پرسش و پاسخ:پرسش های فقهی

در مقابل حرف ناحق چه کار کنم حتی اگر گوینده پدر و مادر باشند؟

پاسخ: اگر گوینده پدر و مادرتان باشند، دو امر پیش روی شماست:

۱. امر به معروف و نهی از منکر

۲. حفظ نظام خانواده

توضیح اینکه در برخورد با منکر در این شرائط، باید به گونه‌ای رفتار شود که از طرفی امر به معروف کرده باشید و از طرفی هم نظام خانواده دچار مشکل نشود.

اما در مورد امر اول باید عرض کنیم که امر به معروف و نهی از منکر دارای مراتب و درجاتی است. شخصی که می‌خواهد به این وظیفه اقدام کند لازم است از مرتبه اول شروع کند اگر نتیجه نگرفت مرتبه دوم را آغاز کند. اصولاً رمز موفقیت در هر کاری آن است که انسان از مسیر صحیح به آن اقدام نماید. برخلاف مسیر حرکت کردن نه تنها انسان را به هدف نمی‌رساند بلکه از مقصد دور می‌سازد. قرآن مجید می‌فرماید: کار نیک آن نیست که از پشت خانه‌ها وارد شوید بلکه نیکی این است که پرهیزگار باشید و از دَرِ خانه‌ها وارد شوید۱. بسیاری از فقها برای امر به معروف و نهی از منکر سه مرحله قائلند:

الف مرحله قلب.

ب مرحله زبان.

ج مرحله عمل.

هر کدام از این مراحل نیز دارای مراحلی است که باید از مرحله پائین و ضعیف شروع کرد تا به مرحله بالاتر رسید.

اولین مرتبه امر به معروف و نهی از منکر مرتبه قلبی است. برای انکار قلبی دو معنی متصور است.

اول: نارضایتی از گناه

دوم: اظهار عدم رضا به گناه

هر مسلمانی وظیفه دارد که وقتی مطلع شد فردی مرتکب معصیت شده قلباً از انجام گناه ناراضی باشد. در احادیث وارده از معصومین رضایت به گناه، به حساب گناه آمده است. علی علیه‌السلام می‌فرماید: «آن کس که از کار مردمی خشنود باشد مثل کسی است که همراه آنان بوده و هر کس که به باطلی روی آورد دو گناه به عهده او باشد، گناه کردار باطل و گناه خشنودی به کار باطل.»۲

و نیز آن حضرت می‌فرماید:«ای مردم همه افراد جامعه در خشنودی و خشم شریک می‌باشند چنانکه شتر ماده ثمود را یک نفر پی کرد اما عذاب آن تمام قوم ثمود را گرفت زیرا همگی آن را پسندیدند.»۳

فقها عظام به استناد همین روایات فتوی می‌دهند که رضایت به انجام گناه یا ترک واجب حرام است. امام خمینی(ره) در این مورد فرموده‌اند:«رضایت به انجام گناه و ترک واجب حرام است بلکه دور نیست ناخوشایندی قلبی نسبت به آنها واجب باشد»۴

البته این قسم انکار قلبی در مرحله امر به معروف و نهی از منکر نیست بلکه از مقتضیات ایمان است. لازمه تبرّی که از فروع دین است همان است که از گناه و گناهکار قلباً بیزاری جوئیم. فردی که قلباً از گناه راضی باشد از حقیقت ایمان به دور است. علی علیه‌السلام می‌فرماید: «کسی که ترک کند انکار منکر با قلب و دست و زبان او، مرده‌ای است بین زندگان»۵ از این حدیث شریف استفاده می‌شود که دین سه نشانه و مظهر دارد.

اول: اعتقاد قلبی که انسان قلباً به یگانگی خدا معتقد باشد.

دوم: اقرار با زبان.

سوم: عمل به دستورات اسلام.

فردی که وظیفه دارد نهی از منکر کند اگر این وظیفه را ترک کند حتّی در قلب از انجام گناه ناراضی نباشد چنین فردی هیچ یک از مظاهر و نشانه‌های ایمان را دارا نیست. و چنین فردی فاقد حیات معنوی است و همانند مرده‌ای است که بین زندگان قرار دارد.

فردی که می‌خواهد به وظیفه امر به معروف و نهی از منکر عمل کند نخست باید نارضایتی خود را از گناه ابراز کند به طوری که گناه‌کار متوجه شود او از انجام گناه ناراضی است و این اولین مرحله امر به معروف و نهی از منکر است. صاحب جواهر می‌فرماید: امر به معروف و نهی از منکر به انکار قلبی تنها تصوّر نمی‌شود زیرا انکار در قلب، امر و نهی نیست... بنابراین باید امر دیگری در این مرتبه امر به معروف معتبر بدانیم که این مرحله نیز در مرتبه امر و نهی قرار گیرد. و آن اظهار عدم رضا به فعل منکر است به قسمی که بدون تلفّظ سخنی، اظهار کراهت در چهره او مشخص شود.۶

علی علیه‌السلام می‌فرماید: «پایین‌ترین درجه نهی از منکر آن است که انسان با گنهکاران با چهره گرفته برخورد کند.»۷

قرآن نیز دستور می‌دهد از گناهکاران دوری و اعراض کنید.۸

ابراز نارضایتی از گناهکار اقسامی دارد مانند: روی گرداندن از او، ترک معاشرت، چهره درهم کشیدن. هر کدام از این امور که بداند مؤثر است، واجب است انجام دهد.

امام فرموده‌اند: مرتبه اول آن که با شخص معصیت کار طوری عمل شود که بفهمد برای ارتکاب او به معصیت، این نحو عمل با او شده است، مثل این که از او روبرگرداند، یا با چهره عبوس با او ملاقات کند، یا ترک مراوده با او کند و از او اعراض کند به نحوی که معلوم شود این امور برای آن است که او ترک معصیت کند.۹

و نیز فرموده‌اند: اگر در این مرتبه درجاتی باشد لازم است با احتمال تأثیر درجه خفیف‌تر، به همان اکتفا کند، مثلاً اگر احتمال می‌دهد که با ترک تکلّم با او مقصود حاصل می‌شود، به همان اکتفا کند و به درجه بالاتر، عمل نکند، خصوصاً اگر طرف شخصی است که این نحو عمل موجب هتک او می‌شود.۱۰

اگر مرتبه اول یعنی ترک معاشرت و ترک تکلّم و امثال این امور نتیجه حاصل شد و فردی که واجب را ترک می‌کند یا مرتکب فعل حرامی می‌گردد از گناه کناره گیری نکرد بر مکلف واجب است که وارد مرحله دوم شود و او را امر به معروف و نهی از منکر کند. در این مرحله نیز مراتبی تصوّر می‌شود.

اول: موعظه و ارشاد

تردیدی نیست که اثر موعظ در بسیاری از افراد از امر و نهی بیشتر است، چون امر و نهی آمیخته با یک نوع علّو و برتری است که امر کننده به عنوان یک دستور، صادر می‌کند از این رو خیلی از افراد حاضر نیستند اطاعت کنند، امّا موعظه و ارشاد جنبه خیرخواهی و عطوفت و محبّت دارد و افراد زودتر می‌پذیرند. برخی به گناه و پیامدهای بدی که به آن مترتب است توجه ندارند. اگر کسی با نرمی و ملاطفت آنها را موعظه کند می‌پذیرند. ذات الهی هنگامی که به حضرت موسی و برادرش‌هارون مأموریت می‌دهد تا برای هدایت فرعون بروند. می‌فرماید: «به نرمی با او سخن بگوئید شاید او متذکر شود یا از خدا بترسد.»۱۱

این درسی است که قرآن به همه می‌دهد که ابتدا در برخورد با افراد گناهکار باید با نرمی و ملایمت وارد شد. حضرت امام نیز فرموده‌اند:

«اگر احتمال دهد که با موعظه و ارشاد و گفتار نرم مقصود حاصل می‌شود همان واجب است و تعدّی از آن جایز نیست.»۱۲

برای اینکه موعظه دارای اثر باشد، زیبنده است اموری رعایت شود.

اول، اینکه موعظه در پنهانی باشد زیرا آشکار و در حضور دیگران فردی را موعظه کردن باعث شکسته شدن شخصیت آن فرد می‌شود چون دیگران به عیب او مطلع می‌شوند.

دوم، آنکه موعظه نیکو و حسنه باشد یعنی با نرمی و ملاطفت و خالی از خشونت و بزرگی جوئی.

سوم، موعظه باید گام به گام باشد. فردی که اطلاعات دینی او ضعیف است نخست باید مبانی دینی را در او تقویت کنیم تا موعظه در او اثر کند. مثلاً اگر نماز نمی‌خواند به او بگوئیم آیا نمی‌دانی نماز ستون دین است و هر کس نماز را ترک کند سایر اعمال او پذیرفته نیست، پس ابتدا باید فکر او را به طرف دین و مذهب توجه داد. وقتی مسائل مقدماتی را پذیرفت آنگاه اهمیت نماز را به او گوشزد کنیم.

اما نسبت به بعضی افراد موعظه غیرمستقیم اثرش بیشتر از موعظه مستقیم است چنانکه گفته اند: الکناية ابلغ من التصریح.

