فرهنگ مصادیق:اصل مردم‌داری در مدیریت اسلامی و معیارهای آن

نویسنده: رفیع الدین اسماعیلی* / حسن یوسف زاده**

چکیده

با مطالعه منابع اسلامی، می‌توان به خوبی درک کرد که اسلام نه تنها بر جنبه‌های معنوی انسان، اخلاقیات، تقوای افراد و رابطه انسان با خدا تأکید داشته، بلکه عنایت زیادی به روابط اجتماعی میان مردم و اداره امور جامعه داشته است. به دلیل آنکه مدیر، کارها را به وسیله افراد انجام می‌دهد، ضروری است ارتباطات با معنا و قابل درک و روشن داشته باشد. مدیران باید از نظر ارتباطات، چه با کارکنان و چه با مردم، به گونه‌ای مؤثر عمل کنند. در رویکرد دینی، نوع ارتباط میان مدیران و افراد زیر مجموعه و چگونگی رفتار رؤسا با زیردستان و مردم با توجه به حوزه معرفتی و ارزشی مدیر صورت می‌گیرد. در حوزه معرفتی و ارزشی اسلام، برای رفتار مدیران و سرپرستان ویژگی‌ها و اصولی در نظر گرفته شده است که اگر مدیران به طور عام بتوانند به آن اصول آراسته گردند، بی شک در ارتباطات با افراد زیرمجموعه موفق خواهند بود. از بارزترین این اصول، «مردم داری» است. پیامبران و ائمّه اطهار(ع) می‌توانند الگوهای مناسبی برای مدیران جامعه اسلامی باشند. در این پژوهش، با روش اسنادی، تلاش شده اصل مردم داری، که از اهمیت فوق العاده‌ای در مدیریت اسلامی برخوردار است، بررسی و معیار‌های آن، با مراجعه به منابع دینی استخراج شود.

کلیدواژه‌ها: مردم داری، مدیر، ارتباط، اسلام.

مقدّمه

مهم‌ترین پشتوانه کار مدیران در پیشبرد اهداف بزرگ خود، حمایت‌های مردمی و علاقه و محبتی است که مردم نسبت به آنها دارند. این مهر و محبت قطعاً وقتی ایجاد می‌شود که مردم احساس کنند مدیر نیز با عشق و علاقه به آنها خدمت می‌کند. مدیر باید تمام تلاش خود را برای ارتباط مناسب با زیردستان و مردم به کار ببندد. مردمی بودن یک مدیر تأثیر بالایی در جلب اعتماد زیردستان دارد. مقصود از «مردم دار بودن» هر نوع برخورد و رفتاری است که موجب نزدیک شدن مردم یا زیردستان با مدیر می‌شود، به گونه‌ای که انس و الفت میان آنان را زیاد می‌کند، اگرچه تألیف قلوب و پیوند نفوس کاری سخت و دشوار است. در بحث مربوط به مدیریت، گاهی مدیریت را به مفهوم خاص «مدیریت سازمان‌ها»، که امروز در کتب مربوط به مدیریت مطرح است، گرفته‌اند و گاهی به مفهوم عام آن که شامل «رهبری و هدایت در هر سطح و برای هر مجموعه از انسان‌ها» می‌گردد. از نظر لغت، کلمه «مدیر» از مصدر «اداره» است و کلمات «مدیر، مدیریت و اداره» در اصل، از ماده «دَوَرَ» گرفته شده که مصدر «دَوَران» یعنی: گردیدن. بدین روی، «مدیر» به معنای «گرداننده» است. در صورتی که «مدیر» را به معنای «گرداندن» بدانیم شامل هر نوع مدیریت در هر سطح می‌گردد و آنگاه می‌توان مفاهیمی همچون رهبری، هدایت و امامت را نیز از موارد شمول آن دانست.در این مقاله، مقصود از «مدیر» همان معنای عام آن است و هر سطحی از مدیریت را شامل می‌شود؛ از رهبری یک جامعه اسلامی تا رئیس اجرایی جامعه و وزیران و مدیران سازمان‌ها را شامل می‌شود.
اگرچه تمامی مدیران در هر سطحی که باشند، می‌توانند رفتارها و سیره معصومان(ع)، به خصوص دوران حاکمیت پیامبر اکرم(ص) و حضرت علی(ع) را الگوی خود قرار دهند و به بهترین شکل به آنان تأسی کنند، اما نحوه الگوگیری هر یک از مدیران با توجه به نوع مدیریت و سطح مدیریتی که بر عهده گرفته، متفاوت است. قطعاً یک مدیر خرد نمی‌تواند رفتارهایی را که مختص به مدیریت کلان است، الگوی خود قرار دهد و بعکس. به عبارت دیگر، مدیری که مدیریت کلان جامعه را بر عهده دارد رفتارهایی از آن حضرات را الگوی خود قرار می‌دهد که بیشتر مربوط به مدیریت کلان است. الگوی اصلی مدیران در رعایت این اصل، پیامبران و امامان(ع) هستند. پیامبران الهی خاستگاهی مردمی داشتند. آنان از میان مستضعفان برخاستند و هرگز در دوران زندگی و رسالتشان، خود را وابسته و اسیر قدرت‌های پوشالی نساختند؛ از جمله خاتم پیام آوران الهی و در امتداد آن، پیشوایان دینی که جلوه‌های کامل رحمت و نرمی، گذشت و بزرگواری، و مدارا و مردم داری بودند.
کتاب یا مقاله‌ای که به صورت مجزّا به اصل «مردم داری» و معیارهای آن پرداخته باشد، مشاهده نشد. اگرچه در برخی کتب مدیریت اشاراتی به این اصل شده، ولی آنها نیز به بیان معیارهای مردم داری نپرداخته‌اند. بدین روی، شاید این مقاله بتواند این خلأ را پر کند. مهم‌ترین نوآوری این مقاله همین است که با نگاهی جامع به منابع دینی، به بیان اصل «مردم داری» ومعیارهای آن پرداخته است.
با توجه به رسوخ مدرنیته در تمام عرصه‌های جامعه، خلأ این اصل بیش از بیش در جامعه احساس می‌شود. مدیران کمتر در کنار مردم می‌نشینند و مشکلات آنان را گوش می‌دهند. مدیران کمتر در جریان همه کار‌های مردم قرار می‌گیرند و این خود بر مشکلات مردم افزوده است. اگرچه توقّع نیست که مدیر تمام وقت خود را در میان مردم باشد، بلکه انتطار این است که یک مدیر در طول دوران مدیریت خود، با مردم ارتباطی نزدیک داشته باشد. چنین مدیری با مشکلات واقعی مردم روبه رو می‌شود و زودتر می‌تواند چاره‌ای بیندیشد.
مردمی بودن معیارهای فراوانی دارد که این پژوهش کوشیده است از ابعاد گوناگون به این معیارها توجه کند؛ از جمله ملایمت با مردم، مهربانی، صبر در برابر مشکلات مردم، دوستی و محبت، بخشش اشتباهات آنان، کنار آنها بودن، ارتباط چهره به چهره با ایشان، خشنود کردن آنان، ساده زیستن، مدیریت بر دل‌های آنان، و اخلاق نیکو با مردم.
سؤال اصلی پژوهش این است که معیارهای مردم داری در ارتباط مدیر با زیردستان و مردم در جامعه اسلامی چیست؟ به عبارت دیگر، اصل «مردم داری» از دیدگاه اسلام، دارای چه ویژگی‌هایی است، به گونه‌ای که اگر بخواهیم اصل مردم داری را در مدیریتی بسنجیم با این معیارها بتوان آن را سنجید.

