فرهنگ مصادیق:قسم دروغ

قسم دروغ

کتب مرتبط

ردیف	عنوان

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	قسم دروغ-طهور

موضوعات مرتبط

ردیف	عنوان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

پایگاه‌های اینترنتی مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده:مجتبی خواجوند عابدینی
تهیه و تدوین:پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر-۲۷/۱۲/۹۴

مقدمه

یکی از آسیب های اجتماعی، که به صورت یک عادت ظهور کرده قسم خوردن است. قسم خوردن در حقیقت عامل اثبات سخنان متکلم است که اگر صادقانه باشد در شریعت اسلامی از آن با عنوان مکروه یاد شده است. اما با همه تأکیدات قرآنی بر عدم سوگند متأسفانه نه تنها تأثیری در تغییری زندگی اجتماعی نکرده بلکه تأسف برانگیزتر، نام خداوند را به دروغ، دستاویزی برای نیرنگ های روزانه خویش از قبیل معاملات و غیره قرار داده و از معتقدات اسلامی، و حسن ظن مردم از نام باری تعالی، برای منافع مادی خویش استفاده می کنند. سوگندی که دروغ بودن آن، ریشه تاریخی در داستان حضرت آدم ابوالبشر و شیطان دارد. زمانی که شیطان برای جلب توجه حضرت آدم علیه السلام به سوگند دروغ متوسل شد و خود را خیرخواه به شمار آورد تا بتواند آدم و حوّا را بفریبد و چون حضرت آدم و حوّا علیهماالسلام تا قبل از آن، از کسی قسم دروغ نشنیده بودند فریفته این قسم شده و سوگند شیطان اعتماد کردند و از درخت منهی خورده و از بهشت رانده شدند در این مقاله سعی شده تا زوایای مختلف سوگند دروغ مورد توجه قرار گرفته تا با آگاهی از آن، از سوگند دروغ اجنتاب ورزیده و جامعه را با حسن عمل و صدق گفتار از گامهای شیطان دور کرده و به سوی حکومت مهدوی ارواحنا له الفداء رهنمون سازیم.
کلید واژگان: قسم، ، یمین، حلف، دروغ، غموس

آمار قرآنی و روایی

کثرت آیات و روایات در مذمت قسم دروغ حاکی از اهتمام شارع مقدس بر منع قسم دروغ دارد
قرآن کریم بیش از ۱۵ آیه درباره سوگند دروغ در موضوعات مختلفی از قبیل ترس از افشاء شدن اسرار در سوره توبه آیه ۵۶ وَ یَحْلِفُونَ‏ بِاللَّهِ إِنَّهُمْ لَمِنْکُمْ وَ ما هُمْ مِنْکُمْ وَ لکِنَّهُمْ قَوْمٌ یَفْرَقُونَ (منافقان به خدا قسم مى‏خورند که همانا آنان از شمایند، در حالى که (دروغ مى‏گویند و) از شما نیستند، بلکه آنان گروهى هستند که (از شما) مى‏ترسند.) و نیز جلب رضایت پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله توسط منافقان در سوره توبه آیه ۶۲ یَحْلِفُونَ‏ بِاللَّهِ لَکُمْ لِیُرْضُوکُمْ وَ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ یُرْضُوهُ إِنْ کانُوا مُؤْمِنینَ («منافقان»براى شما به خدا سوگند مى‏خورند تا شما را راضى کنند، در حالى که اگر ایمان آورده‏اند، شایسته‏تر آن است که خدا و رسولش را راضى کنند.) و همچنین دفع هرگونه سوء ظن و اتهام زنی در سوره مجادله آیه۱۶ و سوره منافقون آیه۲ اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ‏ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ (سوگندهاى خود را سپر ساخته و (مردم را) از راه خدا باز داشتند.) تصریح شده است؛ علاوه بر آنکه با تحقیق اجمالی که در نرم افزار جامع الاحادیث با کلید واژگان «الیمین الکاذبه»، «الحلف الکاذب»، «الیمین الغموس» جستجو شده بیش از ۱۷۰ مورد در بحث سوگند دروغ ذکر شده است. تنها به دو نمونه آن اشاره می شود. عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله قَالَ: إِنَّ أَرْبَعَهً مِنَ الذُّنُوبِ یُعَاقَبُ بِهَا فِی الدُّنْیَا قَبْلَ الْآخِرَهِ تَرْکَ الصَّلَاهِ وَ أَذَى الْوَالِدَیْنِ وَ الْیَمِینَ الْکَاذِبَهَ وَ الْغِیبَه (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: چهار گناه است که عقوبتش در همین دنیا(قبل از آخرت) است. ترک نماز، اذیت کردن پدر مادر، قسم دروغ و غیبت کردن) أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام ‏ الْیَمِینُ‏ الْکَاذِبَهُ تُورِثُ الْعَقِبَ الْفَقْرَ امام صادق علیه السلام فرمود: قسم دروغ باعث فقر و تنگدستى نسل انسان مى‏گردد.