در اینجا به نکته‌ای از تاریخ اشاره می‌کنیم در مورد مردی به نام شقرانی (از یاران امام صادق علیه السلام)، حضرت اطلاع پیدا کرد او گاهی مرتکب کار حرام می‌شود. روزی به او فرمود: ای شقرانی، همانا کار نیکو، هر کسی انجام دهد نیکو است و از تو نیکوتر است به خاطر منزلتی که در نزد ما داری و کار قبیح از هرکس، صادر شود زشت است و از تو زشت‌تر. همین چند جمله کوتاه که حضرت به کنایه فرمود باعث شد که شقرانی برای همیشه آن گناه را ترک کند.۱۳

علی علیه السلام نیز فرموده‌اند: لغزش شخص عاقل را با کنایه تذکر دادن بر او از ملامت صریح، دردناک‌تر است.۱۴

اگر موعظه اثر نکرد واجب است گناهکار را به انجام واجب یا ترک حرام امر و نهی کرد. امام(ره) فرموده‌اند: اگر بداند آنچه ذکر شد [موعظه و ترک معاشرت] اثر ندارد باید به حکم کردن به وسیله امر و نهی منتقل شود و واجب است که از آرام و آسان‌ترین درجه گفتار شروع نماید و اگر تأثیر نکرد به درجه شدیدتر از آن با احتمال تأثیر منتقل شود و تجاوز کردن جایز نیست مخصوصاً اگر مورد، طوری باشد که فاعل منکر با گفتن آن هتک می‌شود.۱۵

نکته‌ای که بسیاری از فقها در مراتب امر به معروف و نهی از منکر به آن عنایت دارند منتقل شدن از مرحله آسان به شدید و شدیدتر است. به عبارت دیگر باید اصل الاسیر فالایسر را در همه حال رعایت نمود. اگر بداند با موعظه می‌توان جلوی منکر را گرفت نباید امر و نهی کند در این مرحله نیز ابتدا باید امر یا نهی ساده باشد اگر اثر نکند با تهدید و خشونت جلو منکر را بگیرد. امام راحل می‌فرمایند:

اگر از بین بردن منکر و برپا داشتن معروف متوقف بر غلیظ نمودن گفتار و شدت به خرج دادن در امر و تهدید و ترساندن بر مخالفت آن باشد جایز است بلکه با اجتناب از دروغ واجب است.۱۶

آخرین مرحله امر به معروف و نهی از منکر جلوگیری از منکر با زور و قدرت است. مشهور فقها فرموده‌اند: اگر امر و نهی مؤثر نشد و مکلف قدرت بر دفع منکر دارد واجب است که منکر را دفع کند مثلاً در آنجا که افرادی مشغول شرب خمر یا قمار بازی هستند در صورت قدرت، آنها را متفرق کند و آلات لهو و حرام آنها را از بین ببرد. در این مرحله اگر جلوگیری از منکر متوقف بر زدن و وارد کردن آسیب به انجام دهنده منکر باشد، فقها اجازه حاکم شرع را لازم دانسته‌اند.

امام فرموده اند: اگر مطلوب با زدن و آسیب رساندن حاصل نشود ظاهر آن است که با مراعات الایسر فالایسر و الاسهل فالاسهل جایز باشد و سزاوار است که از فقیه جامع الشرایط اذن گرفته شود بلکه این اذن گرفتن در حبس کردن و ایجاد [جرح] بر او هم سزاوار است.۱۷

دلیل بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر گرچه منجر به زدن و آسیب رساندن شود روایات زیادی در این باره وجود دارد که در تایید این مورد به ما رسیده است. امام باقر علیه السلام می‌فرماید: با دلهایتان اعمال خلاف آنها را انکار کنید و با زبانتان آن را اعلام کنید و با سیلی به صورت آنها بزنید و در راه انجام امر الهی از سرزنش هیچ سرزنش کننده نترسید.۱۸

اما موردی که باید آمر رعایت کند این است که اشاعه فحشاء و بازگو کردن گناه از گناهان بزرگی است که اسلام به شدت از آن نهی کرده و خداوند متعال وعده عذاب به آن داده است.

«کسانی که دوست می‌دارند زشتی‌ها و گناهان قبیح در میان افراد با ایمان اشاعه یابد عذاب دردناکی در دنیا و آخرت دارند.»۱۹

علی علیه السلام می‌فرماید:

کسی که پرده از روی اسرار برادر مسلمانش بردارد خداوند عیوب اسرار او را برملا می‌کند.۲۰ بنابراین آمر به معروف و ناهی از منکر حق ندارد هرگز گناهی که کسی مرتکب شده برای دیگران نقل کند و حیثیت او را از بین ببرد و باید توجه داشت که مراد از فحشاء تنها کارهای منافی عفت و فساد اخلاق نیست، فحشاء در لغت به گفته راغب در مفردات رفتار و گفتاری است که زشتی آن بزرگ باشد.۲۱

مطلب دیگر اینکه اسلام از تجسس منع کرده زیرا کنجکاوی و تجسّس چه بسا آبرو و حیثیت افراد را خدشه دار می‌کند علاوه بر این که باعث کینه و نفاق هم می‌شود. همانگونه که قرآن مجید می‌فرماید:

«ای مؤمنین از بسیاری از گمان‌ها پرهیز کنید زیرا بعضی از گمانها گناه است و هرگز [در کار دیگران] تجسّس نکنید.»۲۲

و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز می‌فرماید:

«جستجو کردن از عیب دیگران از زشت‌ترین عیوب و بدترین گناهان است.»۲۳

پس آمر به معروف و ناهی از منکر حق ندارد برای اصلاح فرد، بدون اجازه، وارد منزل یا محل کار شخص گردد یا از اعمال گذشته او تفحّص و کنجکاوی نماید حتی در آنجا که با اجازه حاکم شرع به منزل کسی می‌رود که وی را به دادگاه احضار کند نمی‌تواند در زندگی او به جستجو و تفحّص بپردازد. این رفتار نه تنها سبب اصلاح فرد می‌شود بلکه وی را به اسلام و نظام اسلامی بدبین می‌نماید. برخی افراد در اثر آگاهی نداشتن به شرایط امر به معروف و نهی از منکر و کیفیت آن چه بسا برای انجام یک عمل واجب مرتکب چندین کار حرام می‌گردند، در کار خصوصی فرد جستجو می‌کنند به اسباب و وسایل شخصی او به عنوان کشف جرم دست می‌زنند، برای اقرار به گناهان گذشته به او فشار می‌آورند و عیب او را برای دیگران بازگو می‌کنند. همه اینها از گناهان بزرگ است که قرآن مجید و احادیث رسیده از معصومین به شدت از آن نهی کرده‌اند.

از جمله گناهان بزرگ، اهانت و سرزنش دیگران است که در بعضی موارد باعث حدّ و یا تعزیر می‌گردد یعنی اگر فردی که به او توهین شده علیه کسی که توهین کرده. ادعای کیفر و مجازات کند در صورت اثبات می‌توان سرزنش کننده را مجازات کند. فردی که مرتکب گناهی شده نمی‌توان در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، او را مورد توهین و سرزنش قرار داد. کلمات زشت و ناروا مانند بی‌دین، بدبخت، بی‌شعور، فاسق، توهین به مسلمان است و خداوند هرگز به توهین بندگان خود گرچه گناهکار باشند راضی نمی‌باشد.

اما در مورد امر دوم (حفظ نظام خانواده )، باید رفتار شما به گونه‌ای باشد که خانه به محیط جنگ و دعوا تبدیل نگردد. باید با ایجاد همدلی، محیطی گرم و صمیمی به وجود آورد تا افراد خانه با علاقه و احترامی که برای یکدیگر قائل هستند به نظرات و اعتقادات یکدیگر احترام بگذارند و مواظب باشید که برخوردتان به گونه‌ای نباشد که باعث دلشکستن و بی‌احترامی به والدین گردد چرا که خداوند برای والدین ارزش و احترام خاصی قائل است؛ همانگونه که در قرآن کریم فرموده است:

وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلی‏ وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فِی عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لِی وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ۲۴

و ما انسان را درباره‏ی پدر و مادرش سفارش کردیم، مادرش او را حمل کرد، در حالی که هر روز ناتوان‏تر می‏شد، (و شیر دادن) و از شیر گرفتنش در دو سال است، (به او سفارش کردیم که) برای من و پدر و مادرت سپاس گزار، که بازگشت (همه) فقط به سوی من است.

با توجه به آنچه ذکر شد باید دقت نمود تا در حل اختلافاتی که یک طرف آن والدین هستند محتاطانه برخورد نمود. موفق باشید.

پی‌نوشت‌‌ها:

۱. بقره/ ۸۹. ۲. نهج البلاغه، حکمت ۱۵۴.

۳. نهج البلاغه، خطبه ۲۰۱، ص ۴۲۲، ترجمه محمد دشتی.

۴. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴.

۵. میزان الحکمه، محمدی ری شهری، ج ۶، ۲۷۶. ۶. جواهر الکلام، ج ۲۱، ص ۳۶۸. ۷. میزان الحکمه عمان و وسائل الشیعه حر عاملی، ج ۱، ص ۴۱۳، باب ۶ از ابواب امر و نهی. ۸. انعام/ ۶۷. ۹. توضیح المسائل حضرت امام، مسأله ۲۸۰۵. ۱۰. توضیح المسائل حضرت امام، مسأله ۲۸۰۶. ۱۱. طه/۴۴. ۱۲. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴. ۱۳. سفينة البحار، ج ۴، ص ۴۶۷. ۱۴. غرر الحکم، ج ۱، ص ۳۴۸. ۱۵. تحریر الوسیله، ج ۱، ص ۴۵۴. ۱۶. تحریر الوسیله، ج۱، ص ۴۵۵. ۱۷. ترجمه تحریر الوسیله، ج ۲، ص ۳۱۹، مترجم علی اسلامی، ناشر دفتر انتشارات اسلامی. ۱۸. وسائل الشیعه، ج ۱۱، ص ۴۰۳، ابواب الامر و النهی، باب ۳، حدیث ۱. ۱۹. نور/ ۱۹. ۲۰. شرح غرر و درر، ج ۵، ص ۳۶۸، ح ۸۲۹۵، به نقل از اخلاق در قرآن، آیت الله مکارم، ج ۳، ص ۳۶۳. ۲۱. مفردات راغب، ماده فحش. ۲۲. حجرات/ ۱۲. ۲۳. شرح غررالحکم، ج ۵، ص ۳۷۱، حدیث ۸۷۹۹، به نقل از اخلاق در قرآن، ج ۳، ص ۳۵۰. ۲۴. لقمان/ ۱۴.

با افراد متجاهر به فسق و تارک نماز و حرام خوار و ... که جزء فامیل و بستگان هستند، چگونه رفتار کنیم؟ منظور رفتار خوب است یا بی‌اعتنایی و صحبت نکردن و ... ؟

پاسخ: شرایط متفاوت است، اگر ترک معاشرت موجب می­شود اشخاص مورد نظر دست از خلاف خود بردارند، لازم است از معاشرت با آنان خودداری نمائید. و الاّ گفتگو و رفت و آمد با آنان اشکال ندارد، بخصوص اگر موجب هدایت آنها شود ولی تصرف در اموال آنها در صورتی جایز است که علم به وجود مال حرام درآنچه مورد تصرف است، نباشد. و با مراعات شرایط و مراتب امر به معروف و نهی از منکر آنان را امر و نهی نمائید.

- مستفاد از استفتائات حضرت امام خمینی(س)، بخش امر به معروف و نهی از منکر، ج ۱، ص ۴۸۵ -۴۸۴ چاپ جامعه مدرسین حوزه علمیه قم .