معیارهای مردم داری در مدیریت اسلامی

الف. حسن خلق

اخلاق خوب با زیردستان از مهم‌ترین معیارهای مردم داری در مدیریت اسلامی است. در اهمیت این معیار، همین بس که رسول خدا(ص) می‌فرمایند: «اجر خوش خوی همانند اجر روزه‌دار شب زنده‌دار است.»امام محمّد باقر(ع) نیز می‌فرمایند: «با ایمان‌ترین مردم خوش خوی‌ترین آنهاست.» امام صادق(ع) هم در بیان ثواب خوش خلقی می‌فرمایند: «خدای تبارک و تعالی همانند ثواب کسی را که صبح و شام در راه خدا جهاد کند به بنده خوش خلق می‌بخشد» و «خوش خویی گناهان را ذوب می‌کند، همچنان که آفتاب یخ را آب می‌کند.»
مدیر می‌تواند با اخلاق خوب خود، مردم را گرد خود جمع کند و در بسیاری از مشکلات، از کمک آنان بهره مند شود؛ چنان که خداوند درباره پیامبر به همین مطلب اشاره می‌کند و می‌فرماید: «حسن خلق و مهربانی با مردم، رحمتی است از جانب خداوند، و اگر تندخو و سخت دل بودی مردم از اطرافت پراکنده می‌شدند.» (آل عمران: 159)
بدخلقی مدیر موجب وحشت مردمان و سبب از بین رفتن انس و الفت میان آنان می‌گردد. مدیر باید با اخلاق مناسب خود، الگویی برای زیردستان و مراجعه کنندگان باشد. به همین دلیل، پیامبر اکرم(ص) هنگام فرستادن معاذ به یمن، به او چنین سفارش کردند: «ای معاذ، کتاب خدا را به آنان بیاموز و ایشان را بر اساس اخلاق پسندیده، به نیکی تربیت کن.»

ب. آسان گرفتن بر مردم

مدیر باید بر زیردستان خود آسان بگیرد. اسلام دین اعتدال و ملایمت و مدارا محور است. رسالت جهانی و همیشگی پیامبر چنین اقتضا می‌کند. ایشان هنگام اعزام معاذبن جبل برای رهبری مردم یمن، به او فرمودند: «بر آنان آسان بگیر، نه سخت، تمایل آنان را برانگیز و ترغیبشان کن و از راه تخویف و ایجاد هراس وارد نشو. کاری نکن که مردم احساس تنفّر کنند.» اگر مدارای دینی نفی گردد دین و دین داری و روابط انسانی و اجتماعی به وسیله سخت گیری و نابردباری آسیب‌های جدّی می‌بیند. پیام‌آور رحمت خطاب به عثمان بن مظعون فرمودند: «عثمان! خداوند مرا به رهبانیت نفرستاده، بلکه مرا بر شریعت و دینی معتدل و حق گرا و آسان و باگذشت برانگیخته است.» امام علی(ع) در نامه خود به مالک اشتر، بر آسان گیری بر مردم تأکید کردند: «اگر گناهی از آنان سر می‌زند، یا علت‌هایی بر آنان عارض می‌شود، یا خواسته و ناخواسته اشتباهی مرتکب می‌گردند، آنان را ببخشای و بر آنان آسان گیر؛ آن گونه که دوست داری خدا تو را ببخشاید و بر تو آسان گیرد.»