کیفیت سوگند

قسم مقبول در محکمه عدل باید از روی اختیار و قصد جدی و بلوغ باشد و به یکی از اسماء و یا صفات خداوند متعال از قبیل «خدا»، «الله» قسم یاد کند. همچنین اگر بگوید«قسم به آن کسى که آسمانها و زمین را آفرید» و نیز اگر به اسمى قسم بخورد که به غیر خدا هم مى‌گویند ولى به قدرى به خدا گفته مى‌شود که هر وقت کسى آن اسم را بگوید، ذات مقدس حقّ در نظر مى‌آید مثل آن که به «خالق» و «رازق» قسم بخورد، و یا اگر به اسمى قسم بخورد که فقط در مقام قسم خوردن ذات حقّ از آن به نظر مى‌آید مثل «سمیع» و «بصیر» باز هم قسمش صحیح است که در صورت صادق نبودن کیفیت قسم، آثار دنیوی و اخروی و نیز ضمان آور بودن مالی که با قسم دروغ کسب کرده شامل وی می شود. آنچه که در محاورات اجتماعی به مقدسات اسلامیاز قبیل قرآن، نام اهل بیت علیهم السلام، خانه خدا و غیره سوگند یاد می کنند تا اطمینان و آرامش شخص را نسبت به سخنان خویش به منصه ظهور برساند - مثل این که به قرآن کریم سوگند یاد می کند، یا به نام امام رضاعلیه السلام قسم یاد می کند تا طرف مقابل را نسبت به معامله ای که انجام می دهد اطمینان خاطر دهد- اگرچه احکام قسم از قبیل استرداد و ضمان مال را ندارد اما حرمت قسم دروغ شامل وی شده و تبعات عمل خود را خواهد دید.
«سوگندی اعتبار دارد که یکى از اسمای خداوند متعال باشد؛ مثل خدا یا اللّه ... بنابراین قسم به مقدسات دیگر مثل قرآن و پیامبر و ائمه اطهار (علیهم السلام) احکام قسم را ندارد؛ یعنی اگر با این اسم‌های مقدس قسم بخورد چیزی بر عهده او نمی‌افتد و واجب نیست به قسمش وفا کند. همچنین اگر قسم خود را شکست بر او کفاره قسم واجب نمی‌شود.البته، اگر به این مقدسات در مکالمات روزمره قسم بخورد و قسمش دروغ باشد، همانند قسم دروغ به اسم پروردگار، دارای حرمت و عذاب اخروی خواهد بود. برای نجات از عذاب اخروی و بخشیده شدن گناه قسم دروغ، چه به اسم خداوند باشد چه به مقدسات دیگر، باید توبه و استغفار نمود.»

عوامل قسم دروغ

انگیزه های مالی و اقتصادی

قرآن کریم ریشه بسیاری از انحرافات را علاقه مندی انسان به مال دنیا معرفی می کند وَ إِنَّهُ لِحُبِّ الْخَیْرِ لَشَدیدٌ و نمونه آشکار آن را در داستان قارون و مصداق کامل این انحراف انسان با قسم دروغ را در اهل کتاب معرفی کرده است.اما متأسفانه عده ای از مسلمانان بجای عبرت گیری از این عمل ناروا فَاعْتَبِرُوا یا أُولِی الْأَبْصارِ از هوای نفس پیروی کرده و برای اندک ثمن بخس و غصب مال دیگران، از نام مبارک باری تعالی سوء استفاده کرده و قسم های دروغین، را پلی برای دست یافتن به خواهش های نفسانی خود قرار می دهند. امام صادق علیه السلام فرمود: سوگندى که موجب آتش دوزخ مى‏شود این است که انسان براى نپرداختن مال مسلمانى قسم دروغ بخورد.