وظیفه من در مقابل مادری که با توصیه خواهر و برادرانم کاری جز فحش و ناسزا گفتن به من و همسرم ندارد، چیست؟

پاسخ: رابطه عاطفی صحیح میان پدر و مادر از یک سو و فرزندان از سوی دیگر، از بزرگ ترین عوامل استواری خانواده و جامعه بشری است و می‌تواند به طور طبیعی شیرازه خانواده را از سستی و گسیختگی حفظ کند. با توجه به این سنت اجتماعی و به حکم فطرت، لازم است که آدمی حرمت حقیقی پدر و مادر خود را نگه دارد؛ زیرا اگر این سنت در اجتماع جریان نیابد و فرزندان با پدر و مادر خود بیگانه وار رفتار کنند، امنیت و عاطفه از بین می‌رود و جامعه از هم می‌گسلد. خداوند در آیه‌ای از قرآن نیز به این مهم این گونه اشاره کرده است:

وَ قَضی رَبُّکَ أَلاّ تَعْبُدُوا إِلاّ إِیاهُ وَ بِالْوالِدَینِ إِحْسانًا إِمّا یبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُما أَوْ کِلاهُما فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ وَ لا تَنْهَرْهُما وَ قُلْ لَهُما قَوْلاً کَریمًا * وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانی صَغیرًا.

و پروردگارت مقرر داشت که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید. هرگاه هر دو یا یکی از آن دو سالخورده شوند، کمترین اهانتی به آنها روا مدار. با ایشان درشتی مکن و با محبت و احترام سخن بگو. بال‌های تواضع خویش را در برابرشان از [روی] محبت و لطف بگستر و بگو پروردگارا، همان گونه که مرا در خردی پرورش دادند، مشمول رحمت قرارشان ده.

این آیه، پس از فرمان به عبادت خدا، به اهمیت احسان به پدر و مادر تأکید کرده است. بر این اساس، نیکی به والدین، پس از عبادت خدا، از مهم ترین واجبات دینی است؛ چنان که رنجاندن والدین، پس از شرک به خدا، از بزرگ‌ترین گناهان محسوب می‌شود.

به کار بردن کلمه «اف» که حالتی از انزجار، تنفر و نارضایتی است، به هنگام برخورد با پدر و مادر حرام است. همچنین «نَهْر» یعنی رنجاندن و با داد و فریاد و درشتی سخن گفتن و نیز تکبر و ترک دعا در حق آنها حرام است.

امام صادق علیه السلام فرمود:

«اف گفتن، کمترین بی احترامی به والدین است و اگر خدای تعالی کمتر از این را سراغ داشت، از آن نهی می‌کرد».

بنابراین در اینکه ما مجاز به بد گویی و بد رفتاری با آنان نیستیم شکی نیست اما در مواردی که حق با آنان نیست و شرایطی که در سوال ذکر کردید شما باید ابتدا خواهر و برادر و سپس مادر خود را امر به معروف و نهی از منکر نمایید، با آنها از راه ملایمت و مهربانی وارد شوید، ریشه مشکلات را شناسایی کنید ببینید علت اصلی این اختلافات چیست، آنگاه با مشورت با افراد با تجربه راهکارهای مناسبی جهت حل قضیه بیابید، برای امر به معروف اولین و مهمترین نکته رعایت سعه صدر و قول آرام و ملایم است.

وظیفه ما جوانان در زمان غیبت امام زمان، عجل الله تعالی فرجه، نسبت به امر به معروف و نهی از منکر چیست؟

پاسخ: از آنجا که غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه)، هرگز به معنای تعطیلی احکام اسلام نیست، از اینرو همه افراد جامعه اسلامی در قبال تمامی احکام و مقرراتی که خداوند متعال برای آنها مقرر ساخته است؛ مسؤول‌اند. به عنوان مثال در بعد تکالیف فردی موظف به خواندن نماز و گرفتن روزه و انجام اعمال حج (درصورت داشتن شرائط خاص آن) می‌باشند و در بعد وظایف اجتماعی هم وظیفه دارند تا تکالیفی را که ازجمله آنهاست اقامه امر به معروف و نهی از منکر به جای آورند. منتهی نکته بسیار مهمی که در این زمینه حائز اهمیت است آن که همه مکلفین باید قبل از اقدام به انجام یک تکلیف از شرایط و خصوصیات آن به حد کافی علم و آگاهی حاصل نمایند تا در مرحله عمل از حد و حدود خاص آن تعدی ننمایند بلکه هر یک از آنها رابر طبق چارچوب‌های مشخص شده در تعالیم حیات بخش اسلامی انجام دهند. به عنوان مثال در مورد همین موضوع امر به معروف و نهی از منکر ده‌ها مطلب بسیار اساسی هست که باید مکلف از کم و کیف آنها آگاه باشد که به عنوان نمونه مختصرا اشاره‌ای می‌کنیم: الف) اهمیت و ارزش امر به معروف و نهی از منکر چه بسا اگر افرادی به نقش بسیار حساس این امر توجه ننمایند و با سهل‌انگاری و بی‌تفاوتی با آن برخورد کنند برای جامعه مشکلاتی پیش می‌آید که کیان آن را به خطر می‌اندازد. در راستای توجه به این نکته است که در آیات و روایات فراوانی لزوم اقامه آن به تعابیر مختلفی گوشزد شده است. در آیه ۱۰۴ آل عمران می‌فرماید: «وَ لْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ»؛ باید جمعی در میان شما باشند که دعوت به کار نیک و امر به معروف و نهی ازمنکر نمایند و آنها رستگارانند. و حضرت علی، علیه السلام، درضمن یکی از کلمات قصار نهج البلاغه در این باره می‌فرمایند: و ما اعمال البر کلها و الجهاد فی سبیل الله عند الامر بالمعروف و النهی عن المنکر الا کنفثة فی بحر لجی. (۴) تمام کارهای نیک و حتی جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر همچون آب دهان در برابر دریای پهناور است. خلاصه از مجموعه این دسته از آیات و روایات چنین معلوم می‌شود که امر به معروف یک تکلیف واجبی است که اولا در بین مجموعه واجبات از جایگاه خاصی برخوردار است ثانیا بی‌توجهی به آن، سبب ایجاد گرفتاری‌های مهمی در جامعه می‌گردد که از جمله آنها این است که اشرار تسلط بر مقدرات جامعه پیدا می‌کنند و مردم هر چه دعا کنند به مرحله اجابت نمی‌رسد. (۵) ب) شرایط امر به معروف و نهی ازمنکر همانطور که برای به نتیجه رسیدن هر کاری شرایط خاصی لازم است برای انجام مناسب ونتیجه بخشی امر به معروف و نهی ازمنکر هم شرط‌هایی ذکر شده است که عمده آنها چهار چیز است: ۱- خود امر کننده به معروف ونیکی و نهی کننده از منکر و بدی، عالم به معروف و منکر باشد یعنی دقیقا بداند که چه کاری از نظر شرع مقدس معروف است تا به آنها امر کند و چه چیزهای منکر است تا از آنها دیگران را باز دارد. ۲- شرایط زمانی و مکانی ووضعیت مخاطب به گونه‌ای باشد که فرد احتمال تاثیر امر و نهی را بدهد به عبارت دیگر فرد تشخیص دهد که درچنین موقعیتی امر و نهی کردن به طرف مقابل مؤثر خواهد بود و او را از کار بد بازداشته و به انجام کار نیک وادار خواهد نمود وگرنه بدون وجود چنین احتمالی امر به معروف و نهی از منکر وجوبی ندارد. ۳- شرط دیگر آن است که امر ونهی کننده بداند هنوز این فرد بنای تکرار کار منکر را دارد وگرنه اگر او از انجام کار بد پشیمان شده و تصمیم گرفته است که دیگر به سراغ آن کار نرود برای امر و نهی کننده زمینه امر و نهی باقی نمی‌ماند. ۴- در ضمن باید امر و نهی کننده بداند که این کار او ضرر جانی و حیثیتی برای مؤمنی و یا خود او در پی نخواهد داشت وگرنه باز تکلیف از او ساقط خواهد بود مگر اینکه آن منکر یا ترک معروف یک مساله بسیار مهمی باشد که در آن صورت حتی تحمل ضرر جانی هم واجب می‌شود که تفصیل آن در کتاب‌های فقهی مطرح است. این نکته را نیز باید در نظر داشت که امرکننده به «معروف» و بازدارنده از «منکر» در صورتی می‌تواند به نتیجه مطلوب دست یابد و مخاطب خود را تحت تاثیر قرار دهد که خود به معروف عمل کند و از منکر دوری جوید. ج) مراتب امر به معروف و نهی ازمنکر برای امر به معروف و نهی از منکر مراتبی ذکر شده است که با وجود احتمال برآورده شدن مقصود از مرتبه پایین، جائز نیست که به مراتب بالاتر عمل شود. این مراتب عبارتند از: ۱- اول با قلب، یعنی؛ شخص معصیت کننده طوری عمل شود که او متوجه شود که آمر به معروف و ناهی از منکر قلبا از کار او ناراحت است. مثل اینکه روی خود را برگرداند یا چهره‌اش را عبوس کند و رفت و آمد با او را کم سازد یا حداقل نمی‌تواند عکس العمل نشان دهد، در قلب خود از آن کار ناراحت باشد. ۳- مرتبه دوم امر و نهی با زبان: یعنی وقتی کارهای قبلی مؤثر نشد واجب است که اهل معصیت را با زبان نهی کند و یا به ترک کننده معروف با زبان امر کند. اما جائز نیست که در امر و نهی ازفحش و دروغ و اهانت و ... استفاده کند مگر اینکه معصیت او یک امرمهمی باشد مثل قتل و جنایت... که اینجاها جلوگیری بهر نحوی جائز خواهد بود. ۳- مرتبه سوم توسل به زور یا به اصطلاح مرتبه ید (دست) است که دراین مورد اغلب لازم است با اجازه و تحت نظر فقیه جامع الشرائط و حاکم شرعی انجام گیرد چرا که چه بسا اقدام‌های خودسرانه سبب بروز تنش و هرج و مرج در سطح جامعه خواهد شد که توضیح کامل هر یک از این مراتب و شرائط خاص آنها در رساله‌های علمیه مراجع و کتاب‌های فقهی و رساله‌هایی که به طور مستقل در این باره به نگارش درآمده آورده شده که علاقه مندان می‌توانند به آنها مراجعه کنند و ... نتیجه آنکه در دوره غیبت هم مکلفین موظفند از طریق کسب اطلاع از کم و کیف و شرائط و خصوصیات احکام نسبت به انجام و اقامه آنها اقدامات لازم را به عمل آورند و نگذارند این امور به فراموشی سپرده شود این تنها به مساله امر به معروف... اختصاص ندارد و مسلمانان در تمامی احکام دینی از چنین وظیفه‌ای برخوردارند. والسلام پی‌نوشتها: ۱. نهج البلاغه کلمات قصار شماره ۳۷۴. ۲. لا تترکوا الامر بالمعروف و النهی عن المنکر فیولی علیکم شرارکم ثم تدعون فلایستجاب لکم. (نامه ۴۷ نهج البلاغه صفحه ۴۲۲ صبحی صالح).

