فرهنگ مصادیق:باطل کردن روزه عمداً و از روی اختیار

باطل کردن روزه عمداً و از روی اختیار

کتب مرتبط

ردیف	عنوان
۱	احکام روزه

مقالات مرتبط

ردیف	عنوان

موضوعات مرتبط

ردیف	عنوان
۱	پرداخت کفارات روزه
۲	روزه
۳	باطل کردن نماز عمداً و از روی اختیار
۴	روزه وصال
۵	روزه عید فطر
۶	روزه سکوت
۷	روزه عید قربان

چندرسانه‌ای مرتبط

ردیف	عنوان

مرتبط‌های بوستان

ردیف	عنوان

نرم‌افزارهای مرتبط

ردیف	عنوان

پایگاه‌های اینترنتی مرتبط

ردیف	عنوان

نویسنده : محمد یوسفی
تهیه و تدوین پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر قم

مقدمه

در تمام ادیان و حتی جوامع بشری غیر دینی، ارتکاب بعضی اعمال و رفتار، جنبه مجرمانه داشته و یا ممنوع و گناه شمرده شده‌اند. البته چون ارزش‌ها و ضد ارزش‌ها در همه جوامع یکسان نیست، نمی‌توان انتظار داشت که مجازات یکسان در نظر گرفته شود. لذا هنگامی که امری از جانب خداوند متعال آمد، اگر مکلّف در اتیان آن کوتاهی یا سرپیچی کند، خواه ناخواه جرایمی را اعم از دنیوی یا اخروی و یا هر دو، برای او در پی دارد و تبعات آن نافرمانی، ناگزیر دامن او را خواهد گرفت.
از جمله این اعمال ابطال عمدی روزه است، مقاله حاضر در صدد بر آمده تا این مسأله و کفاره‌ای که به عنوان مجازات دنیوی برای آن در نظر گرفته شده است را مورد واکاوی قرار دهد، انشاءالله.

تاریخچه تشریع روزه و کفاره

قرآن کریم صراحتاً به وجوب روزه بر امم سابق اشاره کرده و می‌فرماید: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی الَّذینَ مِنْ قَبْلِکُمْ». هر چند که روزه بر امّت‌های پیشین نیز واجب بوده، ولی روزه ی ماه رمضان، مخصوص انبیا بوده است و در امّت اسلامی، روزه رمضان بر همه واجب شده است. در بیست و هشت شعبان سال دوم هجرت مبارک پیامبر(ص) در مدینه، آیه صوم: «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلیَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون». «ای کسانی که ایمان آورده‌اید، روزه داشتن بر شما مقرر شد، هم چنان که بر کسانی که پیش از شما بوده‌اند مقرر شده بود، تا پرهیزگار شوید» نازل شد، به این ترتیب از سوی خداوند متعال، روزه بر مسلمانان واجب و حضرت، آیات پروردگار خویش را دربارهٔ این فریضه تلاوت فرمود.

کفاره در اصطلاح

چون کفارات موجب بخشیده و نادیده گرفته شدن گناه می‌شوند و زمینه رفع عقاب را فراهم می‌آورند، به این اسم نام گذاری شده‌اند.
در شرع مقدس، کفاره به عبادت خاصی گفته می‌شود که برای عقوبت افراد، سقوط عقوبت یا تخفیف در آن، تعیین شده است. بعد از اینکه مکلّف مرتکب عمل خطا یا حرامی شد، یا توان انجام واجبی را نداشت، کفاره همچون تجلّی رحمتی از جانب پروردگار مقرر شده، تا برای مکلّف راه جبران مافات باز باشد. مثل رفع حرمت ابدی از زن ظِهار شده که در قرآن بیان شده است «وَ الَّذِینَ یُظَاهِرُونَ مِن نِّسَائهِمْ ثمُ یَعُودُونَ لِمَا قَالُواْ فَتَحْرِیرُ رَقَبَهٍ مِّن قَبْلِ أَن یَتَمَاسَّا ذَالِکمُ تُوعَظُونَ بِهِ وَ اللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِیر» «و کسانی که بعضی از زنان خود را ظهار می‌کنند و سپس از آنچه گفته‌اند پشیمان می‌شوند کفاره عملشان آزاد کردن یک برده قبل از تماس با زنان است. این اندرزی است که با آن موعظه می‌شوید و خدا بدانچه می‌کنید با خبر است».

