فرهنگ مصادیق:دانستنی‌های ریش و ریش تراشی

دانستنی‌های ریش و ریش تراشی

نویسنده: مهدی آقابابائی

تاریخچه ریش گذاشتن، نظر دانشمندان، پزشکان و روان شناسی

خداوند تبارک و تعالی را شاکرم که با عنایات خاصه امام زمان عجل الله فرجه الشریف به این بندهٔ حقیر توفیق دادند که بتوانم جزوه‌ای در باب ریش تراشی و ریش گذاشتن بنویسم که تمام مباحث آن، از قرآن، روایات، روان شناسی، پزشکی و فتاوی مراجع تقلید این مبحث را به طور کامل نوشتم که اتمام حجتی باشد برای کسانی که می‌گویند ما روایت و آیه‌ای از قرآن دربارهٔ ریش تراشی و گذاشتن آن نداریم و کسانی که می‌گویند هر کس ریش بگذارد امل و عقب افتاده است قلب و دل انسان باید پاک باشد و اینها و کسانی که شبهه وارد می‌کنند غافل از مضرات ریش تراشی هستند و منافع و فوائد ریش گذاشتن، زیرا که گذاشتن ریش از سنت اهل بیت علیهم السلام و بزرگان است و تراشیدن آن کار مخالفان اسلام مانند یهود، بابیت و مجوسی‌ها هستند. ما در این جزوه به یاری مولایمان امام زمان عجل الله فرجه الشریف آیات و روایات را آورده‌ایم تا کسانی که اطلاع ندارند اطلاع پیدا کنند و به گوش دیگران هم برسانند. و اما ابتدا دربارهٔ تاریخچهٔ ریش و ریش تراشی به میدان آمده‌ام و بعد سخنان بزرگان و دانشمندان و پزشکان در این زمینه و بعد سراغ آیات و روایات رفته‌ام و بعد میان اینها فصلی انتخاب کرده‌ام و نام نهاده‌ام به نام شارب (سبیل). و فصل دیگری به نام جویدن مو که چه امراضی به بار می‌آورد. و در فصل آخر کتاب فتاوی علمای بزرگ و مراجع تقلید. اگر کسی بگوید ما کاری با مراجع و علماء نداریم و نعوذ بالله بگوید: حرفهای آنان قدیمی است ما در جواب می گوئیم که: امام زمان عجل الله فرجه الشریف فرموده‌اند:
«در حوادثی که اتفاق می‌افتد به کسانی مراجعه کنید که احادیث ما اهل بیت علیهم السلام را روایت می‌کنند، آنها حجت من بر شما بوده و من حجت خدا بر آنها هستم.» و منظور امام زمان مراجع و علماء هستند. اینان مرزبانان و پرچمداران دین و شریعت هستند. انشاء الله خداوند منان این ناچیز و کمترین را از این بندهٔ حقیر قبول بفرماید.

چکیده

در این نوشتار سعی بر این شده است که اثبات نماید حرام بودن ریش تراشی را و گذاشتن ریش را و فواید و محاسن ریش گذاشتن را از منابع چهار گانه یا ادلهٔ اربعه: کتاب، سنت، عقل و اجماع و در این کتاب از سخنان دانشمندان بزرگ پیرامون این موضوع هم بحث به میان آمده است.

فصل اول: تاریخچهٔ ریش گذاشتن

وقتی تاریخ ریش گذاشتن بررسی می‌شود، یک نوع افراط و تفریط در آن بوده به طوری که عده ا ی ریش خود را آن قدر بلند می‌کردند که به زمین کشیده می‌شده و افرادی را اسیر جمع آوری آن از زیر دست و پا می‌کردند. در مقابل برخی ریش خود را از ته می‌زدند، اسلام که روشش بر اساس استدلال و منطق است، این دو طریق را مطرود اعلام کرد و راه اعتدال و میانه روی را بر اساس آیه ۱۴۳ سوره بقره که می‌فرماید: « و کذلک جعلناکم امه وسطا» و روایات متعدد برگزید و اکنون به نمونه هائی از آن در تاریخ توجه فرمائید.