آیا می‌شود حجاب را اجباری کرد؟ یا دیگران را وادار به رعایت شئونات دینی کرد؟

پاسخ: اجبار کردن دیگران به رعایت بعضی از شؤون دینی آخرین مرحله امر به معروف است. امر به معروف و نهی از منکر یکی از مهم‌ترین فروع دین شمرده شده است و دارای ضوابط و شرایط و مراتبی است که بدون رعایت یک مرتبه و مرحله، عمل به مراتب و مراحل بالاتر حرام بوده و جایز نیست. تفصیل این شرائط و مراتب را می‌توانید در رساله‌های عملیه جستجو کنید. اما دولت اسلامی حق دارد امکانات عمومی را به رعایت قوانین اسلامی مشروط نماید و در گزینش‌ها، و سپردن کارها و ... افراد عامل به احکام دین را مقدم بدارد.

آیا پوشش برای زنان فقط در نماز واجب است یا در هر زمان و در معرض دید نامحرم؟ در صورت امکان مستنداتی را نیز عنوان نمائید؟

پاسخ: حجاب برای زنان مسلمان مطلقا امری است واجب و بر فرد، فرد زنان مسلمان لازم است که خود را از نامحرمان بپوشانند و به زمان خاصی اختصاص ندارد، لذا وجوب حجاب در نماز یکی از مصادیق است. "قل للمؤمنین یغضوا من ابصارهم و یحفظوا فروجهم ذلک ازکی لهم ان الله خیر بما یصنعون-۳۰- و قل للمؤمنان یغضضن من ابصارهن و یحفظن فروجهن و لا یبدین زینتهن الا ما ظهر منها ولیضربن بخمرهن علی جیوبهن و لا یبدین زینتهن -۳۱-." "به مومنان بگو چشم‌های خود را "از نگاه به نامحرمان" فرو گیرند، و عفاف خود را حفظ کنند؛ این برای آنان پاکیزه‌تر است؛ خداوند از آنچه انجام می‌دهید آگاه است! و به زنان با ایمان بگو چشم‌های خود را "از نگاه‌های هوس آلود" فرو گیرند و دامان خویش را حفظ کنند، و زینت خود را -جز آن مقدار که نمایان است- آشکار ننمایانند و "اطراف" روسری‌های خود را بر سینه خود افکنند "تا گردن و سینه با آن پوشانده شود" و زینت خود را آشکار نسازند.)۱ آثار بی‌عفتی و بی‌حجابی: از آن جهت که امر و نهی اسلامی در جای خود.۲ ثابت شده است که بر مبنای مصلحت و مفسده تشریع شده است، و رعایت حجاب و عفاف هم یکی از دستورات مسلم قرآنی است لذا ترک آن موجب مفسده و رعایت آن موجب پاکدامنی)۳ جامعه می‌گردد و ترک آن موجب مفسده است. زیرا اگر مثلا یک خانم زیبائی‌هایی را که باید بپوشاند از نامحرمان نپوشاند، مردان هوسباز را تحریک نموده و باعث ایجاد فساد می‌گردد. لذا در احادیث از نگاه‌های هوس آلود به تیر مسموم تعبیر شده است: "قال النبی (ص) النظر سهم مسموم من سهام ابلیس فمن ترکها خوفا من الله اعطاه ایمانا یجد حلاوته فی قلبه." "رسول خدا (ص) فرموده است: نگاه به نامحرمان تیری از تیرهای مسموم شیطان است، هر کس آنرا به خاطر خدا ترک کند خدا ایمانی عطا نماید که شیرینی آنرا در جان خود احساس نماید.)۴ تذکر: بی‌حجابی از جهت آنکه عامل تحریک افراد هوسباز می‌گردد، و هوسبازی موجب اخلال در سلامت اخلاقی جامعه است، بر حکومت است که جهت حفظ نظام اجتماعی از بی‌حجابی یا بد‌حجابی جلوگیری نماید زیرا حفظ سلامت اخلاقی اجتماع بر عهده دولت است که برخاسته از آیات و روایات منجمله آیات امر به معروف و نهی از منکر.۵ در نتیجه دستورات همان دستور اسلام است. ۱. سوره نور، آیه ۳۱-۳۰. ترجمه آقای مکارم. ۲. در علم اصول. ۳. ذلک ازکی لهم، یعنی "رعایت حجاب و عفاف" برای آنان پاکیزه تر است. ۴. مستدرک وسائل، ج ۱۴، باب ۸۱. ۵. آل عمران، آیات ۱۰۴، ۱۱۰، ۱۱۴.

جهت صله رحم به منزل اقوام که می‌رویم مواجه با منکرات هستیم از جمله ماهواره، با توجه به تاکیدات ائمه معصومین(ع) راجع به صله رحم آیا ترک اقوام و نزدیکان مجاز است یا خیر؟ راجع به شرکت در مجالس جشن و عروسی که با ارگ همراه است چه نظری دارید؟نظر مقام معظم رهبری را بفرمائید.

پاسخ: در این موارد باید سعی کنید در گناه واقع نشوید و با حفظ موازین و شرایط مقرره امر به معروف و نهی از منکر نمائید، صله ارحام مطلقاً واجب است و رفت و آمد را قطع نکنید. جواب از طریق تماس تلفنی با دفتر مقام معظم رهبری

شرايط شرعي امر به معروف و نهي از منکر به طور خلاصه چیست؟

پاسخ: الف) کسي که امر يا نهي مي‌کند خودش عالم به معروف و منکر باشد يعني بداند چيزي که طرف مقابل ترک کرده شرعا واجب است انجام دهد مانند نماز و همين طور چيزي که فرضا انجام مي‌دهد شرعا حرام است مانند قمار. ب) شخص گناهکار اصرار بر ادامه کار خود داشته باشد. ج) احتمال تأثير بدهد. د) ضرر مهم جاني يا مالي براي امر کننده يا نهي کننده در کار نباشد. بعد از شرايط شرعي اين فرضيه به نکته‌اي اخلاقي مي‌رسيم. شخصي که قصد دارد امر به معروف و نهي از منکر کند شايسته است براي ارتقاء قدرت تأثير علاوه بر نيت پاک عامل به گفتار خود باشد. به تعبير ديگر پند دهنده بايد اول نفس خود را پند دهد. اگر پند پذير شد، پند وي در ديگران موثر واقع خواهد شد و در غير اين صورت بايد در همان مورد، اصلاح را از درون خود شروع کند. اين خطاب پر عتاب بايد آويزه گوش هر پند دهنده‌اي باشد که: «اي ايمان آورندگان! چرا چيزي مي‌گوئيد که به آن عمل نمي‌کنيد؟ خدا سخت به خشم مي‌آيد که چيزي بگوئيد و بدان عمل نکنيد» (يا ايها الذين آمنوا لم تقولون ما لا تفعلون، کبر مقتا عند الله ان تقولوا ما لا تفعلون)(صف، آيات ۲ و ۳) دانشت هست، کار بستن کو؟ خنجرت هست، صف شکستن کو؟ (حکيم سنائي) اين سفارش‌ها و تاکيدها از آن جهت است که تأثير گفتار و رفتار فرد نيک انديش و درستکار، بس مؤثرتر است. با اين وجود، در صورتي که شخص کاملا عامل نيست، اگر در محيط و اطراف وي گناهي صورت گيرد، با تحقق شرايط باز هم بايد اين فريضه را انجام دهد يعني بايد از ارتکاب گناه به نحو احسن جلوگيري کند. راهکار نهائي در اين شرايط عبارت از اين است که تصميم جدي بگيريم در زمينه‌هائي که رفتارمان منطبق با گفتارمان (درست) است اين فريضه را انجام دهيم مثلا اگر دروغگو نيستيم ديگران را از دروغ باز داريم، و در زمينه‌هائي که مطابقتي بين گفتار و کردار ما هست حداقل تصميم به اصلاح رفتار خود بگيريم (توبه کنيم) و آنگاه ديگران را پند دهيم و کلا در نظر داشته باشيم که با تحقق شرايط چهارگانه امر به معروف و نهي از منکر همه افراد جامعه موظف به اجراي آن هستند، چه نيکوکار و چه غير نيکوکار.

خداوند در سوره بقره (آية الكرسي) مي‌فرمايد: در دين هيچ اجباري نيست و هيچ كس مجبور نيست كه اسلام را بپذيرد پس چرا امر به معروف و نهي از منكر واجب است؟

پاسخ: «لا اكراه» در اصل پذيرش دين است نه در پذيرش احكام آن، لذا فرموده است: «لا اكراه فى الدين» و الا معنى ندارد كه كسى يك سيستم حقوقى يا اعتقادى را بپذيرد و يا عضو يك حزب يا سازمان شود ولى به مقررات آن پايبند نباشد.