ج. رسیدگی شخصی به امور مردم

مدیر باید در زمان‌های مناسب، شخصاً به میان مردم برود و از نزدیک به درخواست‌های آنان گوش فرادهد و ارتباطی چهره به چهره با کارمندان و مراجعه کنندگان خود داشته باشد و از مشکلات و دشواری‌های آنان آگاه گردد. بدین روی، در تاریخ اسلام، به خوبی مشهود است که رسول خدا(ص) در همه احوال، در میان مردم بودند. اگر مسلمانان در جنگ بودند رسول خدا(ص) در میان آنان بود. اگر در مساجد شرکت داشتند پیامبر بزرگوار در میان آنان بود و مردم همه گرفتاری خود را با حضرت در میان می‌گذاشتند. امام علی(ع) به زیبایی، این نکته مهم را به مالک اشتر گوشزد می‌کنند: «بخشی از وقت خود را به کسانی اختصاص ده که به تو نیاز دارند، تا شخصاً به امورشان رسیدگی کنی، و در مجلس عمومی با آنان بنشین.»
اهمیت این کار در اسلام به گونه‌ای است که امام علی(ع) می‌فرمایند: «هر کس کارهای مسلمانان را به عهده گیرد ولی درِ خانه خود را به روی آنها ببندد و مردم را از خود دور کند مورد خشم و غضب خداوند قرار می‌گیرد، مگر اینکه درِ خانه اش را باز کند و به اوضاع و احوال مردم رسیدگی نماید و نیاز آنها را تأمین کند.» مدیر در برخی امور، باید شخصا به کارها بپردازد تا امور به خوبی سامان یابد و بر اساس اهداف پیش رود. امیرمؤمنان(ع) خطاب به مالک اشتر می‌فرمایند: «بخشی از کارها به گونه‌ای است که خود باید انجام دهی؛ مانند پاسخ دادن به کارگزاران دولتی در آنجا که منشیان تو از پاسخ دادن به آنها درمانده‌اند.»

د. تواضع

یکی از معیار‌های مردم داری مدیر «رفتار متواضعانه با دیگران» است؛ چنان که خداوند می‌فرماید: «وَ اخْفِضْ جَناحَکَ لِلْمُؤْمِنِینَ» (حجر: ۸۸)؛ نسبت به مؤمنان متواضع باش. پیامبر فرمان یافته است در روابط اجتماعی و مناسبات هدایتی خویش، چنین باشد و پر و بال رحمت و محبّت خود را بر مردمان و اهل ایمان بگستراند. این تعبیر کنایه‌ای زیبا از تواضع و رفق همراه با مهر و ملاطفت است. همان گونه که پرنده برای رشد دادن جوجه‌های خود و اظهار محبّت به آنها، بال‌های خود را می‌گستراند و پایین می‌آورد و آنان را زیر بال و پر می‌گیرد، پیامبر نیز مأمور است این گونه با مردم رفق و محبّت داشته باشد.
رفتار پیامبر(ص) متواضعانه و پاک از هر نوع استکبار و غرور بود. ابن مسعود می‌گوید: مردی نزد پیامبر(ص) آمد و با ایشان سخن می‌گفت و در آن حال، لرزه بر اندامش افتاده بود. پیامبراکرم(ص) فرمودند: «راحت باش! من که شاه نیستم؛ من فرزند همان زنم که گوشت خشکیده می‌خورد.
مدیر باید از رفتار متکبّرانه دوری کند. حضرت علی(ع) می‌فرمایند: «کسی که در ریاستش تکبّر کند، حماقتش را آشکار می‌سازد.»

ه‍. تأمین نیازهای مردم با سرعت و بدون تأخیر

مدیر نباید جلوی تأمین نیازهای مردم را بگیرد؛ زیرا هر حاکمی که از تأمین حوایج مردم جلوگیری کند خداوند روز قیامت از قضای حوایج او ممانعت خواهد کرد.‏ علاوه بر تأمین نیازهای مردم، مدیر مردم دار می‌تواند با برآورده کردن سریع نیازهای مردم، اعتماد آنان را جلب کند؛ زیرا به تأخیر نینداختن خواست‌های مشروع مردم می‌تواند از شاخص‌های مردم داری باشد. حضرت علی(ع) در بیانی شیوا، به مالک اشتر سفارش می‌کنند: «‏بخشی از کارها به گونه‌ای است که خود باید انجام دهی‏... بر آوردن نیاز مردم در همان روزی که به تو عرضه می‌دارند و یارانت در تأمین نیاز آنان ناتوانند. کار هر روز را در همان روز انجام ده؛ زیرا هر روزی کاری مخصوص به خود دارد.»