حفظ آبرو

یکی از اوصاف زشتی که قرآن بر مذمت آن تأکید دارد نفاق است. یعنی آنچه که بر زبان جاری می شود مخالف با آن چیزی است که در دل دارد. در بسیاری از دعاوی، معاملات و ... سخنانی رد و بدّل می شود که در صورت اختلاف، برای حفظ اعتبار و آبرو خویش به انکار سخنان خود پرداخته و برای اثبات آن به قسم دروغ متوسل می شود. و این مسأله در شخصیت افراد منافق که قصد ضربه زدن به دین را دارند و به هیچ یک از مبانی دینی معتقد نباشند بیشتر ظهور می کند تا بتوانند با قسم های ناصحیح خود مسلمانان را به انحراف کنند. مرحوم علامه طباطبایی ره در تفسیر آیه «اتَّخَذُوا أَیْمانَهُمْ جُنَّهً فَصَدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» می فرماید: منافقین سوگندهاى خود را پرده و پوشش خود کردند تا به وسیله آن، تهمت و سوء ظن را از خود دفع کنند. هر جا عملى از آنان سر زد که مؤمنین را در عقایدشان به شک و تردید انداخته آنان را مثل خود از راه خدا که همان اسلام است منصرف سازد، و با سوگندهاى دروغ خود را تبرئه مى‏کردند.

دشمنی و غرض ورزی

شخص دروغ گویى به منصور دوانیقى حاکم مستبد عباسى گزارش داد که امام جعفرصادق علیه السلام در فکر قیام بر ضد دولت مى باشد و غلامش معلى را به سوى شیعیان فرستاده تا مال و اسلحه جمع کند. منصور خشمگین شده و به امیر مدینه نامه نوشت که امام را به بغداد بفرستد. امام علیه السلام به اجبار، رهسپار عراق شد. هنگامى که نزد منصور رسید، پادشاه عباسى در آغاز به حضرتش احترام نمود، ولى پس از اندى، عتاب آغاز کرد و سخنانى بر خلاف ادب از او سر زد، سپس گفت: شنیده ام که معلى براى تو مال و اسلحه جمع مى کند. امام علیه السلام تکذیب کرده و فرمود: این سخن، افترا و دروغ است. منصور که حال را چنین دید، گزارش دهنده را بخواست. آن مرد از حضور امام علیه السلام شرم نکرد و گفت: هر چه گفته ام واقعیت دارد. امام علیه السلام فرمود: سوگند بخور! آن مرد که آماده سوگند شد، صیغه قسم را چنین اجرا کرد: «والله الذی لا اله الا هو الطالب الغالب الحی القیوم». امام علیه السلام فرمود: صبر کن! هر طور که من گفتم، سوگند بخور! سپس فرمود: بگو! از حول و قوه خدا بیرون باشم و در حول و قوه خودم داخل باشم، اگر آن چه گفته ام دروغ باشد. دروغ گو صیغه قسم را همان طور اجرا کرد و همان دم افتاد و مرد.

آثار قسم دروغ

قسم دورغ همانند دیگر گناهان دارای آثار و پیامدهای منفی دنیوی و اخروی است که به موارد آن اشاره می کنیم:

دنیایی

خلقت عالم بر اساس عبودیت است وَ ما خَلَقْتُ‏ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُونِو آنچه که زمینه عبودیت را فراهم می آورد؛ معرفت است. هر مقداری که بر آگاهی انسان افزوده شود ایمانش و توجهش به خدای متعال بیشتر خواهد بود. اما ارتکاب گناه کبیره مثل سوگند دروغ که حاکی از عدم معرفت انسان به خدای متعال است و عرش الهی را به لرزه در می آورد سبب می شود تا با مُهری که برقلب ناپاک آنان زده می شود کوری دل را نصیب آنان کند و در نتیجه به جنگ با خدای متعال رود. جنگی سوگند دروغ آغاز آن باشد بیش از چهل روز مهلت داده ندارد که از عملکرد خویش توبه کند تا مطرود و مورد عقاب خدای متعال واقع نشو و در صورت عدم توبه، در کمترین زمان ممکن عقاب گناه خویش را خواهد چشید سوگند دروغ عواقبی همچون خراب شدن منازل و کوتاهی عمر، از بین رفتن برکت فقر در نسل و نیز خالی شدن شهر از سکونت و قطع شدن رشته نسل آدمی (نازایی در نسل) دارد و چه بسا عامل هلاکت و مرگ شخص خواهد شد. داستان مرگ جاسوسی که با سوگند دروغش، قصد اتهام زنی به امام صادق علیه السلام را داشته است مصداقی برای تأیید این مسأله است.