توضيح آن كه شناخت معناى دقيق «لا اكراه فى الدين»، منوط به نگرشى جامع به آيات قرآن و مجموعه معارف آن است. مسلم است كه در اسلام، احكام اجبارى فراوانى وجود دارد؛ مانند «حدود» و قوانين اجتماعى. اين محدوده نيز، مشتمل بر احكام اكراهى فراوانى است. مسلما كسانى كه حد بر آنان جارى مى‏شود، راضى به آن نيستند و... . ازاين‏رو بايد در فهم ابتدايى از جمله «لا اكراه فى الدين» تجديد نظر كرد. معناى ظاهرى اين آيه آن است كه اصل پذيرش دين، قابل اكراه و اجبار نيست؛ يعنى، نمى‏توان كسى را به زور به پذيرش آيينی وادار نمود و يا عقيده‏اى را از او سلب كرد. بنابراين «عقيده» قابل تحميل نيست؛ ولى اين محدوده غير از محدوده احكام است. توضيح اين كه: كليه نظام‏هاى فكرى، براى خود نظامى اجتماعى را نيز طراحى مى‏كنند. در نظام‏هاى اجتماعى، اكراه و اجبار از ابزارهاى پيش‏بينى شده در كليه نظام‏ها است؛ يعنى، در هر نظامى در مقوله‏هاى اجتماعى و حقوقى آن، جبر قانونى وجود دارد و بدون آن، جامعه قابل اداره و كنترل نيست. نظام‏هاى قضايى و نيروهاى انتظامى در همه نظام‏ها، امرى مقبول و معقول هستند. بنابراين بايستى محدوده عقيده را از محدوده عمل و حقوق جدا كرد. در حيطه «عقيده» اجبار راهى ندارد؛ ولى در حيطه عمل، آنچه كه به نظم عمومي جامعه (Public order) مربوط مي‌شود رفتارهاي اجتماعي تحت نظارت و كنترل در آمده و احيانا با آن برخورد مي‌شود. چنان كه در تمامي جوامع قوانين و مقرراتي وضع مي‌شود و همگان ملزم به رعايت آن مي‌باشند. با اين تفاوت كه در برخي جوامع، تنها به رفاه عمومي و آسايش جسمي افراد جامعه توجه دارند و هر چه كه اختلال در آسايش بدني باشد، خلاف قانون شمرده مي‌شود ولي در جامعه اسلامي افزون بر آسايش بدني به حفظ ارزش‌هاي معنوي نيز توجه شده است و آنچه تأثير سويي بر معنويت افراد جامعه دارد، خلاف قانون شمرده مي‌شود. از جمله اموري كه پي‌آمدهاي ناخوشايندي در زندگي اجتماعي افراد دارد منكرات است. به همين جهت شارع مقدس، براي دور نگه داشتن جامعه از پي‌آمدهاي سوء آنها امر به معروف و نهي از منكر را در سطح جامعه واجب كرده است. با مروري به شرايط و آداب امر به معروف و نهي از منكر روشن مي‌شود كه نهي از منكر در منكرات آشكار واجب است و آمر به معروف و ناهي از منكر، حق تجسس و تفتيش و دخالت در زندگي افراد را ندارد. خواست اسلام آن است كه ظاهر جامعه از هر گناهي پيراسته باشد، اما داوري درباره درون انسان و يا كارهاي ناشايستي كه برخي مرتكب مي‌شوند ولي آنها را نهان مي‌دارند با خداست. بنا بر آنچه گفته شد، افزون بر اين كه در پذيرش شريعت اسلام اجباري نيست، پس از پذيرش آن نيز كسي حق تفتيش عقايد و تجسس در امور شخصي افراد را ندارد اما در صورتي كه رفتار شخص در اجتماع با قوانين اجتماعي اسلام ناهماهنگ باشد همانند همه نظام‌هاي جهان، اسلام حق برخورد را با او براي خود با شيوه‌هاي گوناگون محفوظ مي‌دارد.

گاهي در عروسي‏ها به پخش نوارهاي موسيقي -كه بعضي از آنها از صدا و سيما هم پخش مي‏شود- مي‏پردازند؛ آيا نيروي انتظامي و يا بسيج و يا نهاد ديگري، مي‏تواند آنها را از اين عمل باز دارند و نهي از منكر كنند؟

پاسخ: همه مراجع {اگر از نوع موسيقي حرام باشد، گوش دادن به آن جايز نيست و نهادهاي ياد شده وظيفه دارند ارشاد و نهي از منكر كنند و صرف پخش شدن آن از رسانه صدا و سيما، دليلي بر جواز آن نيست؛ ولي صداهاي مشكوك اشكال ندارد} آيت‏الله مكارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۲ و ۱۷۱۲؛ آيت‏الله صافي، جامع‏المسائل، ج ۲، س ۱۴۶۲ و ۱۴۵۹ و ج ۱، س ۱۰۱۶ و ۱۰۰۷؛ آيت‏الله تبريزي، استفتاءات، س ۱۰۷۱ و ۱۰۵۹؛ آيت‏الله فاضل، جامع‏المسائل، ج ۱، س ۹۴۷ و ۹۴۶ و ۹۹۵؛ آيت‏الله خامنه‏اي، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۱۵۴ و ۱۰۶۶ و ۱۱۳۹؛ آيت‏الله سيستاني، موسيقي ش ۱۳ و ۲۲؛ آيت‏الله بهجت، توضيح‏المسائل، م ۱۶۰۸ و متفرقه م ۲۰؛ آيت‏الله نوري، استفتاءات، ج ۱ س‏۱۰۱۱ و ۱۰۱۵.

وظيفه مردم در قبال بدحجابي و مفاسد موجود در جامعه چيست؟

پاسخ: همه مراجع{ وظيفه هر فردي امر به معروف ونهي از منكر است؛ ولي بايد به شرايط و مراتب آن توجه داشته باشد }آيت‏الله مكارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۵۴؛ آيت‏الله خامنه‏اي، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۶ و ۱۲۷۷؛ امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۱۸؛ آيت‏الله تبريزي، استفتاءات، س ۹۷۳ و ۹۷۹؛ آيت‏الله فاضل، جامع‏المسائل، ج ۱، س ۹۴۶؛ آيت‏الله صافي، جامع الاحكام، ج ۲، س ۱۴۶۲؛ دفتر آيت‏الله وحيد، آيت‏الله سيستاني، آيت‏الله نوري و آيت‏الله بهجت.

هر گاه نهي از منكر باعث نگاه به زنان بدحجاب و آرايش كرده شود، آيا باز هم واجب است؟

پاسخ: همه مراجع{ نهي از منكر، ملازم با نگاه كردن نيست و نگاه‏هاي قهري و اتفاقي، اشكال ندارد }آيت‏الله مكارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۸؛ آيت‏الله خامنه‏اي، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۵ و ۱۰۶۷؛ آيت‏الله تبريزي، استفتاءات، س ۱۵۸۵ و ۹۷۴؛ دفتر آيت‏الله وحيد، آيت‏الله سيستاني، آيت‏الله نوري، آيت‏الله صافي، آيت‏الله فاضل، امام و آيت‏الله بهجت

اگر پدر و مادر انسان مرتكب گناه شوند، آيا نهي از منكر آنان بي‏احترامي محسوب نمي‏شود؟

پاسخ: همه مراجع{ خير، نهي از منكر آنان - با فراهم بودن شرايط آن - بر فرزند واجب است البته سعي كند اين كار را با سخن نرم و اخلاق نيك، انجام دهد و اين امر، بي‏احترامي به آنان محسوب نمي‏شود و اگر تأثير نكرد، وظيفه ديگري ندارد }امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۱۸؛ آيت‏الله فاضل، جامع‏المسائل، ج ۱، س ۹۳۷؛ آيت‏الله خامنه‏اي، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۶۸ و دفتر همه مراجع.

آيا آمر به معروف بايد عامل به معروف باشد؟

پاسخ: عامل بودن خود آمر به معروف از شرايط امر به معروف نيست ولى از نظر اخلاقى شايسته است آمر به معروف عامل به آن نيز باشد،(۱).

(۱) (جامع‏المسائل آيت‏الله فاضل)

در شرایط زیر آیا امر به معروف واجب می‌شود یا خیر؟ ۱) اگر نگاه به صورت تصادفی و برای یک لحظه به بانوی بدحجاب بیفتد ؟ ۲) کسی که نگاهش به زمین است و معمولا بخشی از لباس نامناسب بانوان بدحجاب رو می‌بیند؟ ۳) کسی که در حال رانندگی، راننده‌ی بانوی بدحجابی را می‌بیند؟ یا پیاده‌ی بد حجابی؟

پاسخ: ۱و۲.اگر شرایط امربه معروف و نهی از منکر باشد،انجام این فریضه با رعایت شرایطش واجب است. ۳.یکی از شرایط امر به معروف و نهی از منکر این است که بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند، پس‏ اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمى‏‌كند واجب نيست.پس اگر اصرار بر نگاه حرام و به عمد داشته باشد باید او را نهی از منکر نمود.

آیا امر به معروف و نهی ازمنکر در فضای مجازی هم واجب است و ترک آن حرام ؟

پاسخ: درفضای مجازی هم اگر شرایط امربه معروف و نهی از منکر باشد نباید امر و نهی ترک شود. استفتا از دفتر مقام معظم رهبری در قم برگرفته از سایت گفتگوی دینی:www.askdin.com

در دانشگاه‏ها، روابط پسر و دختر غوغا می‏كند ؛ وظيفه ما نسبت به آنان چيست؟

پاسخ : همه مراجع: بر هر فردى واجب است، ضمن دورى از ابتلا به مفاسد، در صورت تمكّن و تحقق شرايط نهى از منكر، به اين فريضه اقدام كند.

شرايط امر به معروف و نهى از منكر: ۱. آمر و ناهى بايد معروف و منكر را بشناسد. ۲. احتمال دهد امر و نهى او تأثير دارد. ۳. امر و نهى مفسده‏ اى (ضرر جانى، مالى مهم و آبرويى ) نداشته باشد. ۴. تارك معروف و عامل منكر، بر ادامه شيوه خود اصرار داشته باشد.

آيا بر كسى كه از احكام شرعى و راه و روش امر به معروف آگاهى ندارد، امر به معروف واجب است؟

پاسخ : همه مراجع: بله واجب است؛ ولى ابتدا بايد شرايط و مسائل امر به معروف را ياد بگيرد تا دچار اشتباه نگردد. امام، تحرير الوسيله، ج ۱، القول فى شرايط وجوبهما، م ۸ و توضيح‏المسائل، م ۲۷۹۱ ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ بهجت، توضيح‏المسائل، م ۱۶۰۸ ؛ مكارم، استفتاءات، ج ۲، س‏۱۳۸۳ ؛ دفتر: خامنه‏ اى، وحيد، تبريزى، نورى، صافى و فاضل. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

اگر كسى عملى را مرتكب شود كه مرجع تقليد شخص ديگرى آن را حرام مى‏داند ؛ ولى به نظر مرجع تقليد خودش جايز است ؛ آيا بايد او را از آن عمل نهى كند؟

پاسخ : همه مراجع: خير، نهى از منكر در اين مورد واجب نيست. صافى، جامع الاحكام، ج ۲، س ۱۴۷۵ ؛ امام، تحرير الوسيله، ج ۱، القول فى شرايط وجوبهما، م ۲ ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج ۲، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ تبريزى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۱، الرابع و دفتر: خامنه‏اى، بهجت، نورى، مكارم و فاضل. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

برخى از بستگان و خويشاوندان ما به طور كلى به نماز و روزه و ساير واجبات توجهى ندارند و اموالشان نيز حرام و يا مشكوك است و هيچ گونه نصيحت و موعظه‏اى در آنها اثر نمى‏كند ؛ آيا معاشرت با آنان جايز است؟

پاسخ : همه مراجع: معاشرت با آنان اشكال ندارد ؛ به ويژه اگر باعث هدايت آنان بشود و تا هنگامى كه يقين نداريد غذاى مورد استفاده، از مال حرام است، تصرف در آن جايز است. امام، استفتاءات، ج ۱، امر به معروف، س ۳ ؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج ۱، س ۹۳۱ ؛ خامنه‏اى، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۷ و ۱۰۶۸ ؛ مكارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۵۶ ؛ تبريزى، استفتاءات، س ۲۱۹۱ و دفتر: وحيد، بهجت، سيستانى، صافى و نورى. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسينی)