الف: ریش در شریعت حضرت موسی علیه السلام

عبرانیان از زمان‌های بسیار قدیم ریش می‌گذاشتند و بر طبق شریعت حضرت موسی علیه السلام مجاز به تراشیدن ریش نبودند و کندن ریش نزد آنان علامت تحقیر و بی احترامی بود. حضرت موسی علیه السلام با مردانی از بنی اسرائیل به کوه طور رفت و دستور فرمود که: بعد از دعای من آمین بگوئید. از جمله دعاهای حضرت نفرین بر کسانی بود که ریش خود را می‌تراشیدند.

ب: سلاطین و علماء

سلاطینی از بابل، آشور، ایران و یونان قدیم ریش خود را فر می‌دادند و در مجسمه‌های داریوش بزرگ و حکمائی مانند افلاطون، ارسطو و سقراط این موضوع مشهود است.
برخی فراعنه مصر سنگ‌های قیمتی و مروارید به ریش خود می‌آویختند و آن سنگ‌ها را مانند خنجر، نوک تیز می‌کردند و گاهی با آن سنگ‌ها ریش‌ها را اصلاح می‌کردند.
معروف است که ریش «سلطان سنجر» آنقدر طول و عرض داشت که زمان شکار و تیراندازی غلامان میدویدند و ریش شاه را که به زمین می‌رسید با پارچه‌ای بسته و به پشتش گره می‌زدند.
ریش «فتحعلی قاجار و درباریانش» آنقدر بزرگ بود که در زمان تیراندازی آن را می‌بستند.
زمانی ریش‌ها را به شکل خاصی مانند توپی، دم کبوتری، مربع و مستطیل حالت و شکل می‌دادند.
«عباد» برادر «عبیدالله بن زیاد» ریش طویلی داشته و «ضیاءالدین قزوینی»استاد «سعدالدین تفتازانی» ریشش آنقدر طولانی بود که به کفش‌هایش می‌رسید و در خواب آن را کیسه می‌کرد و چون بر مرکب سوار می‌شد، باد آن را متفرق می‌نمود و مردم را متوجه خود می‌ساخت.
مردم یونان و روم قدیم همه ریش داشتند، اما کم کم در ایام شادی ریش تراشی معمول گردید. اما در نزد ایرانیان ریش مرسوم بوده است.

ج: کسانی که دستور تراشیدن ریش داده‌اند

اولین کسی که فرمان ریش تراشی دسته جمعی صادر کرد «اسکندر مقدونی» بود. و دومین نفر که این دستور را داد «فیلیپ هفتم» در اسپانیا و سومین نفر»پطر کبیر» در روسیه بود. و او چنان سخت گرفت که کسانی را که دارای ریش بودند جریمه می‌کرد و چهارمین نفر «شاه عباس صفوی» در ایران بود.

د: احترام ریش نزد درویشان

قلندران و درویشان در عراق موی سر و ابرو را می‌تراشیدند و در ایران تاری از موی ریش و سبیل را به عنوان ارادت و دوستی و مردی و یا برای شرط نذر برای یکدیگر ارسال می‌کردند و یا گرو می‌گذاشتند.
در یک دوره طولانی اگر ریش کسی را می‌کندند آنقدر توهین آمیز بود که مرگ را بر آن ترجیح می‌داد و ریش داشتن را مورد احترام قرار می‌دادند (ولی عصر خودمان را ببینید که هر کس ریش بگذارد به او لقب امّل و عقب افتادگی می‌دهند).و چه بسا بعضی دولت‌ها ریش انسانهای مجرم را می‌تراشیدند و تبعیدش می‌کردند و یا پیاده و سواره در شهر در معرض تماشای عموم قرار می‌دادند.

