کنند؟ بگو: «هر خیر و نیکی (و سرمایه سودمند مادی و معنوی). که انفاق می‌کنید، باید برای پدر و مادر و نزدیکان و یتیمان و مستمندان و درماندگان در راه باشد.» و هر کار خیری که انجام دهید، خداوند از آن آگاه است. (لازم نیست تظاهر کنید، او می‌داند).» (بقره، آیه۲۱۵). همانطور که می‌بینید والدین در صدر جدول است.
۶- ادب نسبت به والدین
در ورایتی از پیامبر اکرم صّی الله علیه و آله وارد شده است: مَا مِنْ وَلَدٍ بَارٍّ ینْظُرُ إِلَی وَالِدَیهِ نَظَرَ رَحْمَهٍ إِلَّا کَانَ لَهُ بِکُلِّ نَظْرَهٍ حِجَّهٌ مَبْرُورَهٌ قَالُوا یا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ نَظَرَ کُلَّ یوْمٍ مِائَهَ مَرَّهٍ قَالَ نَعَمْ اللَّهُ أَکْبَرُ وَ أَطْیب (روضه الواعظین و بصیره المتعظین ج ۲ ص ۳۶۸). هیچ فرزند نیکوکاری نیست مگر اینکه چون یک نظر رحمت به پدر و مادر افکند برای او پاداش حجی پذیرفته است. گفتند: ای رسول خدا! و اگر در هر روز صد بار بنگرد؟ فرمودند: آری و خداوند بزرگ تر و مهربان تر است (روضه الواعظین-ترجمه مهدوی دامغانی ص ۵۸۷).
۷- مدارا با والدین
امام رضا (علیه السلام). فرمود: گر چه والدین در خط نیستند، ولی با آن‌ها مدارا کن. [مرآه العقول، ج۸، ص ۴۱۸).
۸- تشکر از والدین
قَالَ الرِّضَا (علیه السلام).: مَنْ لَمْ یشْکرْ وَالِدَیهِ لَمْ یشْکرِ اللَّهَ [خصال صدوق، ج۱، ص۱۵۶). هر کس از پدر و مادر خود سپاسگزار نباشد خدای را سپاسگزار نیست (خصال-ترجمه فهری، ج ۱، ص: ۱۷۴).
۹- جلب رضایت والدین
در روایتی از پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله وارده شده است که: من أصبح مرضیا لأبویه أصبح له بابان مفتوحان إلی الجنّه، و من أمسی مثل ذلک و إن کان واحدا فواحد، و من أصبح مسخطا لأبویه أصبح له بابان مفتوحان إلی النار، و من أمسی مثل ذلک، و إن کان واحدا فواحد. (تحریر المواعظ العددیه ص۱۷۵).
هر که بامداد پدر و مادر از او راضی باشند دو در از بهشت به رویش باز است، و همچنین هنگام عصر. و اگر یکی از آن‌ها از وی راضی باشد یک در به رویش باز است؛ و هر فرزندی که بامداد یا پسین پدر و مادر از او خشمگین باشند دو در از جهنم به رویش باز است، و اگر یک کدام ناراضی باشد یک در. (نصایح ص ۷۹).
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - آیا تا به حال برایتان پیش آمده که رفتاری را با پدر و مادر خود داشته باشید و بعد از ته دل از رفتار خود شرمنده و پشیمان شوید و به فکر جبران بیفتید؟
شاید تصور کنید تنها رفتارهای بسیار بد است که باعث عاق والدین شدن می‌شود ‍؛اگر چنین تصوری را دارید و فکر می‌کنید نگاهی از روی خشم به پدر و مادر و تند حرف زدن با آنها جزء عاق والدین محسوب نمی‌شود؛مطلب زیر را بخوانید.
یکی دیگر از گناهان کبیره‌ای که در قرآن و احادیث به آن و عذاب‌ها و ومجازات‌های آن اشاره شده است عاق والدین است.