نقض حکم

«اگر براى حاکم بعد از حکمش معلوم شود که قسم، دروغ بوده است، جایز بلکه واجب است که حکمش را نقض نماید.» علاوه بر آنکه در قوانین جزایی نیز مجازات هایی برای این دسته از افراد در نظر گرفته شده است. مطابق ماده ۶۴۹ قانون مجازات اسلامی، هر کس در دعوای حقوقی یا جزایی که قسم متوجه او شده باشد، سوگند دروغ یاد نماید به شش ماه تا دو سال حبس‌ محکوم خواهد شد.

بی اعتمادی به مقدسات اسلامی

امروزه در همه کشورهای جهان به مقدساتی اعم از مذهبی و غیر مذهبی پایبند که عامل انسجام و وحدت آنان نیز بشمار می رود. در میان مسلمانان؛ نام خدای متعال، ائمه اطهار علیهم السلام، قرآن و ... از جمله مقدسات بشمار رفته بگونه ای که نام آنان را نباید بدون وضو لمس کرد. در محاورات اجتماعی برای اثبات سخن و غیره این مقدسات را واسطه قرار می دهند تا مخاطب، صدق سخن را به خاطر این مقدسات بپذیرد. اما متأسفانه با سخنان دروغی که بر زبان جاری می کنند و این مقدسات را به بهانه صدق سخن، واسطه قرار می دهند خطر بی اعتمادی و بی حرمتی را در جامعه تلقین می کنند.

آثار اخروی

قیامت تجلی اخلاق و صفات انسان در دنیاست به عبارتی دیگر انسان هرگونه که در دنیا زندگی کند با همان حالت در آخرت محشور می شود. اگر با اخلاق نیک و صفات حمیده زندگی کرد و قلب را از هرگونه رذایل پلید، پاک و مطهّر نگه داشته باشد روز قیامت برایش سودمند خواهد بود اما متأسفانه همیشه عده ای در امتحانات الهی دنیوی مردود می شوند و با ندای اسرافیلی که در صور دمیده می شود از خواب غفلت بیدار شده و با همان سیرت باطنی که در دنیا با قسم های دروغین با مردم سخن می گفتند برای حسابرسی در پیشگاه باری تعالی از قبر برانگیخته می شوند اما با مشاهده عذاب های هولناکی قیامت دوباره با همان شخصیت شکل گرفته ای دروغین دنیوی، در محضر باری تعالی، سوگند دروغ یاد می کنند. یَوْمَ یَبْعَثُهُمُ اللَّهُ جَمِیعاً فَیَحْلِفُونَ‏ لَهُ‏ کَما یَحْلِفُونَ لَکُمْ ُوَ یَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ عَلى‏ شَیْ‏ءٍ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ الْکاذِبُونَ (روزى که خدا همه آنان را برمى‏انگیزد، همان‏گونه که براى شما سوگند یاد مى‏کردند براى او [نیز] سوگند یاد مى‏کنند و چنان پندارند که حقّ به جانب آنهاست. آگاه باش که آنان همان دروغگویانند.) و با قسم دروغ عرضه می دارند که وَ اللَّهِ‏ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکین (به خدایی که پروردگار ماست ما از مشرکین نبوده ایم) تا رحمت الهی را به خود جلب کنند در حالی که سوگندهای دروغینشان نه تنها آنها را از رحمت الهی محروم کرده بلکه خداوند حکیم با آنان سخن نمی گوید و آنان را از نگاه خاص خود محروم کرده و بدون آنکه آنها را پاک و مطهر کند در جهنمی که عذابش دردناک، سخت و خوارکننده است وارد می کند. إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ‏ ثَمَناً قَلِیلًا أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَهِ وَ لا یُکَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَ لا یَنْظُرُ إِلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیامَهِ وَ لا یُزَکِّیهِمْ وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ‏ (همانا کسانى که پیمان خدا و سوگندهاى خودشان را به بهاى ناچیزى مى‏فروشند، برایشان نصیبى در آخرت نیست و خداوند در قیامت با آنها سخن نمى‏گوید و به آنان نیز نظر (لطف) نمى‏کند، آنها را (از گناه) پاک نمى‏سازد و براى آنان عذابى دردناک است)

