فرهنگ مصادیق:تفقّه در دين يعنى چه؟

تفقّه در دین یعنی چه؟

نویسنده : آیت الله سیدعلی میلانی

تفقّه در دین، سه بعد دارد

۱. بعد اعتقادی،
۲. بعد عملی،
۳. بعد اخلاقی.
آن چه در حوزه های علمیه خوانده می شود یک بعد از فقه است. افعال خدا به اغراض، معلل است و مطلقاً عبث در کار نیست. در آیه ای از قرآن می خوانیم:
(مَا خَلَقْنَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ )؛^[۱]
ما آسمان ها و زمین و آن چه را میان آن دو است جز به حق نیافریدیم.
در آیه دیگری آمده است:
(وَمَا خَلَقْنَا السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ وَمَا بَيْنَهُمَا لَاعِبِينَ )؛^[۲]
و ما آسمان و زمین و آن چه را میان آن هاست برای بازی نیافریدیم.
خداوند متعال در خصوص خلقت انسان می فرماید:
(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ )؛^[۳]
آیا گمان کرده اید ما شما را بیهوده آفریده ایم و به سوی ما بازگشت نمی کنید؟
بنابراین، خداوند متعال در خلقت انسان غرض دارد و بی جهت او را خلق نکرده است. در ذیل آیه می فرماید:
(وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ ؛
و به سوی ما بازگشت نمی کنید؟
این مطلب اشاره به این است که در جهان آخرت ثواب و عقابی وجود دارد. پس در این عالم، معروف و منکری وجود دارد که در پی آن ثواب و عقابی در آن عالم وجود دارد که بر معروف و منکر این عالم مترتّب است.
وقتی هدف از آفرینش انسان به طور کامل حاصل می شود که انسان به حد کمال برسد. از طرفی به حد کمال رسیدن انسان به این است که در آن سه بعد گفته شده معروف به کمال برسد؛ یعنی انسانی که در دین تفقّه کرده، انسان کامل است.
جهت نخست معروف این که از نظر فکری و اعتقادی انحرافی نداشته باشد و از روی مبانی صحیح و متقن و ادلّه معتبر و براهین تام اعتقاد پیدا کرده باشد.
جهت دوم معروف این است که انسان از نظر عملی، فاعل واجبات و تارک محرمات باشد تا عامل به معروف و تارک منکر باشد، در نتیجه وقتی «إِلَيْنَا تُرْجَعُونَ » شد در آن جا ثواب و عقاب روی حساب و در اثر خود اعمال باشد.
جهت سوم معروف از نظر اخلاقی است؛ یعنی وقتی انسان به کمال معروف می رسد که به صفات حسنه متّصف باشد و خود را از صفات سیّئه تزکیه کند.
بنابر آن چه گذشت منظور از امر به معروف؛ یعنی امام مردم را در بعد اعتقادی، عملی و اخلاقی وادارد تا در مسیر کمال قدم بردارند و این گونه امر به معروف به عهده امام است، او باید کل امّت را رهبری کند تا به کمال برسند.