و. نرمی و مدارا با زیردستان و مردم

خداوند در سوره آل عمران می‌فرماید: «به لطف رحمت الهی، با آنان نرم خوی و پرمهر شدی، و اگر درشت‌خوی و سخت‌دل بودی بی‌شک، از اطرافت پراکنده می‌شدند. پس از آنان درگذر و برایشان آمرزش بخواه.» (آل عمران: 159)
سیاست، حکومت و مدیریت فارغ از رفق و مدارا، راه به جایی نمی‌برد و گرفتار آسیب‌های جدّی و اساسی می‌گردد. هیچ چیز همچون رفق و مدارا روابط اجتماعی را در جهت مطلوب تسهیل نمی‌کند. انسان فطرتش متمایل به رفق و مدارا، و منزجر از درشتی و خشونت است. از این رو، هر کاری بر این مبنای فطری انجام شود، پذیرش آن بهتر و راه تحقق آن هموارتر است، و اساساً با به کار گرفتن رفق و مدارا بهتر می‌توان بر مشکلات اجتماعی فائق آمد و به مقاصد اصلاحی دست یافت. در سیره اجتماعی رسول خدا(ص) رفق و مدارا نقشی مبنایی داشت و مایه قوام و دوام روابط و مناسبات صحیح اجتماعی بود. ایشان همان گونه که مأمور برپایی واجبات بودند، مأمور به رفتاری از سر مدارا بودند و می‌فرمودند: «خدای متعال همان گونه که مرا به برپایی واجبات فرمان داده، به مدارا با مردمان امر فرموده است.» در حقیقت، خوی نرم پیامبر بود که دل‌ها را جذب می‌کرد و بین آنها الفت می‌بخشید، و اگر این روحیه نبود قطعاً پیوند میان دل‌ها و وحدت در جامعه و آن حرکت اصلاحی بزرگ میسّر نمی‌گردید. با همین جهت‌گیری بود که امیرمؤمنان علی(ع) می‌فرمودند: «هرگاه زمام داری شدی، باید رفق و مدارا در پیش گیری.» «رفق و مدارا خوب سیاستی است.» و کارگزاران خود را به رفق و مدارا با مردمان فرمان می‌دادند و از آنان می‌خواستند تا آنجا که ممکن است این گونه عمل کنند و از شدت عمل بپرهیزند؛ چنان که در نامه‌ای خطاب به مالک اشتر نوشتند: «در مشکلات، از خدا یاری بجوی، و درشت خویی را با اندکی نرمی بیامیز. در آنجا که مدارا کردن بهتر است مدارا کن، و در جایی که جز با درشتی کار انجام نمی‌گیرد درشتی کن. پر و بالت را در برابر رعیّت بگستران، با مردم گشاده روی و فروتن باش، و در نگاه و اشاره چشم، و در سلام کردن و اشاره کردن، با همگان یکسان باش.»حضرت علی(ع) حاصل عقل را مدارا با مردم می‌دانند.

ز. گشاده رویی

مدیر باید با کارمندان و مراجعه کنندگان خود در ارتباط باشد و با آنان با گشاده رویی برخورد کند. پیامبر اکرم(ص) همیشه متبسّم و گشاده روی بودند. ایشان خطاب به فرزندان عبدالمطلّب می‌فرمودند: «ای فرزندان عبدالمطلّب، شما هرگز نمی‌توانید با اموالتان در زندگی مردم گشایشی حاصل کنید. پس با چهره باز و خوش رویی با آنها برخورد کنید.»
امام علی(ع) در نامه‌ای به فرماندار مصر، محمّد بن ابی بکر، هنگامی که او را در آغاز سال ۳۷ هجری به سوی مصر فرستادند توصیه کردند: «با مردم گشاده رو و خندان باش» زیرا اخم کردن بر مردم موجب دشمنی می‌گردد. ایشان در وصیت به محمّد بن حنفیه فرمودند: «با خوش رویی و دوستی، به توده مردم بذل و بخشش کن.»

ح. خشنود کردن مردم

مدیر علاوه بر اینکه باید خودش خوش برخورد باشد، باید در جهت شاد کردن مردم نیز تلاش کند؛ زیرا پیشوایان دین تلاش در جهت شاد کردن مردم را از جمله وظایف همه مؤمنان دانسته‌اند؛ به گونه‌ای که شاد کردن مؤمنان را شاد کردن خدا دانسته و فرموده‌اند: «هر کس مؤمنی را شاد سازد به یقین، مرا شاد ساخته است، و هر کس مرا شاد کند، به راستی خدا را شاد کرده است.»

ط. دوستی با مردم

سیره رسول خدا(ص) این گونه بود که با مردم انس می‌گرفتند و آنان را از خود دور نمی‌ساختند. حضرت علی(ع) خطاب به مالک اشتر به خوبی این شاخص را بیان کرده و مدیر را به پدری مهربان تشبیه کرده و فرموده‌اند: «مهربانی با مردم را پوشش دل خویش قرار ده و با همه دوست و مهربان باش... پس در کارهای آنان به گونه‌ای بیندیش که پدری مهربان در باره فرزندش، و مبادا آنچه آنان را بدان نیرومند می‌کنی در نظرت بزرگ جلوه کند، و نیکوکاری است نسبت به آنان را ـ هرچند اندک باشد ـ بی فایده مدان؛ زیرا نیکی، آنان را به خیرخواهی تو می‌خواند و گمانشان را نسبت به تو نیکو می‌گرداند.» آن حضرت همچنین به فرزندشان محمّد حنفیه برای فرمان داری مصر توصیه کردند: «خودت را به دوستی با مردم و صبر در برابر مشکلات آنان وادار نما.»
دوستی و مهربانی بین مدیر و مردم باید به گونه‌ای باشد که احساس انس و الفت در میان آنان برقرار شود؛ همان گونه که امام صادق(ع) به نقل از پیامبر(ص) می‌فرمایند: «برترین شما خوش خوترین و بخشنده‌ترین شماست و آنان که با مردم انس می‌گیرند و دیگران با آنان مأنوس می‌شوند و با مردم رفت و آمد می‌کنند.»؛ زیرا «مردم هر که را با ایشان انس و الفت داشته باشد دوست دارند»و «دل‌های مردم رمنده است؛ هر که به آنها محبت کند به او رو می‌آورند.»