توبه قسم دروغ

قرآن کریم وعده بخشش همه گناهان، بجز شرک تصریح کرده است إِنَّ اللَّهَ لاَ یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ مَا دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشَاء (مسلّماً خدا، این را که به او شرک ورزیده شود نمى‏بخشاید و غیر از آن را براى هر که بخواهد مى‏ بخشاید) بنابراین قسم دروغ همانند دیگر گناهان قابل بخشش است. از آنجایی که توبه هرگناهی به تناسب همان عمل بوده و گستره قسم دروغ شامل بسیاری از موضوعات اجتماعی و دعاوی محاکم قضایی می شود توبه فرد تائب باید به تناسب همان موضوعی باشد که درباره آن قسم دروغ گفته است. بنابراین اگر قسم دروغ عامل اختلافات افکنی و ایجاد عداوت خانوادگی شود، باید با بیان صدق گفتار سعی در رفع اختلافات نماید.اگر در مسائل مالی و غصب اموال مردم قسم دروغ گفته است توبه اش، بازگرداند مال به صاحب آن است. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: و هر کس در مرافعات نزد قاضى سوگند به دروغ خورد تا مال مسلمانى را بناروا برباید، مرگش در حالى فرا رسد که خداوند بر او خشمگین باشد، مگر آنکه توبه کند، و دست از مال مردم باز داشته و به صاحبش باز گرداند. آنچه که مورد انزجار شارع مقدس است سوگند دروغ است که سبب شده تا نام باری تعالی مَلعَبه خواسته های نفسانی شود بنابراین اگر مال بدست آمده با قسم دروغ بسیار ناچیز هم باشد باید توبه کرده و آن را به صاحبش برگرداند رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فرمود: مَا مِنْ رَجُلٍ أَقْطَعَ‏ مَالَ‏ امْرِئٍ مُسْلِمٍ بِیَمِینِهِ إِلَّا حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّهَ وَ أَوْجَبَ لَهُ النَّارَ فَقِیلَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ إِنْ کَانَ شَیْئاً یَسِیراً قَالَ وَ إِنْ کَانَ سِوَاکاً مِنْ أَرَاک‏ پیامبراکرم صلی الله علیه و آله فرمود: هیچ انسانی نیست که مال مسلمانی را با قسم(دروغ) بگیرد مگر آنکه خدای متعال بهشت را بر او حرام کند و آتش جهنم را بر او واجب کند از پیامبراکرم صلی الله علیه و آله سوال شد اگرچه مال بدست آمده ناچیز باشد حضرت صلی الله علیه و آله فرمود: اگرچه مسواکی از چوب درخت اراک باشد. در هر حال باید ارکان توبه را با پشیمانی از اعمال گذشته و جبران آن و عدم تکرار آن در آینده در نفس خویش زنده نگهدارد.
«درصورتى‌که بر امر گذشته یا حال بدروغ سوگند خورده شود (یمین غموس) توبه‌اش باینست که اولاً از گفته خود باید سخت پشیمان باشد و بداند گناه کبیره‌اى کرده که خداى عالم را کوچک گرفته و نام مبارکش را مَلعبه کرده است و هرچه پشیمانى بیشتر و گناهش را بزرگتر ببیند و زیادتر استغفار کند به رحمت الهى و آمرزش پروردگار نزدیکتر خواهد بود. ثانیاً اگر بواسطه سوگند دروغش، حق مسلمانى از جهت مال یا آبرو از بین رفته جبران کند یعنى حق را به صاحبش برگرداند و آنچه ضایع شده تدارک و تلافى کند.»

کفاره قسم دروغ

در متون فقهی برای قسم دو نوع تقسیم بندی انجام شده اول قسمی که برای انجام یا ترک کاری در آینده باشد در این صورت اگر خلاف آن را انجام دهد باید کفاره دهد دوم قسمی که برای اثبات یا نفی چیزی باشد که در صورت دروغ بودن قسم، مرتکب گناه کبیره شده است.در فرض دوم اگر موجب از بین رفتن حقوق دیگران شود اگرچه موجب ضمان است و در صورت مصلحت، حاکم شرع می تواند او را تعزیر کند اما کفاره ندارد. فِقْهُ الرِّضَا علیه السلام وَ اعْلَمْ أَنَّ الْیَمِینَ عَلَى وَجْهَیْنِ إِلَى أَنْ قَالَ وَ أَمَّا الَّتِی عُقُوبَتُهَا دُخُولُ النَّارِ فَهُوَ إِذَا حَلَفَ الرَّجُلُ عَلَى مَالِ امْرِئٍ مُسْلِمٍ وَ عَلَى حَقِّهِ ظُلْماً فَهُوَ یَمِینٌ غَمُوسٌ تُوجِبُ النَّارَ وَ لَا کَفَّارَهَ عَلَیْهِ فِی الدُّنْیَا (در فقه الرضا علیه السلام آمده: بدان که قسم بر دو وجه است تا اینکه حضرت علیه السلام فرمود: و امّا قسمی که عقوبتش، دخول در آتش جهنم است آن قسمی است که شخصی بر مال و حقّ مسلمانی از روی ظلم قسم بخورد پس آن قسمی دروغی است که موجب آتش جهنم می شود و کفاره ای برای آن در دنیا نیست.) بله تنها در صورتی که در شخص در حالت إحرام (مُحرم) قسم دروغ بگوید کفاره باید بدهد.