تعریف عاق والدین:

علامه مجلسی در شرح کافی می‌گوید: عقوق والدین به این است که فرزند حرمت آن‌ها را رعایت نکند وبی ادبی نماید و آن‌ها را به خاطر رفتار و گفتاری برنجاند و آزار و اذیت کند و در چیزهایی که عقلا و شرعا مانعی ندارد از آن‌ها نافرمانی کند.
پیغمبر اکرم (ص). فرموده‌اند: «از آزردن والدین بپرهیزید؛به درستی که بوی بهشت از هزار سال راه استشمام می‌شود ولی عاق والدین و قاطع رحم آن را نمی‌یابد.»
«و کسی که پدر و مادر خود را به خشم آورد؛خدا را به غضب آورده است.»
هم چنین در جای دیگری می‌فرمایند: «عاق والدین هر عملی که می‌خواهد به جا آورد؛هرگز وارد بهشت نخواهد شد.»

عواقب عاق والدین:

_عاق والدین آمرزیده شدنی نیست: جبرئیل بر عاق والدین نفرین فرمود که: «هر که پدر و مادر یا یکی از آنها را از خود خشنود نسازد آمرزیده مباد.»
_نماز عاق والدین پذیرفته شده نیست: حضرت صادق(ع). می‌فرمایند: «کسی که به پدر و مادرش از روی غیظ بنگرد در حالیکه والدین بر او ستم کرده باشند؛خداوند نماز او را نمی‌پذیرد.»
_دوری از رحمت خداوند: پیامبر اکرم می‌فرمایند: «سه طایفه‌اند که در روز قیامت خداوند با آن‌ها سخن نمی‌فرماید و نظر رحمت به آن‌ها نمی‌کند و ایشان را پاک نکرده و برای آن‌ها عذاب دردناکی است؛ایشان شراب خواران و تکذیب کنندگان به قدر الهی و عاق والدین اند.»
هم چنین می‌فرمایند: «سه گناه است که خدا عقوبت آن‌ها را در دنیا تعجیل می‌فرمایند:عقوق والدین؛ ظلم به بندگان خدا؛ بدی کردن در مقابل احسان.»

عاق والدین گدایی و بدبختی می‌آورد:

جوانی از ثروتمندان مدینه پدر پیری داشت و احسان به پدر را ترک نموده و او را از مال خود محروم کرد پس خداوند اموالش را از او گرفت و فقر و تنگدستی و مرض در بدن او نمودار شد!
در آن حال پیامبر فرمود: «ای کسانی که پدر و مادرها را آزار می‌رسانید؛از حال این جوان عبرت بگیرید و بدانید چنانچه داراییش در دنیا از کفش رفت و غنا و ثروت و صحتش به فقر و مرض مبدل گشت؛ هم چنین در آخرت هر درجه‌ای از بهشت داشت به واسطهٔ این گناه از دست داده و در مقابلش از درکات آتش برایش مانده است.»

عاقبت به خیر نشدن عاق والدین:

همانطور که نیکی به پدر و مادر موجب عاقبت به خیری است عدم نیکی و احترام به آنان عاقبت به شری می‌آورد.
حضرت صادق (ع). می‌فرمایند: «کسی که بخواهد خداوند سختی‌های جان دادن را بر او آسان کند پس صله رحم کند و به والدین نیکی نماید؛ چون چنین کرد، خداوند سختی‌های مرگ را بر او آسان می‌نماید و هیچ وقت مبتلا به تهیدستی نخواهد شد.»

آثار و برکات نیکی به والدین:

_کفاره گناهان: مردی خدمت رسول الله آمد و عرض کرد: کار زشتی نبوده مگر اینکه من انجام داده‌ام؛ آیا برای من توبه‌ای است؟ حضرت فرمود: «برو به پدرت نیکی کن تا کفارهٔ گناهات گردد.» چون آن شخص رفت فرمود: «اگر مادرش زنده بود ؛ نیکی بر او بهتر بود.»
دعای ملائکه برای نیکی کننده به پدر و مادر: رسول خدا فرموده‌اند: «خداوند دو ملک دارد که یکی از آن‌ها می‌گوید: خدایا نیکی کننده به والدین را از هر شر و آفتی نگهدار و دیگری می‌گوید: خدایا هلاک کن عاق والدین‌ها را به سبب غضب کردنت به آن‌ها.»
طول عمر: حضرت باقر(ع). می‌فرماید: «صدقهٔ نهانی، آتش قهر خدا را خاموش می‌کند و نیکی کردن به پدر و مادر و صله رحم عمر را زیاد می‌کند.» و در جای دیگری می‌فرماید: «بخشش نهانی و نیکی به پدر ومادر، تهیدستی را برطرف می‌کند و عمر را دراز می‌نماید و هفتاد نوع مردن بد را دور می‌کند.»
زیادی مال و آبرو: پیغمبر (ص). فرموده‌اند: «کسی که برای من ضمانت کند صله رحم و نیکی به والدین را، من هم ضامن می‌شوم که مال و عمرش زیاد شود و در قبیله اش محبوبیت پیدا کند. »
البته بهتر است بدانید که عاق والدین پس از مرگ آنها نیز امکان پذیر است. حضرت باقر (ع). می‌فرماید: «بنده‌ای در حال حیات پدر و مادرش به آنها نیکوکار است ولی چون مردند، آنها را فراموش کرد و بدهی آنها را نپرداخت و طلب رحمت برای آنها نکرد، پس خدای تعالی او را عاق والدین ثبت خواهد فرمود و بنده دیگری در حال حیات پدر و مادرش عاق والدین است ولی چون مردند، قرض آنها را ادا می‌نماید و با دعا و استغفار آنها را یاد می‌کند پس خدای تعالی او را نیکی کننده به والدین ثبت خواهد فرمود.»

عاق والدین یعنی چه؟و چه کسانی عاق می‌شوند

قبل از اینکه معنای عاق والدین رو بنویسم با یه روایت از پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله شروع می‌کنیم می‌فرمایند: آیا می خواید شما رو از بدترین گناه خبر بدم؟ عرض کردند: بله، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمودند:بزرگترین گناه سه چیز هستش؛ ۱٫ شرک به خدا ۲٫ عاق والدین ۳٫ سخن ناحق و گواهی ناحق دادن.
حالا چه خوبه که معنای عاق رو بدونیم؛ عاق به معنای نافرمانی کردن از پدر و مادر، آزردن پدر و مادر، مخالفت کردن با پدر و مادر و یا به معنای خوار و ذلیل کردن پدر و مادر است که بعضی از این معانی در روایات اومده و بعضی از اونها هم معنای لغوی عاق هستش بعضی‌ها فکر می‌کنند که عاق والدین یعنی اینکه حتما پدر و مادر نفرین بکنند تا مورد عاق والدین واقع بشن ولی نمی دونند که بسیاری از مشکلات زندگیشون به خاطر عاق بودنشون هست.
امیرالمومنین علیه السلام می‌فرمایند: هرکس پدر و مادر خود را غمگین کند عاق والدین است.و در روایتی هم علت حرام بودن عاق والدین اومده که از محمد بن سنان نقل شده؛ خداوند متعال عقوق والدین و نافرمانی از ایشا را حرام کرده علت آن چند چیز هستش:
۱ - به خاطر نافرمانی والدین انسان از توفیق برای اطاعت حق تعالی خارج می‌شود.
۲ - عاق والدین موجب می‌شود که در مقابل پدر و مادر با تعظیم وتکریم با ووقار برخورد نکنند.
۳ - عقوق والدین شکر نعمت را تباه می‌کند.
۴ - نافرمانی والدین انسان را دچار کفران نعمت می‌کند.
۵ - عقوق والدین منجر به قلت نسل و انقطاع آن می‌شود.
این بند آخر حدیث رو اونهایی که بچه دار نمیشن بیشتر مورد توجه قرار بدن
علل الشرایع، ترجمه ذهنی تهرانی، ج۲،ص ۵۳۴.