ی. ساده زیستی

مدیر باید تلاش کند سطح زندگی اش معقول و منطقی باشد، و هر قدر زندگی اش، به پایین‌ترین زیردستانش شباهت بیشتری داشته باشد مشکلات کمتری در ارتباط با زیردستان خواهد داشت. مشی پیامبر اکرم(ص) نیز ساده و به دور از اشرافی گری بود و این می‌تواند الگوی مدیران جامعه اسلامی باشد. رسول خدا(ص) می‌فرمودند: «پنج چیز است که تا هنگام مرگ از آن‌ها دست برنخواهم داشت: غذا خوردن بر زمین با بندگان؛ و سوار شدن بر الاغ و پالان کردن آن؛ و دوشیدن شیر از ماده بز با دست خودم؛ و پوشیدن پارچه پشمی؛ و سلام کردن به کودکان، تا سنّتی باشد پس از من.»
حضرت علی(ع) نیز در پی روی از پیامبر اکرم(ص)، زندگی خود را در سطح پایین جامعه آن زمان نگه داشتند و در بیانی رسا، وظیفه کارگزاران و حاکمان جامعه اسلامی را این گونه بیان می‌کنند: خداوند بر پیشوایان دادگر واجب ساخته است خود را با مردم ناتوان برابر نهند تا فقر، فقیر را به هیجان و طغیان در نیاورد.»
امیرالمؤمنین(ع) در نامه مفصّلی که به عثمان بن حنیف، فرماندار بصره، گوشه‌ای از زندگی ساده خود را خاطرنشان ساخته، فرمودند: «آگاه باشید که پیشوای شما از دنیای خود، به دو جامه کرباس و دو قرص نان اکتفا نموده است. گویی می‌بینم کسانی از شما خواهند گفت: اگر غذای فرزند ابی طالب این باشد ضعف و ناتوانی بر وی چیره می‌شود و ازجنگ با اقران و امثال و پیکار با شجاعان و دلیران باز می‌ماند.» برای اینکه در باره آن حضرت چنین گمانی نبرند و او را ناتوان و ضعیف نپندارند و از نظر زیستی، غذاهای رنگارنگ و رفاه زندگی را معیار قوّت و نیرومندی تصوّر نکنند، به حیات درختان وحشی و اهلی و قوّت و ضعف آنها اشاره نموده، فرمودند: «درختان برّی و جنگلی چوبشان محکم تر است و درختان سرسبز باغ‌ها پوستی نازک تر دارند. آتش نباتات خودروی بیابان‌ها فروزان‌تر است و دیرتر خاموش می‌شود. به خدا قسم، اگر تمام عرب‌ها برای جنگ با من متّحد شوند از آنان روی نمی‌گردانم و اگر فرصتی به دست آید خود به این کار می‌شتابم.»
روایت کرده‌اند که حضرت علی(ع) وقتی از جبهه جنگ بازمی گشتند به تعلیم و تدریس و قضاوت در بین مردم می‌پرداختند و چون از این کار فارغ می‌شد در باغچه شخصی خود به کارهایی همچون بیل زدن، نهر کندن و آب کشیدن می‌پرداختند، و در همان حال نیز از یاد خدا غافل نبودند.
اگر تمامی مدیران و کارگزاران جامعه اسلامی زندگی ساده و به دور از تجمّل و تشریفات داشته باشند مردم و زیردستان بهتر با آنان ارتباط برقرار می‌کنند و مدیران را افرادی مثل خود می‌پندارند و در نتیجه، برای حل مشکلات، به مدیر کمک خواهند کرد.

ک. معاشرت نیکو با مردم

مدیر باید با دیگران معاشرت نیکو داشته باشد، به خصوص با یتیمان و فقرا؛ چنان که پیامبر اکرم(ص) چنین فرمودند: «خوشا به حال آن کس... که با بیچارگان و مسکینان معاشرت دارد.»
از دیگر مصادیق معاشرت نیکو، معاشرت با راستگویان و پرهیزگاران است. حضرت علی(ع) به مالک اشتر چنین فرمودند: «تا می‌توانی با پرهیزگاران و راستگویان بپیوند، و آنان را چنان پرورش ده که تو را فراوان نستایند، و تو را اعمال زشتی که انجام نداده‌ای تشویق نکنند؛ چراکه ستایش بی‌اندازه، خودپسندی می‌آورد، و انسان را به سرکشی وامی‌دارد.»
امام صادق(ع) درباره معاشرت با دیگران این گونه می‌فرمایند: «تا می‌توانی با کسانی معاشرت کن که نفعت به آنها می‌رسد؛ زیرا گاهی بنده در عبادت کوتاهی می‌کند، ولی اخلاقش نیکوست و خدا به سبب حسن خلقش، او را به درجه روزه‌دار شب زنده‌دار می‌رساند.»