و: داشتن ریش سیره انبیاء علیهم السلام و دانشمندان اروپائی

سیره انبیاء و ائمه اطهار علیهم السلام و ادیان الهی و علماء گذاشتن ریش بود و از تراشیدن آن نفرت داشتند و در بین دانشمندان جهان از جمله اروپا و سلاطین بسیاری از آنها به پیامبران در ریش گذاشتن اقتدا می‌کردند از جمله دانشمندان اروپائی که ریش داشته‌اند و عکسهایشان در کتابها و موزه‌ها موجود است عبارتند از:
۱- پاستور فرانسوی، ماریونی (مخترع ماشین چاپ).۲- کوری پیر (فیزیک و شیمیدان فرانسوی کاشف رادیوم).۳- تارینه (بزرگترین استاد معالجه امراض).۴- یوکا من شامپیو نبر(نخستین کسی که عمل فتق را انجام داد).۵- دکتر پرفسور امیل (مکتشف سرم معالجه دیفتری).۶- لیستر (جراح انگلیسی).۷- ژیرار (مخترع ماشینهای بافت کتان).۸- گرام (زنوپ).(الکتریسین بلژیکی و مخترع دینامهای صنعتی برق).

فصل دوم: ریش تراشی از نظر دانشمندان و پزشکان

سخنان دکتر «ویکتور ژورژ»:

بعضی از مردم ریش داشتن را نمی‌پسندند و غافل هستند که ریش داشتن بهتر و دارای منافعی است. به درستی که طبیب حاذق و مشهور ((ویکتور ژورژ)).عقیده اش این است که داشتن ریش فوائد بسیار بزرگی دارد و محقق است که ریش داشتن دهان را محافظت می‌نماید از امراضی که متوجه بدن و اطراف آن است و هم منع می‌نماید رطوبتهای زائده‌ای را که متوجه به جوانب دهان می‌شود و نگاهداری می‌کند و از استخوانهای دندانها و غده هائی که چشمه لعابهای دهان است(یعنی محافظت می‌کند از لثه‌ها و یا غده هائی که در لثه‌ها است).در کتاب تراش ریش از نظر بهداشت ص ۲۰ آمده است که ایشان دربارهٔ فائدهٔ ریش می‌گوید: ریش موجب حفظ دندانها و غدد بزاقی خواهد شد.

سخنان دکتر (یعقوب صروف).و (فارس نمر):

به تحقیق از برای موهای ریش و سبیل فایده هائی بزرگ است:
اولا: در منع از رسیدن ریزه‌های غبار به حلق از راه بینی و دهان.
ثانیا: در منع از رسیدن هوای سرد به اطراف گلو و حلق. و روایت شده که ناخدایان و کشتیبانان فرنگ که به سوی قطب شمال سفر نموده‌اند برای جستجوی از سیّاح مشهود (فرنگلین).پس در آن یخچالها و هواهای سوز و زمینهای سرد سیر قطب خیلی سرمای سوزناک بر آنها شدید شد. ولی هیچ یک مبتلا به مرضی نشدند بدین جهت که موهای سر و ریش می‌پوشانید سر و روی آنها را و دور می‌کرد سوز سردی را از حلق و گلویشان. سپس چون برگشتند به سرزمین انگلستان که نسبتا به جایهای قطب گرمسیر و قشلاق می‌باشد پس تمامی آنها ریشهای انبوه خود را تراشیدند. فوری یک هفته نگذشته تمامی آنها مریض و بیمار شدند به سبب چائیدن استخوانهای گلو و اعضای حلق و دهان.

در مجله «المقتبس» دمشق آمده است که:

در مجلهٔ المقتبس مطبوعهٔ شهر دمشق اثبات نموده که تیغهای ریش تراشان ناقل امراض و باعث سرایت دردهاست به چهره و صورت مردان تندرست که عادت به تراشیدن ریش نموده‌اند.
(منظور تراشیدن صورت با تیغ است نه دیگر اعضای بدن.)