قسم دروغ در آینه فقه

کسى که براى اثبات یا نفى چیزى قسم مى‌خورد، اگر حرف او راست باشد قسم خوردن او مکروه است و اگر دروغ باشد حرام و از گناهان بزرگ مى‌باشد، ولى کفاره قسم را ندارد. سؤال: بعضى افراد در محاکم به سوگند دروغ متوسل شده و حقى و یا حقوقى را ضایع مى‌کنند سپس درصدد جبران بر مى‌آیند؛ آیا با پرداخت کفاره، گناهان فرد خاطى با توجه به حق و نا حقى که صورت گرفته بخشیده مى‌شود؟ و آیا جزا و کیفرى در دنیا متوجه فرد خاطى مى‌شود؟ آیا معاشرت با این افراد جایز است؟ جواب: قسم دروغ براى به حق جلوه دادن ناحق گرچه کفاره ندارد، ولى از گناهان کبیره است و موجب ضمان نیز مى‌باشد، شخص خاطى باید از آن توبه کرده و حقى را که بر اثر آن تضییع گردیده تدارک کند و حاکم شرع نیز مى‌تواند اگر مصلحت بداند او را تعزیر کند. همچنین با رعایت مراتب امر به معروف و نهى از منکر- که در توضیح‌المسائل مشروحاً ذکر شده- باید با آنان برخورد شود.

موارد جواز قسم دروغ

خداوند حکیم اوامر و نواهی خویش را بر پایه مصالح و مفاسدی صادر فرموده؛ اما زمانی که اضطرار حکم کند حکم اولیه کنار رفته و حکم ثانویه جایگزین آن خواهد شد. آثار و پیامدهای منفی دنیوی و اخروی که برای قسم دروغ در آیات و روایات ذکر شده در وقتی است که بدون دلیل اقدام به قسم دروغ نماید امّا در روایت ائمه معصومین علیهم السلام مواردی از قییل حفظ دین، حفظ جان و مال، دفع ظلم، و خلاصه هر کاری که در آن اجبار و اکراه وجود داشته باشد منع از قسم دروغ نکرده و بر جواز قسم دروغ حکم داده است. و حتی گاهی واجب می شود که از آن در روایات معصومین علیهم السلام به «تقیه» تعبیر شده است. تقیه یعنی عمل نکردن به دستور اولیه دین و یا اظهار گفتار و کرداری مخالف با آن برای حفظ اساس دین و نیز پیروان و حافظان آن و مصلحت هایی از این گونه. البته همه موارد فوق مشروط به زمانی است که معتقد باشد با قسم دروغ می تواند دین، جان و مال خود را حفظ کند و امر اجباری را از خود دفع کند والّا اگر معتقد به چنین تأثیری نباشد نمی تواند قسم دروغ بگوید. از امام صادق علیه السلام درباره شخصى سؤال شد که از روى تقیه سوگند یاد مى‏کند، امام علیه السلام فرمود: اگر بر برادرت یا دینت (یا جانت) یا مالت مى‏ترسى، سوگند یاد کن و با آن خطر را دور کن و اگر معتقد نیستى که آن چیزى را برطرف کند، سوگند نخور و در هر چیزى که مومن بر خود احساس زیان کند، پس مى‏تواند در آن تقیه کند.» سماعه از امام علیه السلام روایت مى‏کند که فرمود: «هرگاه شخصى از روى تقیه به خدا سوگند یاد کند، به وى زیان نمى‏رساند و سوگند به طلاق و عتق نیز به او زیان نمى‏زند، در صورتى که به آن مجبور و ناچار شود. و فرمود: هیچ‏یک از حرام‏هاى خداوند نیست مگر آن‏ که خداوند آن را براى کسى که به آن ناچار شده حلال کرده است.» توریه، جایگزین خوبی برای قسم دروغ است. توریه یعنی مخفی کردن خبر و عدم اظهار سرّ. توریه کننده حقیقت را بیان نمی کند اما دروغ نیز نمی گوید و به ظرافت سخنی بر زبان می آورد که شنونده ظاهر آن را با عقیده خود مخالف نمی بیند مثلاً اگر فردی از خوف ظالمی به شما پناه آورد و او را در منزل خود جای دهید و سپس فرد ظالم از شما سؤال کند که آیا فرد مورد نظرش را دیده اید؟ اگردر جواب بگویید: ندیده ام و قصدتان از ندیدن، این باشد که، هم اکنون که در کنار شما هستم ندیده ام - در حالی که دقایقی قبل او را دیده و در منزل خود پناه نیز داده اید- این همان توریه است که ائمه معصومین علیهم السلام در بعضی موارد از آن سود می جستند. (برای اطلاع بیشتر در مسأله توریه به کتاب آسیب شناسی حدیث، دکتر عبدالهادی مسعودی مراجعه شود.)
آیت الله فاضل ره: قسم دروغ گاهى واجب مى‌شود اگر بتواند توریه کند یعنى: موقع قسم خوردن طورى نیّت کند که دروغ نشود بنابر احتیاط واجب باید توریه نماید؛ مثلًا اگر ظالمى بخواهد کسى را اذیّت کند و از انسان بپرسد که او را ندیده‌اى؟ و انسان یک ساعت قبل او را دیده باشد، ولى بگوید او را ندیده‌ام به این قصد که از پنج دقیقه پیش ندیده‌ام.