شرايط امر به معروف و نهى از منكر كدام است؟

پاسخ :

۱. آمر و ناهى بايد معروف و منكر را بشناسد. ۲. احتمال دهد امر و نهى او تأثير دارد. ۳. امر و نهى مفسده‏اى (ضرر جانى، مالى مهم و آبرويى ) نداشته باشد. ۴. تارك معروف و عامل منكر، بر ادامه شيوه خود اصرار داشته باشد. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

بعضى از گناهان (مانند بدحجابى و... ) به حدى است كه اگر بخواهم تمام وقتم را براى آن سپرى كنم، باز هم نمى‏توانم به تكليف خود عمل كنم و از كار و زندگى مى‏افتم ؛ در اين صورت تكليف چيست؟

پاسخ : همه مراجع: امر به معروف و نهى از منكر، تا جايى كه باعث ضرر مالى قابل توجّه يا سختى و اختلال در زندگى نشود، واجب است. مكارم، استفتاءات، ج ۱، س ۱۱۶۰ ؛ تبريزى، استفتاءات، س ۹۷۹ ؛ صافى، جامع الاحكام، ج ۲، س ۱۴۵۹ ؛ امام و فاضل، توضيح‏المسائل مراجع، م ۲۷۹۱ ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج ۱، شرائط وجوب الامر بالمعروف، الخامس ؛ نورى، توضيح‏المسائل، م ۲۷۸۹ ؛ بهجت، توضيح‏المسائل، ۱۶۰۸، چهارم ؛ دفتر: وحيد و خامنه‏اى. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

براى اينكه اطلاع پيدا كنيم كه در اتاق خوابگاه‏ها، گناه (نه توطئه بر ضد نظام ) انجام مى‏شود يا نه، آيا جايز است تفحّص كنيم؟

پاسخ : همه مراجع: خير، اين كار حرام است. تبريزى، استفتاءات، س ۲۲۱۸ ؛ فاضل، جامع‏المسائل، ج ۱، س ۲۱۹۳ ؛ وحيد، توضيح‏المسائل، م ۲۰۷۳ ؛ خامنه‏اى، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۳۹۳. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

آيا كسى كه خودش به معروف عمل نمى‏كند و مرتكب گناه مى‏شود ؛ حق دارد ديگران را امر و نهى كند؟

پاسخ : همه مراجع: آرى، بر او هم واجب است كه با تحقّق شرايط، امر به معروف و نهى از منكر كند. البته بايد بداند كه اگر بخواهد سخنش در قلب ديگران جاى گيرد و تأثير بگذارد، با عمل و رفتار خود مى‏تواند، به اين هدف دست يابد. امام، تحرير الوسيله، ج ۱، شرايط الامر بالمعروف، الشرط الرابع، م ۲ ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ تبريزى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۵ ؛ صافى، جامع الاحكام، ج ۲، س ۱۴۵۸ و دفتر: خامنه‏اى، بهجت، نورى، مكارم و فاضل. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

در فريضه امر به معروف و نهى از منكر، آيا يك بار تذكر دادن كافى است، يا بايد چندين بار تكرار كند؟

پاسخ : همه مراجع: اگر در تكرار تذكّر، احتمال اثر مى‏دهد، بايد تكرار كند. دفتر: همه مراجع. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

هر گاه نهى از منكر باعث نگاه به زنان بى‏موالات و آرايش كرده شود، آيا باز هم واجب است؟

پاسخ : همه مراجع: نهى از منكر، ملازم با نگاه كردن نيست و نگاه‏هاى قهرى و اتفاقى، اشكال ندارد. مكارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۸ ؛ خامنه‏اى، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۸۵ و ۱۰۶۷ ؛ تبريزى، استفتاءات، س ۱۵۸۵ و ۹۷۴ ؛ دفتر: وحيد، سيستانى، نورى، صافى، فاضل، امام و بهجت. (رساله دانشجويي، سيد مجتبي حسيني)

امر به معروف و نهي از منكر چه شرايطي دارد و وظيفه در اين مورد چيست؟

پاسخ : وظيفه در مواردي كه شرايط امر به معروف و نهي از منكر جمع باشد همان امر به معروف است و شرايط آن به طور خلاصه عبارت است از: الف) كسي كه مي خواهد امر و نهي كند بداند آنچه شخص مكلف به جا نمي آورد واجب است به جا آورد (مثل نماز) و آنچه به جا مي آورد بايد ترك كند (مثل قمار) و به عبارت ديگر كسي كه امر و نهي مي كند بايد عالم به معروف و منكر باشد. ب ) احتمال بدهد كه امر و نهي او در آن شخص تأثير مي كند پس اگر بداند تأثير نمي كند. امر و نهي واجب نيست. ج ) بداند شخص معصيت كار بنا دارد كه معصيت خود را تكرار كند. پس اگر بداند يا گمان كند يا احتمال صحيح بدهد كه تكرار نمي كند واجب نيست او را نهي نمايد. د ) در امر و نهي مفسده اي نباشد. پس اگر بداند يا گمان كند كه اگر امر يا نهي كند ضرر جاني يا آبرويي يا مالي قابل توجه به او مي رسد واجب نيست امر به معروف نمايد ولي اگر احتمال صحيح بدهد كه چنين ضررهايي به او مي رسد واجب نيست بلكه اگر امر و نهي موجب ضررهاي مذكور به يكي از متعلقان او يا يكي از مؤمنين بشود باز هم امر و نهي واجب نيست، (توضيح المسائل مراجع ج ۲ ص ۶۱۹ و استفتا از دفتر آيت الله سيستاني).

در مجلسي كه غيبت مي كنند،تكليف ما چيست؟ آيابايد امربه معروف ونهي ازمنكر كنيم يا نه؟ شرايط چيست؟

پاسخ : امر به معروف و نهي از منكر در جايي است كه طرف مي داند گناه مي كند و اگر نداند كه گناه مينمايد وظيفه ما «ارشاد جاهل» يعني بيان حكم الهي است. اما اين كه در مجالس گناه مانند غيبت چه بايد كرد بستگي به شرايط دارد يعني اگر مي توانيم بايد جلوي گناه را بگيريم و اگر نمي توانيم بايد حتي الامكان از آن خارج گرديم. جهت اطلاع از شرايط و نحوه انجام امر به معروف و نهي از منكر به اواخر توضيح المسائل حضرت امام خميني«ره» (بحث شرايط امر به معروف و نهي از منكر) مراجعه نماييد.

در زمان حكومت اسلامي، اگر نيروي انتظامي در برخورد با مفاسد اجتماعي از خود جديت نشان ندهد، وظيفه مردم چيست؟ آيا بايد بر اساس فريضه امر به معروف و نهي از منكر اقدام كنند؟

پاسخ : همه مراجع (به جز بهجت ): بر همه مكلفان، امر به معروف و نهى از منكر واجب است و اگر نيروى انتظامى به اين فريضه عمل نكند، تكليف از ديگران ساقط نمى شود ؛ بلكه با فراهم بودن شرايط آن، بر سايرين نيز واجب است البته چنانچه نياز به اقدام و برخورد فيزيكى باشد، اين امر بدون اجازه حاكم شرع جايز نيست. امام و فاضل، توضيح المسائل مراجع، م ۲۸۲۴ ؛ صافى، جامع الاحكام، ج ۲، س ۱۴۵۵ و ۱۴۵۶ ؛ نورى، توضيح المسائل، م ۲۸۱۱ ؛ مكارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۳ ؛ خامنه اى، اجوبة الاستفتاءات، س ۱۰۵۴ و ۱۰۶۳ ؛ تبريزى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳ ؛ سيستانى، منهاج الصالحين، ج ۱، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳ ؛ وحيد، منهاج الصالحين، ج ۲، م ۱۲۷۲ و ۱۲۷۳. آيةاللَّه بهجت: بر همه مكلفان، امر به معروف و نهى از منكر واجب است و اگر نيروى انتظامى به اين فريضه عمل نكند، تكليف از ديگران ساقط نمى شود ؛ بلكه با فراهم بودن شرايط آن، بر سايرين نيز واجب است. در جايى كه منجر به جراحت بشود، نهى از منكر جايز نيست و اجازه مجتهد جامع شرايط نيز بنا بر احتياط واجب كفايت نمى كند. بهجت، توضيح المسائل، م ۱۶۱۱.

بيشتر وقت ها در عروسي ها به پخش نوارهاي موسيقي مي پردازند كه بعضي از آنها از صدا و سيما هم پخش مي شود؛ آيا نيروي انتظامي و يا بسيج و يا نهاد ديگري مي توانند آنها را از اين عمل باز دارند و نهي از منكر كنند؟

پاسخ :همه مراجع: اگر از نوع موسيقى حرام باشد، گوش دادن به آن جايز نيست و نهادهاى ياد شده وظيفه دارند ارشاد و نهى از منكر كنند. صرف پخش شدن آن از صدا و سيما، دليلى بر جواز آن نيست؛ ولى صداهاى مشكوك اشكال ندارد. مكارم، استفتاءات، ج ۲، س ۱۳۷۲ و ۱۷۱۲؛ صافى، جامع المسائل، ج ۲، س ۱۴۶۲ و ۱۴۵۹ و ج ۱، س ۱۰۱۶ و ۱۰۰۷؛ تبريزى، استفتاءات، س ۱۰۷۱ و ۱۰۵۹؛ فاضل، جامع المسائل، ج ۱، س ۹۴۷ و ۹۴۶ و ۹۹۵؛ خامنه اى، اجوبةالاستفتاءات، س ۱۱۵۴ و ۱۰۶۶ و ۱۱۳۹؛ سيستانى، sistani.org، موسيقى، ش ۱۳ و ۲۲؛ بهجت، توضيح المسائل، م ۱۶۰۸ و متفرقه م ۲۰؛ نورى، استفتاءات، ج ۱ س ۱۰۱۱ و ۱۰۱۵. تبصره. امر به معروف و نهى از منكر، متوقف بر تشخيص موضوع و تحقق شرايط آن است و تعرض به خانه هاى مردم، جايز نيست و نيروهاى انتظامى بايد مطابق مقررات عمل كنند.