ریش تراشی جماعتی در انگلستان:

جماعتی در انگلستان بر علیه و ضد عادت ریش تراشی انجمن نموده‌اند و سخت از کار کردن تیغی بر رخسار ریش تراشان جلوگیری می‌نمایند و از جمله تعلیمهای اسلامی این جماعت سعی و تلاش در این است که مردمان را وادار کنند به رها ساختن ریش و ترک تراشیدن آن؛ به این جهت که تیغهای دلاکان مایه سرایت و تعدی امراض مسریه است به لب و دهان و چهره و گلوی ریش تراشان. و بدرستی که این انجمن ورقه‌ای را چاپ نموده و بر بزرگان انگلیس و لوردهای ایشان قسمت و پخش نموده و ایشان را به مساعدت خود خوانده که رها بسازند ریشهای خود را تا این که عموم ملت از آنها تقلید و پیروی بنمایند. در این ورقه منشور دو صورت چاپ نموده بودند که یکی تمثال مردی که ریش خود را تراشیده و در او جمیع زشتیها و بدیها را نمایش داده و دیگری تمثال مردی که ریش خود را رها ساخته و در او جمیع زیبائیها و خوبیها را جلوه و نمایش داده‌اند.

به ریشهای تمامی کارکنان راه‌های آهن تیغ کشیدند

در زمانی ریشهای تمامی کارکنان راه‌های آهن را در موسم زمستان تراشیدند، پس قسم بیشتر آنان مبتلا به درد دندان و اماس و اورام سختی شدند، در غده هائی که چشمه‌های لعاب گلو و دهان است و نیز گفته که: طبیب دیگری معالجه کرد کسانی که مبتلای برشح یعنی درد زکام شده بودند، همین که ایشان را امر فرمود به رها کردن ریشهای خود، آنها هم به امر او گوش نموده ریش گذاشتند(به صحت کامیاب شدند).

شیوع ریش تراشی در کشورهای غربی:

در سال ۱۹۱۱ میلادی بعلت شیوع ریش تراشی در کشورهای غربی و کشف مضرّات آن عده‌ای از اطباء و دانشمندان اروپا برای مبارزه با ریش تراشی در انگلستان تشکیل جلسه داده و برای حفظ بهداشت عمومی از ا ین عمل نشریاتی منتشر نمودند و بدین وسیله مردم را متوجه ضررهای تیغ‌های صورت تراشی نموده، ضمنا برای نتیجه گرفتن به دولت نیز پیشنهاد دادند که جهت حفظ بهداشت عمومی جدا از این کار جلوگیری نماید.

بعضی از پزشکان فرانسوی می‌گویند:

تیغ‌ها (و ماشینهای). ریش تراشان ناقل امراض و باعث سرایت دردهاست و ریش تراشی، چهره و صورت مردان سالم را از بین می‌برد.

«هانسدریش» آلمانی می‌گوید:

ریش برای مرد زینت است

«دکتر خوش منش»:

پوست بدن و موها بهترین مانع برای ورود میکروبها می‌باشند. و موی صورت کاملا از ورود میکروب ممانعت می‌کند. خراش پوست بوسیله تراشیدن موجب پیدا شدن راهی برای وارد شدن میکروب هاست.
موی صورت حافظ زیبائی و سلامتی آن است زیرا در اثر زیاد تراشیدن، سلولهای صورت فرسوده شده، و به دنبال آن علائم پیری و چروک به زودی در صورت ظاهر می‌گردد. (کسانی که ریش دارند، از صورت سفید و لطیفتری بر خوردارند). به علاوه کسانی که ریش خود را می‌تراشند به خاطر زبری و خشن بودن صورتشان کودکانشان مانع بوسیدن آنها می‌شوند.

«دکتر صائبی»:

در رشته «فیزیولوژی»ثابت شده بیضه مرد علاوه بر موادی که با اسم ترشح منوی به خارج می‌ریزد، دارای ترشح درونی است که داخل خون شده، علائم بلوغ و نشانه مردی که یکی از آن روئیدن موی صورت است به وسیله همین ترشح درونی است. چنانچه برخی که فاقد بیضه هستند از داشتن موی صورت و چهره زیبا بی بهره‌اند. بنابراین موی صورت یکی از نشانه‌های مردی است و مردان و نوابغ عالم سعی داشته‌اند علاوه بر صدها خصلت انسانی، این نشانه را در خود حفظ کنند