راه های پیشگیری از قسم دروغ

۱) قبل از اداء قسم، قاضی فرد مورد نظر را موعظه کند و او را از عذاب خدای متعال- در صورت قسم دروغ- بترساند چرا که توجه به عذاب آخروی به صراحت قرآن کریم مانع قسم دروغ می شود.
۲) هرگاه قسم براى دَین باشد که بیش از رُبع دینار ارزش دارد مستحب است از لحاظ زمان- مکان- گفتار سختگیری کنند یعنى مثلًا «بعد از نماز» یا در روز جمعه یا عید یا ماه رمضان که زمانهاى مقدس و محترم ترى هستند قسم دهد یا در مسجد و یا حرم و مشاهد مشرفه که مکان های مقدسه‌اى هستند آنان را سوگند دهد و یا از لحاظ قول او را به خداوند با صفات قهر و غلبه او قسم دهند تا اگر در حقیقت قسم دروغ مى‌خواهد بخورد از شرافت زمان- مکان، صفات قهر خدا بترسد و دروغ نگوید.
۳) خانواده ها باید از کودکی، فرزندان را از قسم خوردن نهی کنند. باید سعی کنند نام خدای متعال را به گونه ای در وجود آنان بزرگ جلوه دهند که نه تنها از در صورت صدق سخن بلکه از قسم دروغ نیز بپرهیزند.
۴) از آنجایی که ریشه همه گناهان در روایات دروغ شمرده شده و قسم دروغ نمونه ای از همین موارد است؛ خانواده ها باید فرزندان را از هرگونه دورغ نهی کرده تا امری که از نظر ما کوچک است درآینده به عنوان یک آسیب بزرگ نمایان نشود. أَبِی مُحَمَّدٍ الْعَسْکَرِیِّ علی السلام قَالَ: جُعِلَتِ الْخَبَائِثُ فِی بَیْتٍ وَ جُعِلَ مِفْتَاحُهُ‏ الْکَذِبُ‏(همه پلیدی ها در خانه ای قرار داده شده و کلید آن دروغ شمرده شده است.

کتاب برای مطالعات بیشتر

شهادت کذب و قسم دروغ و آثار مرتبه بر آنها در حقوق مدنی و جزائی(پایان نامه) محمد جعفر باقری، سایت ایران داک
گناهان کبیره،(قسم دروغ) شهید آیت الله دستغیب

مقالات برای مطالعات بیشتر

قسم مثبت، منفی و نفی قسم در قرآن از دیدگاه علما، اسماعیل احمد زهی ترشاب، حسین خاکپور، سایت ایران داک
حکم قسم دروغ را میدانید؟ آمنه اسفندیاری سایت تبیان
قسم دروغ خوردن، دانشنامه اسلامی موسسه تحقیقات و نشر معارف اهل بیت علیهم السلام
قسم دروغ، آیت الله هادوی تهرانی، سایت اسلام کوئست