عاق والدین (خشم آوردن و دل شکستن و آزردن خاطر پدر و مادر). از گناهان کبیره و سبب بدبختی انسان در دنیا و آخرت و به تجربه ثابت شده که موجب کوتاهی عمر و تلخ و سخت شدن زندگی بر انسان، و فقر و پریشانی انسان می‌شود. در آیات و روایات از آن مذمت شده، و بدترین نوع قطع رحم است. خداوند تبارک و تعالی می‌فرماید: (فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ).; حتی کلمهٔ افّ (کلمه و سخن ناخوشایند). نباید به آنان (پدر و مادر). بگویید.
در حدیثی امام صادق(علیه السلام). می‌فرماید:
اگر خداوند چیزی را کم تر از افّ گفتن می‌دانست، آن را نهی می‌فرمود.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله).می‌فرماید:
کن باراً و اقصر علی الجنه و ان کنت عاقاً فَاقْصِر علی النار; (با پدر و مادر). نیکو رفتار باش، تا در بهشت جای گیری و اگر عاق شوی، در آتش جهنم خواهی بود.
و در حدیث قدسی وارد شده که خداوند می‌فرماید:
به عزّت و جلال و علّو شأن خودم سوگند، اگر عاق والدین، مثل همهٔ انبیا عمل کند از او نمی‌پذیرم.
امام صادق(علیه السلام).نیز می‌فرماید:
و اذا کان یوم القیمه کُشف غطآء من اغطیه الجنه فوجد ریحها من کانت له روح من مسیره خمسمأه عام الاّ صنفاً واحداً، فقیل له من هم قال العاق لوالدیه; چون روز قیامت شود، پرده‌ای از پرده‌های بهشت برداشته شود و هر کس دارای روح باشد، بوی بهشت را از پانصد سال راه خواهد شنید، مگر یک دسته. عرض کردند: آنان چه کسانی هستند؟ فرمود: عاق والدین.
از رسول خدا(صلی الله علیه وآله). نقل شده است که فرمود:
تمام مسلمانان در روز قیامت مرا خواهند دید، مگر عاق والدین و شراب خوار و کسی که نام مرا بشنود و بر من صلوات نفرستد اللهم صلّ علی محمد و آل محمد.
در روایات آمده است که نفرین پدر در حق فرزند رد نخواهد شد و به تجربه ثابت شده است، و سکرات موت و عذاب قبر کسی که عاق مادر شده باشد سخت خواهد بود.
ضدّ عقوق والدین، احسان و نیکی نمودن به پدر و مادر است ـ چه در حیات باشند و چه فوت کرده باشند ـ که بهترین سعادت و شریف‌ترین صفات و نیز موجب تقرب به ذات مقدّس خدا و ثواب و پاداش دنیا و آخرت است; هم چنان که خداوند آن را هم ردیف عبادت خود قرار داده است.
(وَقَضَى رَبُّكَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِيَّاهُ وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا).; پروردگار تو فرمان داده است جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.
هم چنین خداوند می‌فرماید:
(وَاخْفِضْ لَهُمَا جَنَاحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا).;برای ایشان از جهت مهربانی، افتاده و فروتن باش و بگو پروردگارا پدر و مادر مرا رحمت کن، چنان که مرا در کودکی پرورانیدند.
رسول خدا(صلی الله علیه وآله). می‌فرماید:
برّ الوالدین افضل من الصلوه و الصّوم و الحجّ و العمره و الجهاد فی سبیل الله; نیکی به پدر و مادر، از نماز و روزه و حجّ و عمره و جهاد در راه خدا برتر است.
امام صادق(علیه السلام). نیز بعد از سؤال از بهترین اعمال می‌فرماید:
ایّ الاعمال افضل؟ قال(علیه السلام).: الصلوه لوقتها و برّ الوالدین و الجهاد فی سبیل الله; از امام صادق(علیه السلام).سؤال شد که چه عملی بهتر است؟ فرمود: نماز اوّل وقت و نیکی به پدر و مادر و جهاد در راه خدا.
هم چنین می‌فرماید:
جآء رجل الی النبیّ(صلی الله علیه وآله). فقال: یا رسول الله من أبَر؟ قال اُمّک. قال: ثم من؟ قال امّک. قال: ثّم من؟ قال امّک. قال: ثم من؟ قال اباک; مردی خدمت پیامبر(صلی الله علیه وآله).آمد و پرسید: یا رسول الله به چه کسی احسان کنم؟ فرمود: به مادرت. تا سه بار پرسید، حضرت فرمود: به مادرت، تا بار چهارم، که فرمود: به پدرت.
چه خوش گفت زالی به فرزند خویش چو دیدش پلنگ افکن و پیل تن
گر از عهد خردیت یاد آمدی که بیچاره بودی در آغوش من
نکردی در این روز بر من جفا که تو شیر، مردیّ و من پیره زن.
همان کودک از مگس رنجه‌ای که امروز سالار و سرپنجه‌ای.
در روایات نقل شده است که اگر پدر و مادر به فرزند خود بدی کنند و یا او را بزنند، فرزند باید با مهربانی و عطوفت با آنها رفتار کند تا اجر و ثواب او بیش تر گردد. اطاعت از پدر و مادر واجب و لازم است و نباید بدون اجازهٔ آنها کار مباح و حتی مستحبّی انجام داد و اگر فرزند بدون رضایت والدین به مسافرت برود (غیر از سفر واجب، مثل حج). باید نماز را تمام بخواند، چون سفر معصیت است.