ن. در دسترس مردم بودن

مدیر باید برنامه‌های خود را به گونه‌ای تنظیم کند که مردم بتوانند در صورت نیاز، به نزد او بردند و مشکلاتشان را مطرح کنند؛ یعنی مدیر باید همیشه در دسترس مردم باشد. به عبارت دیگر، مردم باید بتوانند صدای خود را به گوش مدیر برسانند. از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است: «کسی که در مسئولیت کارگشایی مسلمانان، در به روی بیچاره و ستم دیده و حاجتمند ببندد خداوند نیز به هنگام حاجتمندی اش درهای رحمت خود را به رویش می‌بندد.»
حضرت رضا(ع) با تشبیه زیبایی بر این امر تأکید می‌کنند: «مگر نمی دانی که والی مسلمانان مانند ستون است و همواره باید در وسط جمعیت باشد و هر کس بخواهد بتواند او را ملاقات کند و دردهای خود را به او بگوید؟!»
از اصبغ بن نباته روایت شده است که امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «هر والی که خود را هنگام نیاز مردم پنهان کند خداوند نیز در روز قیامت، خود را از او بپوشد و به حاجاتش در آن روز نرسد.» آن حضرت در نامه‌ای به قثم بن عبّاس، فرماندار مکّه،‏ می‌نویسند: «هیچ نیازمندی را از دیدار خود محروم مگردان.‏» و به مالک اشتر توصیه می‌کنند که از مردم پنهان نگردد و ضررهایی را که پنهان شدن از مردم دارد به او گوشزد می‌کنند: «هیچ گاه خود را فراوان از مردم پنهان مکن؛ که پنهان بودن رهبران نمونه‌ای از تنگ خویی و کم اطّلاعی از امور جامعه است. نهان شدن از رعیّت، زمام داران را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است، باز می‌دارد. پس کار بزرگ اندک، و کار اندک بزرگ جلوه می‌کند، زیبا زشت، و زشت زیبا می‌نماید، و باطل به لباس حق در می‌آید. زمامدار آنچه را مردم از او پوشیده دارند نمی‌داند، و حق را نیز نشانه‌ای نیست تا با آن راست از دروغ شناخته شود، و تو به هر حال، یکی از آن دو نفر هستی: یا خود را برای جان بازی در راه حق آماده کرده‌ای که در این حال، نسبت به حقّ واجبی که باید بپردازی یا کار نیکی که باید انجام دهی ترسی نداری، پس چرا خود را پنهان می‌داری؟ و یا مردی بخیل و تنگ نظری که در این صورت نیز مردم چون تو را بنگرند مأیوس شده، از درخواست کردن باز می‌مانند، با اینکه بسیاری از نیازمندی‌های مردم رنجی برایت نخواهد داشت؛ یا از ستمی شکایت دارند، یا خواستار عدالتند، یا در خرید و فروش خواهان انصافند.»

م. احترام به آراء مردم

یکی از مهم‌ترین معیارهای مردم داری مدیر، احترام به نظر و رأی مردم است. مدیر باید در ارتباط با مردم، از دیدگاه و نظرات و پیشنهادات آنان استفاده کند. مدیر نمی‌تواند با زور و استبداد، با مردم برخورد کند و این برخلاف سیره پیشوایان دین است. حضرت علی(ع) در نامه‌ای به اشعث بن قیس، فرماندار آذربایجان، به شدت این عمل را محکوم می‌کنند و به او می‌فهمانند که اگر می‌خواهی فرماندار خوبی برای مردم باشی نباید با مردم مستبدانه برخورد کنی؛ می‌فرمایند: «پست فرمان داری برایت وسیله آب و نان نیست، بلکه امانتی بر گردن توست. باید از امام خود اطاعت کنی. حق نداری نسبت به رعیّت استبدادی بورزی، و بدون دستور به کار مهمّی اقدام نمایی. در دست تو اموالی از ثروت‌های خدای بزرگ و عزیز است، و تو خزانه دار آنی تا به من بسپاری. امیدوارم برایت بدترین زمامدار نباشم.» و آن حضرت در نامه معروف خود، به مالک اشتر نیز بر این امر تأکید می‌دارند: «ای مالک، بدان که هیچ وسیله‌ای برای جلب اعتماد والی به رعیّت بهتر از نیکوکاری به مردم، و تخفیف مالیات، و عدم اجبار مردم به کاری که دوست ندارند، نیست.»

ن. اجتناب از اجحاف به مردم

از معیارهای مهم مردم داری، عدم اجحاف به آنان است؛ زیرا وقتی فرمانروا به مردم اجحاف نمود، اختلاف به وجود می‌آید و آثار ظلم و ستمگری پدیدار می‌شود و فریب کاری در دین فراوان می‌گردد و سنّت و روش عالی ترک می‌شود و در نتیجه، مردم مطابق میل و هوای نفس خود عمل می‌کنند و احکام تعطیل می‌گردد و عذر و بهانه‌تراشی فراوان می‌شود، و کسی باکی ندارد از اینکه حقی ضایع شود یا باطلی صورت گیرد. در چنین زمانی، پاک مردان خوار می‌شوند و مردمان شرور و ناپاک عزّت می‌یابند و خشم خدا بر چنین مردمی زیاد خواهد شد.