در آيه ۱۰۴سوره آل عمران آمده از ميان شما گروهي ويژه مسئول امر به معروف ونهي از منكر شوند، اين به اين معنا نيست كه اگر علم به اين كار را نداريم بر ما واجب نيست؟

 پاسخ : این سخن شما گرچه در جای خود صحیح است و یکی از شرایط امر به معروف ونهی از منکر همین است که شخص امر یا نهی کننده باید عالم به معروف و منکر باشد یعنی بداند چه چیز از نظر اسلام خوب و پسندیده و کدام عمل ناروامی باشد اما این شرط از این ایه استفاده نمی شود بلکه از ایات و روایات دیگر فهمیده می شود و اگر برداشت شما از کلمه منکم است طبق انچه در تفسیر امده من در این جا به معنی بعض است و مقصود بیان این است که امر به معروف گرچه در اصل بر گردن همه مردم مسلمان واجب است اما واجب کفایی است یعنی اگر یک نفر یا چند نفر ان را به عهده گرفتند از عهده بقیه افراد ساقط می شود مثلا اگر کسی که نماز نمی خواند یا نعوذ بالله شراب می خورد یک نفر یا چند نفر رفتند و اورا امر یا نهی کردند تکلیف از عهده بقیه ساقط است مانند تجهیزات میت که وقتی یک نفر انجام داد تکلیف اداشده است بلی اگر هیچ یک از افراد جامعه این کار ها را نکنند انگاه همه مسول وگناهکارند.

معناي امر به معروف و نهي از منکر چيست؟ شرايط و مراحل آن کدام است؟ و چه روش‌هايي دارد؟

پاسخ استاد فلاح زاده: معروف يعني شناخته‌شده و منکر يعني ناشناس؛ آنچه را که دين به رسميت مي‌شناسد و قبول دارد، اينها معروف است؛ آنچه را که دين به رسميت نمي‌شناسد و انکار مي‌کند و نهي مي‌کند، اينها منکر است؛ يا به تعبير خيلي ساده‌تر، همه‌ي خوبي‌ها در حوزه‌ي دين، اينها معروف است و تمام زشتي‌ها و بدي‌ها منکر است؛ و در اصطلاح فقهي به مجموعه‌ي واجبات و مستحبات، معروف گفته مي‌شود و محرمات و مکروهات، منکر است. گرچه در مرحله‌ي اول، امر به واجبات و نهي از محرمات و معاصي و گناهان مطرح است؛ اما امر به مستحبات و نهي از اعمال مکروه، آن هم مستحب و خوب است. اما امر به معروف و نهي از منکر شرايط و مراحلي دارد؛ شرط اول اين‌ است که بايد معروف‌ها و منکرها را بشناسد؛ نياز نيست اين شناخت به تفصيل و با جزئيات باشد؛ بلکه بايد قبل از آنکه کسي را امر به معروف و نهي از منکر کنيم، اجمالاً بدانيم کاري که اين شخص ترک کرده است، واجب و معروف بوده که بر ما واجب و لازم مي‌شود تا او را امر کنيم به انجام آن؛ يا اينکه بايد بدانيم کاري را شخص قصد دارد انجام دهد حرام است تا بتوانيم او را نهي کنيم. بنابراين بايد هم معروف‌ها و هم منکرها را بشناسيم تا زماني که نهي مي‌کنيم دچار اشتباه نشويم. گاهي وقت‌ها انسان خيال مي‌کند کاري که شخصي انجام مي‌دهد حرام است، درصورتي‌که حرام نيست. بنابراين مرحله‌ي اول، آگاهي اجمالي خود شخص به معروف‌ها و منکرها است. يعني از نظر ديني بايد بداند که چه کارهايي معروف و چه کارهايي منکر است. شرط دوم اين است که احتمال تأثير در طرف مقابل وجود داشته باشد؛ امر به معروف و نهي از منکر براي اين است که به معروف عمل شود و معروف اقامه شود، منکر برچيده شده و ترک شود. بنابراين ما وقتي امر به معروف مي‌کنيم بايد احتمال بدهيم که اين کار تأثير دارد، از نظر احکام ديني فرد آمر يا ناهي يا بايد بداند که امر و نهي‌اش مؤثر است يا لااقل احتمال بدهد که تأثير مي‌گذارد. اما اگر مي‌دانيم که امر و نهي ما اثر ندارد يا نمي‌دانيم اثر دارد يا نه، واجب نيست که امر به معروف و نهي از منکر کنيم. شرط سوم اين است که امر و نهي مفسده‌اي نداشته باشد؛ مفسده به اين معنا که ضرر جاني، مالي و آبرويي نداشته باشد؛ اگرچه فرموده‌اند که منظور از ضرر مالي در اينجا، ضرر جزئي نيست، بلکه ضرر معتنابه است. شرط چهارم اينکه شخص گناهکار بر استمرار گناه، اصرار و سماجت داشته باشد. اما مراحل امر به معروف و نهي از منکر: مرحله‌ي نخست، مرحله‌ي قلبي است؛ يعني شخص وقتي ببيند افراد ديگر به معروفي عمل مي‌کنند يا اينکه منکري را ترک کرده‌اند خوشحال شود. همچنين اينکه از ترک شدن معروف يا ارتکاب منکر توسط ديگران ناراحت شود؛ اين مرحله‌ي قلبي امر به معروف و نهي از منکر است. مرحله بعد، امر به معروف و نهي از منکر عملي است. بخش اول مرحله‌ي عملي، ترک مراوده با گناهکار است. گناهکار يعني کسي که معروف را ترک مي‌کند يا منکر را مرتکب مي‌شود. ترک مراوده يعني با او رفت‌وآمد نداشته باشد، به او احترام نکند. بخش دوم مرحله‌ي عملي تذکر لساني است؛ يعني با زبان به او بگويد و امر و نهي کند. بخش سوم مرحله‌ي عملي هم توسل به زور و قدرت است؛ يعني اجبار طرف به انجام واجب و ترک حرام که اين مرحله وظيفه‌ي عمومي نيست. (وظيفه‌ي نيروهاي امنيتي است.) اما درباره‌ي روش‌هاي امر به معروف و نهي از منکر؛ روش‌هاي امر به معروف و نهي از منکر برمي‌گردد به همان مراحلي که گفتيم. روش اول عبارت است از ترک مراوده با گناهکار. ترک مراوده يعني که انسان در رفتارش با افراد گناهکار يک غرض ديني داشته باشد. گاهي وقت‌ها او طوري رفتار کند که فرد گناهکار جذب شود و گناه نکند يا واجب را عمل کند. گاهي وقت‌ها رفت‌وآمد را ترک کند، يعني با گناهکار به‌گونه‌اي رفتار کند که گناه نکند. در احکام مربوط به نماز جماعت مسجد آمده که مستحب است انسان به کسي که در مسجد به نماز جماعت حاضر نمي‌شود سلام نکند، با او رفت‌وآمد نداشته باشد، از او زن نگيرد، به او زن ندهد و در کارها با او مشورت نکند؛ چون شرکت در نماز جماعت و حضور براي نماز مستحب است. فرموده‌اند که شما رفت‌وآمدتان و احترامتان و روابطتان و خريدوفروشتان هدفمند باشند؛ يعني بين افراد گناهکار و غيرگناهکار فرق بگذاريد. مي‌خواهيد يک قرارداد ببنديد، با يک آدم درستکار قرارداد ببنديد. مي‌خواهيد همکار شويد، مي‌خواهيد دوست و رفيق باشيد، مي‌خواهيد خانه بخريد و همسايه بشويد، حساب کنيد و ببينيد که طرفتان در رابطه با مسائل ديني چقدر مقيد است؟ اگر يک فرد بهتري را پيدا مي‌کنيد با او اين‌گونه روابط را داشته باشيد که نتيجه‌اش اين است که فرد گناهکار در جامعه خودبه‌خود منزوي شود. تا او ببيند که وقتي مردم با او شريک اقتصادي نمي‌شوند، از مغازه‌ي او خريد نمي‌کنند، به او احترام نمي‌کنند، به او منصب و پست و مقام نمي‌دهند، در گزينش‌ها ديگراني را که اهل صلاح و خير و معروف هستند مقدم مي‌دارند؛ خودبه‌خود مي‌فهمد که ديگر جايگاه چنداني ندارد، جذب مسائل ديني خواهد شد و اهل معروف مي‌شود. روش دوم اين است که ما به‌هرحال تذکر بدهيم. يعني کسي را که معروفي را ترک مي‌کند و واجبي را انجام نمي‌دهد، امر کنيم؛ يعني دستور بدهيم به اينکه آن کار واجب را انجام دهد. مثلاً ما مي‌دانيم که کار کردن و اشتغال براي کسب درآمد حلال و تأمين نفقه و مخارج خودمان و افراد واجب‌النفقه واجب است، يک کسي تنبلي مي‌کند و سرکار نمي‌رود و جيره‌خوار ديگران شده است، بايد او را امر کرد.

آيا امر به معروف و نهي از منکر والدين و بزرگترها صحيح است؟ به‌طورکلي تذکر دادن به افراد بزرگ‌تر از خود درصورتي‌که احتمال دلخوري مي‌رود چگونه است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اينکه آيا پدر و مادر يا امثال پدر و مادر که از انسان بزرگ‌تر هستند يا در سطح بالاتري از مقام هستند را هم بايد امر به معروف و نهي از منکر کنيم يا نه، فقط افراد هم‌سطح خودمان يا پايين‌تر را، هيچ‌گاه در احکام شرعي چنين تفکيکي نيامده است. بلکه يک شرايط و يک مراتب و مراحلي ذکر کرده‌اند. بنابراين در امر به معروف و نهي از منکر فرقي بين افراد نيست ولي به‌هرحال راه درست اين است که نسبت به بزرگ‌ترها به يک نوع شيوه بايد برخورد کرد و نسبت به کوچک‌ترها به شيوه‌اي ديگر. در امر و نهي پدر و مادر، چون هرگونه بي‌احترامي حرام است خيلي بايد مراعات کرد. نکته‌ي بعدي اين است که احتمال تأثير بدهيم، ممکن است پسري يا دختري به پدر خودش تذکر بدهد يا دختري به مادر خودش تذکر بدهد و آن‌ها گوش ندهند؛ خب يک شيوه‌ي ديگري بايد در پيش گرفت؛ مثلاً روش غيرمستقيمي که آن‌ها متوجه کار خطايشان بشوند و ديگر مرتکب منکر نشوند و به وظيفه و معروف عمل کنند. امر به معروف و نهي از منکر، قوم و قبيله، مقام بالاتر، مقام پايين‌تر، پدر و مادر و امثال اين‌ها را نمي‌شناسد، ولي شيوه‌هايش ممکن است متفاوت باشد.