جریان کارخانهٔ تیغ سازی:

((پل کن ریش Poul Kenrish)).شخصی است که دارای کارخانهٔ تیغ سازی بوده، و روزی پانصد هزار تیغ تولید می‌کرده و سالها ریش میلیونها انسان را با این وسیله تراشیده ا ست. و لیکن بزرگی و زیبائی خود را در ریش گذاشتن دانسته و در تمام مدت عمرش از تراشیدن موی صورت خویش خود داری کرده است

نتیجه گیری از این فصل:

هر گاه کسی از روی انصاف و عدل در کتابها و در مطبوعات تازه و کهنه آسیا و اروپا نظر و اندیشه نماید، مقالات بی اندازه خواهد یافت در زشتیهای عادت ریش تراشی و خوبی‌های گذاشتن آن. چنانچه پاره و اندکی از آن را به عرض شما رساندیم.
به این نتیجه می‌رسیم که ریش تراشی مایه سرایت ناخوشیهای سخت و مظهر زشتیهای خلقت و سبب سرما خوردن و چائیدن استخوانهای چهره و گلو و مرضهای اعضای حلق و فکین می‌شود. و هم باعث امراض زکامی و رشحی و لقوه در دندان و اورام غدد لعابیه و غیر آن می‌گردد.
و به این نکته پی می‌بریم که گذاشتن ریش مایهٔ محافظت دهان و قوت تکلم و فصاحت گفتار و مانع رطوبات زائده حلق و حافظ وظائف غده‌های لعابی می‌باشد و همچنین سبب قوت و محافظت استخوانهای چهره و اعضای گلو ودهان و گرم نگه داشتن آنها است. و نیز مانع از رسیدن غبار نرم و هواهای سرد و نا ساز به سوراخهای بینی و دهان می‌شود.
فصل سوم: ریش تراشی از نظر روان شناسی
روان شناسان ثابت کرده‌اند که: انسان دارای قوه مغناطیسی است که اثر آن مخصوصا در چشمها مشهود است و به سبب نگاه کردن زنان به مردان و بالعکس این قوه تقویت شده و غریزه جنسی را در دو طرف (مرد و زن).تحریک می‌کند.
سیفلیس و سوزاک و دردهای دیگر که در اثر شیوع فحشاء در برخی جوامع می‌بینیم در اثر این قوه جاذبه می‌باشد. بدیهی است که تراشیدن ریش از ته و صورت را براق کردن، سبب تقویت قوه جاذبه شده و تحریک و کشش‌های مغناطیسی را بین زنان و مردان افزایش می‌دهد.
طبق نظریه علم فیزیولوژی و پسیکولوژی.نیروی شهوت از سن پانزده سالگی به بعد رو به افزایش است و تا بیست و پنج سالگی ادامه دارد، هر چه انسان از سن پانزده سالگی بالا می‌رود سیمای او بر افروخته و روشن تر می‌گردد و در چشم مرد و زن شیفتگی مخصوصی پیدا می‌شود. از همین سالهاست که موی صورت روئیده خواهد شد و این روئیدن موی صورت و نتراشیدن آن مانع برخی مفاسد اخلاقی میان زنان و مردان شده و تا حدودی از پیش آمدن مسائل سوء شهوانی جلوگیری می‌نماید. بر عکس مرد با تراشیدن ریش زنان و دختران را بیشتر متوجه خود می‌سازد و در شیوع فحشاء و تحریک غریزه جنسی نقش موثری دارد
سوال: چرا عده‌ای از ریش گذاشتن فرار می‌کنند؟
عده‌ای به خاطر نداشتن آگاهی و برخور دار نبودن از ایمان قوی و از همه بیشتر به خاطر مسخره شدن مقدسات مثل حجاب و ریش و … توسط انسانهای جاهل سعی می‌کنند به خاطر در امان ماندن از حملات و طعن آنها ریش خود را بزنند، و برای تراشیدن ریش خود بهانه هائی بیاورند. لذا این افراد گاهی می‌گویند که ما به خاطر رعایت بهداشت صورت خود را می‌تراشیم در حالی که می‌توان ریش داشت و بهداشت را هم رعایت کرد و اگر واقعا مسئله بهداشت مطرح است، چرا موهای سرشان را نمی‌زنند. و گاهی می‌گویند: مسئله ریش گذاشتن مربوط به صدر اسلام می‌باشد به خاطر اینکه عربستان منطقه گرم و سوزانی بوده، اسلام برای حفظ پوست صورت دستور گذاشتن ریش را داده، این توجیه هم بطلانش با آن همه دلیل بر ضررهای تراشیدن ریش روشن است.
عده‌ای برای اطاعت نمودن از همسر خود این فعل را انجام می‌دهند،عده‌ای هم به خاطر تقلید از دیگران.
و چه زیبا شاعر سروده است:
خلق را تقلیدشان بر باد داد
ای دو صد لعنت بر این تقلید باد
عده‌ای هم به خاطر غفلت از زیانهای بهداشتی آن، عده‌ای هم به دلیل زیبائی، چهرهٔ خود را با نداشتن مو در صورت می‌دانند، عده‌ای هم تمدن را به تراشیدن ریش می‌دانند، و عده‌ای هم برای فرار از ریش گذاشتن می‌گویند: انسان کارهای دیگرش را درست کند در حالی که این حرف هم درست نیست، زیرا اسلام مجموعه‌ای از دستورات حیات بخش است که باید واجبات آن را عمل کرد و محرماتش را ترک کرد، اگر ریش تراشی حرام شد، باید انجام نداد و این توجیهات پذیرفته نیست.