منابع

۱) قرآن کریم
۲) نهج البلاغه، صبحی صالح، ناشر: مؤسسه دار الهجره، قم
۳) کتاب العین، فراهیدى، خلیل بن أحمد، ۹جلد، نشر هجرت ، چ دوم، ۱۴۰۹ق، قم
۴) گناهان کبیره، شهید آیت الله دستغیب، ناشر: مؤسسه مطبوعاتی دارالکتب، چ چهارم، ۱۳۷۸
۵) یک دوره فقه کامل فارسى، اصفهانى، مجلسى اول، محمد تقى، در یک جلد، مؤسسه و انتشارات فراهانى، - ایران، اول، ۱۴۰۰ ه‍ ق، تهران
۶) تحریر الوسیله، ترجمه، خمینى، سید روح اللّه موسوى - مترجم: اسلامى، على،۴ جلد، دفتر انتشارات اسلامى، ۱۴۲۵ ه‍ ق- قم
۷) توضیح المسائل (محشّى)، خمینى، سید روح اللّه موسوى، ۲ جلد، دفتر انتشارات اسلامى، چ هشتم، ۱۴۲۴ ه‍ ق، قم
۸) ترجمه تفسیر المیزان، طباطبایى، محمد حسین، ۲۰جلد، دفتر انتشارات اسلامی، چ پنجم، ۱۳۷۴، قم
۹) شرح تبصره المتعلمین (محمدى)،خراسانى، على محمدى، دو جلد، ه‍ ق
۱۰) ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ابن بابویه، محمد بن على، ۱جلد، دار الشریف الرضی للنشر - چاپ: دوم، ۱۴۰۶ ق، قم
۱۱) عیون أخبار الرضا علیه السلام، ابن بابویه، محمد بن على - آقا نجفى اصفهانى، محمد تقى،/ ترجمه آقا نجفى، ۲جلد، انتشارات علمیه اسلامیه، چ اول تهران
۱۲) تفسیر نور(۱۰جلدى)، محسن قرائتی، ناشر: مرکز فرهنگى درسهایى از قرآن‏، چ چهارم‏، ۱۳۸۹، تهران
۱۳) جامع أحادیث الشیعه، بروجردى، آقا حسین طباطبایى، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، چ اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق، تهران
۱۴) منابع فقه شیعه، بروجرى، آقا حسین طباطبایى - مترجمان: حسینیان قمى، مهدى - صبورى، ۳۱ جلد، انتشارات فرهنگ سبز، چ اول، ۱۴۲۹ ه‍ ق، تهران
۱۵) الکافی (ط - الإسلامیه)، کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق، ۸جلد، دار الکتب الإسلامیه، چاپ: چهارم، ۱۴۰۷ ق، تهران
۱۶) مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، نورى، حسین بن محمد تقى، ۲۸جلد، مؤسسه آل البیت علیهم السلام چ اول، ۱۴۰۸ق، قم
۱۷) من لا یحضره الفقیه - ترجمه - قمّى، صدوق، محمّد بن على بن بابویه - مترجم: غفارى، على اکبر ، ۶ جلد، قم - چ اول
۱۸) جامع المسائل، گیلانى فومنى، آیت الله محمد تقى بهجت، ۵ جلد، دفتر معظم‌له، چ دوم، ۱۴۲۶ ه‍ ق، قم
۱۹) استفتاءات، گیلانى فومنى، آیت الله محمد تقى بهجت، ۴ جلد، دفتر معظم‌له ، چ اول، ۱۴۲۸ ه‍ ق، قم
۲۰) استفتاءات جدید، شیرازى، ناصر، آیت الله مکارم، ۳ جلد، انتشارات مدرسه امام على بن ابى طالب علیه السلام، چ دوم، ۱۴۲۷ ه‍ ق، قم
۲۱) رساله استفتاءات، نجف‌آبادى، آیت الله حسین على منتظرى،۳ جلد، چ اول، ه‍ ق، قم
۲۲) رساله توضیح المسائل، لنکرانى، آیت الله محمد فاضل موحدى، چ صدوچهاردهم، ۱۴۲۶ ه‍ ق، قم
۲۳) مناسک حج، لنکرانى، آیت الله محمد فاضل موحدى،انتشارات امیر قلم، چ دوازدهم، ۱۴۲۳ ه‍ ق، قم
۲۴) قانون آیین دادرسی کیفری، مصوّب ۱۳۹۲، رسول رضایی، فروردین ۱۳۹۲
۲۵) مقاله«حکم قسم دروغ را می دانید»، آمنه اسفندیاری، سایت تبیان
۲۶) آسیب شناسی حدیث، دکتر عبدالهادی مسعودی، انتشارات سمت، چ اول، ۱۳۹۲، قم
۲۷) فرهنگ قرآن‏، هاشمى رفسنجانى، اکبر، ناشر، بوستان کتاب، چ دوم ۱۳۸۳‏، قم
۲۸) قانون مجازات اسلامی، جهانگیر منصور، انتشارات آگاه، چ ۴۳، سال۱۳۸۵، تهران