ش. بخشش اشتباهات مردم

از جاهایی که مدیر می‌تواند مردم داری خود را نشان دهد زمانی است که زیردستان یا مراجعه کنندگان اشتباهی مرتکب می‌شوند؛ آنان را ببخشند؛ زیرا چشم پوشی والی از خطای رعیّت، برای بقای سلطنت مؤثّرتر از انتقام اوست.‏ حضرت علی(ع) در سخنان جامع و کامل خود به مالک اشتر، به بیان این مطلب می‌پردازند و می‌فرمایند: «اگر گناهی از آنان سر می‌زند یا علت‌هایی بر آنان عارض می‌شود، یا خواسته و ناخواسته اشتباهی مرتکب می‌گردند آنان را ببخشای، و بر آنان آسان گیر؛ آن گونه که دوست داری خداوند تو را ببخشاید و بر تو آسان گیرد.» و در فرازی دیگر، بر این مطلب تأکید می‌ورزید: «هرگز با خدا مستیز؛ که تو را از کیفر او نجاتی نیست، و از بخشش و رحمت او بی‌نیاز نخواهی بود. از بخشش دیگران پشیمان مباش، و از کیفر....»

ع. توجه به زیردستان و خدمت به آنان

از معیارهای دیگر مردم داری، توجه به زیردستان و خدمت به آنان است. پیامبر گرامی(ص) می‌فرمایند: «رئیس گروه خدمتگزار آنهاست.» و در جایی دیگر، خطاب به حضرت علی(ع) بر توجه به زیردستان تأکید می‌کنند: «ای علی، نخست نماز را بر پا دارید، و از زیردستان خویش غفلت مورزید؛ نگذارید برهنه و گرسنه بمانند و رضا ندهید که دل تنگ و افسرده باشند.» حضرت علی(ع) نیز با الگو از پیامبر اکرم(ص) در نامه‌ای به فرماندار اصفهان، بر توجه به مردم تاکید می‌کنند: «با مردم به سبب آنکه بر آنها حکومت دارید بی اعتنایی نکنید؛ چراکه مردم برادران دینی، و یاری دهندگان در استخراج حقوق الهی اند.»
مدیر باید با خدمت و توجه به مردم، هزینه‌های آنان را سبک کند؛ زیرا این کار آثار مثبتی بر جای خواهد گذاشت؛ همان گونه که حضرت علی(ع) به مالک اشتر توصیه می‌کنند: «وقتی هزینه‌های مردم را سبک می‌گردانی، این کار نباید برایت گران آید؛ زیرا آن اندوخته‌ای است که مردم با آباد کردن شهرها و آراستن آبادی‌هایت به تو بازمی‌گردانند؛ نیز ستایش آنان را به خود جلب کرده‌ای، و از آنکه عدالت را میانشان گسترانیده‌ای شادمانی.»

ف. رفتار نیک با مردم

نیکی به مردم از جمله معیارهای مردم داری است که مدیر می‌تواند با انجام آن، به مردم نزدیک تر شود. خداوند نیز در این باره از زمام داران می‌پرسد. پیامبر اکرم(ص) می‌فرمایند: «خداوند بزرگ از هر زمام داری درباره زیردستش می‌پرسد که آیا از او به نیکی مراقبت کرده یا آن را تباه ساخته است.» و در جایی دیگر فرموده‌اند: «هر کس ریاست قومی را بر عهده گیرد و با آنان به نیکی رفتار نکند او را در برابر هر روزی هزار سال در گوشه‌ای از دوزخ زندانی می‌کنند، و با دست‌های غل شده بر گردن محشور می‌شود.»
حضرت علی(ع) با فرماندهان و مردم به نیکی رفتار می‌کردند و به همه زمام داران نیز تأکید می‌کردند که با رفتاری نیک بر دل‌های مردم مدیریت کنند. ایشان در نامه به فرماندار بصره نوشتند: «با مردم آن، به نیکی رفتار کن، و گره وحشت را از دل‌هایشان بگشای.» آن حضرت آفت زمام داران را بدی سیرت (طریقه نادرست در سلوک با مردم) می‌دانند.
امام صادق(ع) نیکی به دیگران را موجب جلب محبت دیگران می‌دانند و می‌فرمایند: «نیکی به دیگران و خوش رویی محبت می‌آورد و آدمی را به بهشت داخل می‌کند. بخل و ترش رویی انسان را از خدا دور می‌سازد و وارد دوزخ می‌گرداند.»

ص. پرهیز از مشاجره و خصومت با مردم

مدیر مردمی هیچ گاه با مردم و رعیت و حتی با زیردستان خود مشاجره و دشمنی نمی‌کند؛ زیرا این کار آثار بدی بر جای می‌گذارد. امام صادق(ع) می‌فرمایند: «از خصومت با مردم بپرهیزید؛ زیرا خصومت موجب آزار و غرامت است و عیب نهفته را آشکار سازد.» حضرت علی(ع) این کارها را تحریک شیطان می‌دانند و در نامه‌ای به عبداللّه بن عبّاس، هنگامی که در سال ۳۶ هجری او را به فرمان داری بصره نصب کردند، فرمودند: «با مردم، به هنگام دیدار و در مجالس رسمی و در مقام داوری، گشاده رو باش و از خشم بپرهیز؛ چراکه سبک مغزی تحریک شیطان است. و بدان، آنچه تو را به خدا نزدیک می‌سازد از آتش جهنّم دور می‌کند، و آنچه تو را از خدا دور می‌سازد، به آتش جهنّم نزدیک می‌گرداند.»