نکات مهم:

۱- بر اساس اینکه اسلام به نظم و مرتب بودن انسان در تمام مراحل زندگی سفارش نموده، شایسته است انسان مسلمان محاسن خود را مرتب شانه نماید و از ژولیدگی و بی قوارگی ریشهایش جلوگیری نماید تا ظاهری زیبا و پاکیزه داشته باشد و سبب ترغیب مردم به دین گردد.
انشاءالله روایات شانه کردن ریش را در چند فصل آینده خواهد آمد.
۲- امکان دارد بعضی از اشخاص نخواسته باشند محاسن بلند یا معمولی داشته باشند، چنین افرادی می‌توانند ریش‌های خود را طوری کوتاه کنند که عرفا ریش دار بودن صدق کند. آنچه در اسلام حرام می‌باشد زدن ریش از ته است و دیگر فرقی بین ماشین و تیغ نیست.
۳- روایاتی که آورده می‌شود در فضیلت ریش گذاشتن روشن می‌کند که اسلام ضمن بها دادن به معنویت و باطن به ظواهر بسیار اهمیت می‌دهد. لذا یک مسلمان وظیفه دارد هم در جهت معنویت و ارتقاء مکارم اخلاق تلاش نماید و هم ظواهر خود و خانه و خانواده اش را بر اساس گفته‌های ائمه اطهار علیهم السلام حفظ نماید و اگر نتوانست در جهت باطن و پرورش روح رشد کند لااقل ظاهرش را اسلامی نگه دارد، نه اینکه بگوید: اکنون که من از جهت معنوی و اخلاقی مشکل دارم پس ظاهر را درست کردن چه فایده‌ای دارد و با تراشیدن ریش گناهی را بر سایر گناهان بیفزاید.

فهرست منابع

بحار الانوار/ علامه محمد باقر مجلسی (ره)/ انتشارات دارلکتب الاسلامیه/ ۱۱۰ جلدی
۱۴ نکته راجع به ریش و ریش تراشی/رضا مسجدی اصفهانی/انتشارات الحج/چاپ اول/1379.
ریش تراشی/ اسدالله محمدی نیا.
اولین دانشگاه و آخرین پیامبر صلی الله علیه و آله/شهید پاک نژاد/ انتشارات یاسر، انتشارات بنیاد فرهنگی/چاپ اول/1364.

پانویس

منبع: راسخون - تاریخ برداشت:95/2/8

بازگشت به تراشیدن ریش