اگر امر به معروف و نهي از منکر موجب دلخوري شود، تکليف چيست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حالا بايد ببينيم دلخوري به چه معناست؟ اگر دلخوري واقعاً اين است که از ما دلخور مي‌شوند، ولي ديگر گناه نمي‌کنند، خب دلخور بشوند، مسأله‌اي نيست. مثل اينکه بعضي مي‌پرسند که اقوام و بستگان، مراسم جشن دارند و در آن جشن موسيقي حرام دارند، بزن‌وبرقص است؛ ما شرکت کنيم چطور است؟ اگر شرکت نکنيم ناراحت مي‌شوند، خب دلخور بشوند، فردا پس‌فردا مي‌رويد با آن‌ها صحبت مي‌کنيد ان‌شاءالله دلخوري‌شان مرتفع مي‌شود؛ اين که دليل نمي‌شود که آدم مرتکب گناه شود، به خاطر اينکه ديگران دلخور نشوند. اين دليل يا مجوزي نمي‌شود براي ترک امر به معروف و نهي از منکر. اما يک‌وقت است که آن‌ها دلخور مي‌شوند و گوش هم نمي‌دهند، يعني امر به معروف هم اثري در آن‌ها ندارد و فرد آمر هم احتمال تأثير نمي‌دهد، خب در اينجا امر به معروف واجب نيست.

آيا يک پسر جوان مي‌تواند يک زن جوان را امر به معروف و نهي از منکر کند؟ به‌ويژه‌ در مورد موضوع حجاب اين مسأله چگونه است؟ به‌طور کلي وظيفه‌ي ما در قبال امر به معروف و نهي از منکر بدحجابي چيست؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حجاب يک واجب الهي است و از ضروريات دين است. همه‌ي مسلمان‌ها قبول دارند که حجاب لازم و واجب است و اگر کسي حجاب را مراعات نکرد، يعني ترک واجب کرده است. خب اگر اين کار را ادامه مي‌دهد، يعني بدحجاب است و در خيابان مي‌رود، امر کردن او به حجاب و نهي کردن او از اين بدحجابي واجب است، اما با وجود شرايطي. در اسلام نفرموده‌اند اگر شخص، جوان است يا مخاطبش، زن جوان است، امر و نهي واجب نيست. اين شرط نيست، ولي فرموده‌اند اولاً احتمال تأثير بدهد و ثانياً نبايد در امر و نهي‌اش گناه کند. يعني ممکن است گاهي امر به اين معروف، لازمه‌اش اين باشد که به زن بي‌حجاب نگاه کند، اين جايز نيست، يا اين‌که تأثيري ندارد؛ يعني اگر پسر جواني به يک خانمي تذکر بدهد و اثري نکند، يا اينکه مفسده‌اي دارد؛ مثلاً ممکن است او در انظار عمومي جواب بدهد و موجب آبروريزي بشود يا ديگران بگويند تو چه کاري به دختر مردم داري؟ يا اينکه آبروي آن جوان درخطر باشد، اين يعني مفسده وجود دارد و در اين موارد جايز نيست. بنابراين اگر مفسده‌اي نبود و احتمال مي‌دهد که امر کردن او تأثير دارد، در اين صورت با مراعات مسائل شرعيِ نگاه و عفاف، امر کردن و نهي کردن واجب است.

چرا بعضي افراد به کساني که بدحجاب هستند امر و نهي نمي‌کنند؟

پاسخ استاد فلاح زاده: حجاب يک واجب الهي است و از ضروريات دين است. همه‌ي مسلمان‌ها قبول دارند که حجاب لازم و واجب است و اگر کسي حجاب را مراعات نکرد، يعني ترک واجب کرده است. خب اگر اين کار را ادامه مي‌دهد، يعني بدحجاب است و در خيابان مي‌رود، امر کردن او به حجاب و نهي کردن او از اين بدحجابي واجب است، اما با وجود شرايطي. در اسلام نفرموده‌اند اگر شخص، جوان است يا مخاطبش، زن جوان است، امر و نهي واجب نيست. اين شرط نيست، ولي فرموده‌اند اولاً احتمال تأثير بدهد و ثانياً نبايد در امر و نهي‌اش گناه کند. يعني ممکن است گاهي امر به اين معروف، لازمه‌اش اين باشد که به زن بي‌حجاب نگاه کند، اين جايز نيست، يا اين‌که تأثيري ندارد؛ يعني اگر پسر جواني به يک خانمي تذکر بدهد و اثري نکند، يا اينکه مفسده‌اي دارد؛ مثلاً ممکن است او در انظار عمومي جواب بدهد و موجب آبروريزي بشود يا ديگران بگويند تو چه کاري به دختر مردم داري؟ يا اينکه آبروي آن جوان درخطر باشد، اين يعني مفسده وجود دارد و در اين موارد جايز نيست. بنابراين اگر مفسده‌اي نبود و احتمال مي‌دهد که امر کردن او تأثير دارد، در اين صورت با مراعات مسائل شرعيِ نگاه و عفاف، امر کردن و نهي کردن واجب است.

آيا امر به معروف و نهي از منکر بايد در ملاء عام باشد يا در خفا؟

پاسخ استاد فلاح زاده: مهم اين است که تأثير بگذارد. زيرا امر و نهي براي محقق شدن غرضي است؛ بنابراين اگر جري شده است و چنانچه در خفا بگوييم اثر ندارد و در ملأ عام امر کنيم اثر مي‌کند، بايد در ملأ عام (با حفظ شرايط و مراحل) باشد. اگر هم در خفا امر کنيم اثر مي‌گذارد، فقط به خودش بگوييم.

در مسأله‌ برهنه شدن در عزاداري، آيا امر به معروف و نهي از منکر واجب است؟

پاسخ استاد فلاح زاده: پيش‌تر در احکام عزاداري - اوايل محرم امسال - اجمالاً گفتيم که اين توصيه‌ي حضرت آقا بوده است به برخي از مداحان که به‌هرحال افراد در عزاداري لخت نشوند يا امر به لخت شدن نکنند و توصيه نکنند که لخت شوند. گفتيم اين فتواي فقهي نيست و معناي حرمت هم ندارد و حال اگر در هيئتي مفسده‌اي هم نداشت، حرام نيست؛ بنابراين اگر شما تشخيص مي‌دهيد که بله اين مفسده دارد، خب نهي از آن واجب است؛ اما اگر وقتي گفتيم في‌نفسه حرام نيست و توصيه‌ي حضرت آقا است؛ حال اگر افرادي لخت شدند در عزاداري و مفسده‌اي هم نداشت، اينجا نهي از آن واجب نيست، چون منکر حساب نمي‌شود. بنده يک توضيحي در اين‌باره عرض بکنم که ديگر بحث فقهي نيست. اين مسئله که بيان شد، بسياري از مسئولين هيئت‌ها، مرثيه‌سرايان و واعظان و مداحان، اين‌ها نه‌تنها توصيه به برهنه شدن نکردند، بلکه گفتند چون شنيده‌ايم توصيه‌ي رهبر معظم انقلاب اين بوده است، ما به جان دل مي‌شنويم و بر ديده مي‌نهيم و اين کار را ترک کردند و اين اثر را داشت؛ بعضي هم به‌هرحال رعايت نکردند؛ حالا آن‌هايي که رعايت نکردند با توضيحي که عرض کردم، اگر مفسده‌اي بر اين کارشان مترتب نبوده، نمي‌توانيم بگوييم مرتکب گناه و حرام شده‌اند. بايد دقت کنيم يک‌جوري نباشد که خداي ناکرده يک مسئله‌اي که بيان مي‌شود، يا يک حکم فقهي است يا توصيه‌اي است که در اينجا عرض کرديم، موجب اختلاف بشود و افراد اين هيئت به افراد آن هيئت بد بگويند، يا اين مداح به مداح ديگري بد بگويد، اين‌ها که خواسته‌ي رهبري نيست.خواسته‌ي حضرت آقا اين است که همه زير يک بيرق باشند. در عزاداري همه زير علم امام حسين عليه‌السلام باشند و براي او عزاداري کنند؛ عزاداري مطلوب و عزاداري که موجب تقرب است؛ عزاداري که هرچه باشکوه‌تر باشد؛ کسي به دنبال اين نيست که خداي ناکرده، عزاداري سيد و سالار شهيدان کم‌رنگ بشود و شکوه و عظمتش کاسته بشود. هيچ‌گاه کسي دنبال اين نيست و اگر کسي دنبال اين باشد خطا مي‌کند. عزاداري حضرت سيدالشهدا بايد با همان شکوه و عظمتي که در طول تاريخ بوده است محفوظ بماند، اما از يک‌سري کارهاي خرافي، کارهايي که دشمنان از آن کارها سوءاستفاده مي‌کنند، از آن کارها بايد دوري کرد. بنابراين چنين مسئله‌اي که مطرح‌شده نبايد خداي ناکرده موجب تفرقه و دودستگي باشد. ان‌شاءالله که همه عزادار واقعي حضرت اباعبدالله الحسين عليه‌السلام باشند و اميدواريم که اين عزاداري‌ها مورد قبول حق‌تعالي قرار بگيرد و موجب تقرب الهي هم باشد.

اگر کسي امر به معروف و نهي از منکر را قبول نداشته باشد، آيا مرتد از اسلام است يا خير؟

پاسخ استاد فلاح زاده: اولاً بعضي از افراد مسلمان که گاهي شايد بگويند ما امر به معروف و نهي از منکر را قبول نداريم، اين گفتنشان به اين معنا نيست که آن اصل را قبول ندارند، بلکه شايد به رفتار و شيوه‌ي بعضي از کساني که درست به اين واجب عمل نمي‌کنند اعتراض دارند و مي‌گويند اين چه امر به معروف و نهي از منکري است. بنابراين با اين حرف کسي مرتد نمي‌شود. ارتداد در صورتي است که شخصي واقعاً ضروري دين را منکر شود، امر به معروف و نهي از منکر ضروري دين است، ولي انکار آن به نظر حضرت آقا در شرايطي که به انکار توحيد يا نبوت برگردد موجب ارتداد است و اگر شخص همين‌جوري مي‌گويد امر به معروف و نهي از منکر را قبول ندارم و به انکار توحيد يا نبوت برنمي‌گردد، او مرتد نيست. به انکار توحيد و نبوت هم بينجامد، يعني اينکه واقعاً خدا و نبوت را قبول ندارد که اينها را منکر مي‌شود. بنابراين اگر در آن حد باشد مرتد است و اگر در آن حد نباشد مرتد نيست. ثالثاً اين‌که اصلاً او اين حرف‌ها را زده، اما شما شبهه داريد که آيا اين اعتقاد را دارد يا نه و آيا به انکار توحيد و نبوت برمي‌گردد يا نه؛ در اينجا هم او بر حکم اسلام است و مرتد محسوب نمي‌شود.