ق. بردباری و صبر

مدیر در تحمّل سختی‌ها باید صبر پیشه کند؛ چنان که امام علی(ع) می‌فرمایند: «بردباری و تحمّل سختی‌ها ابزار ریاست است.» منظور از «صبر» فرو بردن خشم است؛ همان گونه که از امام مجتبی(ع) سؤال شد که «حلم» چیست؟ فرمودند: «خشم را فروخوردن و اختیار خود را داشتن.»

ف. دور کردن وحشت از دل‌های مردم

مدیر مردم دار تلاش می‌کند مردم در امنیت خاطر زندگی کنند و هر چه را موجب وحشت و ترس مردم می‌شود از ایشان دور می‌کند. امام علی(ع) به فرماندار بصره فرمودند: «با مردم به نیکی رفتار کن، و گره وحشت را از دل‌هایشان بگشای.»‏

نتیجه گیری

این پژوهش، کوشید با نگاهی جامع به متون دینی، معیارهای مردم داری مدیر در جامعه اسلامی را بیان کند. با مطالعه فراوان، نوزده ویژگی برای این اصل بیان شد. معمولاً مدیران برای نفوذ و تأثیرگزاری بیشتر بر کارکنان، نیاز به مهارت ارتباطی دارند. بسیاری از مناقشات، سوء تفاهمات، کم کاری‌ها و فرار از اجرای خوب و کیفی کارها، نتیجه ارتباط غیر مؤثر با افراد زیرمجموعه است. قطعاً مدیری که با الگو قراردان پیامبر اکرم و امامان معصوم(ع) به این شاخص ‌ها توجه کند و بتواند ارتباطی مؤثر با مردم و زیردستان خود داشته باشد به موفقیتی چشم گیر خواهد رسید.

فهرست منابع

نهج الفصاحه، ترجمه ابو القاسم پاینده‏، تهران، دنیای دانش، 1382.
نهج البلاغه، ترجمه سید رضی، قم، هجرت، ۱۴۱۴ ق.
ابن هشام، عبدالملک بن هشام، قاهره، مؤسسه العربیه، بی تا.
انصاری محلاتی‏، محمدرضا، ثواب الاعمال، قم، نسیم کوثر،1382.
تمیمی آمدی‏، عبد الواحدبن محمد، تصنیف غرر الحکم و درر الکلم‏، قم، دفتر تبلیغات‏، 1366.
حرانی، ابن شعبه، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، قم‏، جامعه مدرسین‏، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
دلشاد تهرانی، مصطفی، سیره نبوی «منطق عملی»، چ دوم، تهران، دریا، ۱۳۸۵، ج 2.
صابری یزدی، علی رضا و محمدرضا انصاری محلاتی‏، الحکم الزاهره، قم، مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی‏،۱۳۷۵ ش.
صدوق، (شیخ) محمدبن علی‏، الخصال، قم، جامعه مدرسین،1362.
ـــــ ‏، عیون أخبار الرضا علیه السلام‏، تهران، جهان، ۱۳۷۸ ق
ـــــ ‏، من لا یحضره الفقیه، چ دوم، قم، جامعه مدرسین‏، ۱۴۰۴ ق.
طبرسی، فضل بن حسن، مکارم الأخلاق، چ چهارم، قم، شریف رضی‏، 1370.
عطاردی‏، عزیزالله، اخبار و آثار حضرت امام رضا علیه السلام‏، تهران، کتابخانه صدر، ۱۳۹۷ ق‏.
غفاری‏، علی اکبر، ثواب الاعمال، تهران، کتاب فروشی صدوق‏، بی تا.
فارابی، ابونصرمحمدو یعسوب عباسی علی کمر، آداب معاشرت از دیدگاه معصومان علیهم السلام‏، مشهد، آستان قدس‏،۱۳۸۰ش.
فلسفی، محمدتقی، الحدیت ـ روایات تربیتی، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی‏، 1368.
فیروزآبادی‏، سیدمرتضی، فضائل الخمسه من الصحاح السته، چ دوم، تهران، اسلامیه‏، ۱۳۹۲ ق‏.
کلینی، محمد بن یعقوب‏، الکافی، تهران، اسلامیه،۱۳۶۲ش.
کمره‌ای،‏ محمدباقر، آداب معاشرت، ترجمه جلد ۱۶ بحار الانوار، تهران، اسلامیه‏، تهران، 1374.
مجلسی‏، محمدباقر، بحار الأنوار، تهران، اسلامیه، بی تا.

منبع مقاله

اسلام و پژوهش‌های مدیریتی - سال اول، شماره چهارم، بهار ۱۳۹۱، صفحه ۱۳۱ ـ 147
Islām va Pazhūheshhāye Modirīyatī، Vol.1. No.4، Spring 2012

پانویس

منبع: سامانه نشریات موسسه امام خمینی ره - تاریخ برداشت: 9 / 10 / 94

بازگشت به احترام و تکریم ارباب رجوع