قال الکاظم (ع).: من احزن والدیه فقد عقهما .
امام کاظم (ع). فرمود: هر کس که پدر و مادرش را اندوهگین کند آنان را ناسپاسی و اذیت کرده و با این عمل زشت رشته محبت بین خود و پدر و مادر را بریده است.
۱). آزار و اذیت پدر و مادر را، به گونه‌ای که پیوند محبت بین آنها با فرزند بریده شود «عاق والدین» می‌نامند.
۲). انسان، کاری انجام بدهد که «عاق والدین» شود حرام است. حضرت رضا (ع:). «حرم الله عقوق الوالدین» .
۳). نه تنها «عاق والدین» حرام، و گناه محسوب می‌شود بلکه از گناهان کبیره به شمار می‌آید. امام صادق (ع:). «ان من الکبائر عقوق الوالدین»
۴). پیامبر اعظم (ص). فرمود: خداوند به کسی که «عاق والدین» است می‌فرماید: هر کار خوبی که می‌خواهی انجام بدهی بده، ولی من تو را نمی‌آمرزم «اعمل مارشئت، فانی لا اغفر لک» .
۵). پدر و مادر چه نیک باشند چه بد، فرزند، اجازه بی حرمتی به آنان را ندارد. او باید در هر حال احترام آنها را حفظ کند. امام باقر (ع…:).« و بر الوالدین برین کانا او فاجرین»
۶). نگهداشتن حرمت پدر و مادر و نیکی به آنان واجب است. قرآن کریم «وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا» .
۷). فرزند، در هیچ شرایطی حق ندارد پدر و مادر را با نگاه خشمناکش بنگرد و اگر با چشمان غضب آلودش آنان را آزار بدهد، خداوند نماز او را قبول نمی‌کند. امام صادق (ع:). «لم یقبل الله له صلاه» .
۸). خداوند در قرآن کریم فرموده است: نباید به پدر و مادر خود «اف» بگویید «فلا تقل لهما اف» امام صادق (ع). فرمود: سبک‌ترین گناه و پایین‌ترین درجه بی احترامی در برخورد با پدر و مادر این است که فرزند به آنها «اف» بگوید و اگر واژه‌ای سبک تر از این واژه بود، خداوند آن را بیان می‌فرمود: «ادنی العقوق اف و لو علیم الله شئیا» اهون منه لنهی عنه» .
۹). از آثار «عاق والدین» این است که بوی بهشت از پانصد سال راه به مشام انسان می‌رسد مگر کسی که «عاق والدین» باشد.
۱۰). احترام به والدین و پیروی از دستور آنان، محدود به حدود الهی است. قرآن کریم می‌فرماید: تا آنجا باید از پدر و مادر اطاعت کرد که دستورشان مخالف فرمان الهی و معصیت پروردگار نباشد. «وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا»
سید رضا تقوی

پانویس

منبع: سایت نگار - ۱۳۹۵/۰۲/۱۵

بازگشت به آزار والدین