کفاره روزه ابطال عمدی

در اصطلاح مورد بحث ما، عناوین کفاره عبارتند از:
۱. آزاد کردن یک بنده
۲. سیر کردن شصت فقیر و یا به هر کدام یک مد، - تقریباً ده سیر است- طعام دادن یعنی گندم یا جو و مانند این-ها
۳. گرفتن دو ماه روزه که سی و یک روز آن باید پی در پی باشد.
در بعضی موارد ادای هر یک از موارد فوق به تنهایی و در مواردی تکرار آن‌ها و در مواردی انجام همه آنها با هم، موجب برائت ذمه مکلّف می‌شود.
کسی که نه پولی برای اطعام شصت فقیر دارد و نه توان گرفتن شصت روز روزه را دارد، باید هر مقدار را که می‌تواند بجا آورد و اگر باز هم نمی‌تواند باید توبه و استغفار نماید

اهمیت روزه

روزه نه تنها در طهارت روح، بلکه در سلامتی جسم انسان نیز تأثیرات غیر قابل انکاری دارد، در تأیید این مطلب می‌توان به اقرار دانشمندان غیر مسلمان، به اثرات مطلوب روزه داری اشاره نمود، در مقدمه کتاب «روزه می‌تواند زندگی ات را نجات دهد» دکتر فریتس بکر، از روزه به عنوان عمل جراحی بدون چاقو نام برده است. نویسنده همین کتاب که خودش صاحب مؤسسه روزه درمانی می‌باشد گفته است بیشتر کتاب‌هایی که علیه روزه نوشته شده‌اند، توسط کسانی است که در تمام عمر حتی یک وعده غذایی خود را کنار نگذاشته‌اند
شاید همین اهمیّت بالای روزه در شرع مقدس اسلام باعث شده، که یکی از موارد کفاره ابطال عمدی روزه، مجدداً خود روزه انتخاب شود.
در احادیث وارده از معصومین(ع) نیز، مکلّفینی که عمداً اقدام به ترک روزه می‌کنند بسیار مذمّت شده‌اند.
از پیامبر(ص) نقل شده است: «هر کس بدون عذر شرعی، روزه خود را بخورد، روزه دَهر، جبران آن یک روز نشود». همچنین از امام صادق(ع) نقل شده است: «مَن اَفطَرَ یوماً مِن شَهرِ رَمضاَن خَرَجَ رُوحُ الایمانِ منه»، «هر کس بدون عذر، یکی از روزه‌های ماه رمضان را بخورد، روح ایمان از او جدا می‌شود.».
در موضوع کفاره روزه، بیش از بیست روایت در باب الصیام کتاب شریف وسائل الشیعه آمده است.
عمل عبادی روزه، نقش اساسی در پرورش روح و مبارزه با هواهای نفسانی دارد و زمینه طغیان و پیروی از هوس را در درون انسان ناهموار می‌کند. بنابراین می‌توان علت وجوبِ کفاره ابطال عمدی روزه و سنگین بودن آن را، مانعی دانست برای مکلّفینی که از گرفتن روزه خودداری می‌کنند، یا کوتاهی بخرج می‌دهند، تا شاید به این وسیله از ابطال عمدی روزه، بدون دلیل شرعی خودداری کنند.

هدف از وجوب کفاره

در اسلام ارتکاب بعضی اعمال توسط مکلّف حرام بوده و بعضاً مجازات‌هایی برای آن مقرّر شده است که به تعزیر، کفاره و امثال این موارد نام نهاده شده‌اند، از جمله می‌توان به موضوع مقاله حاضر یعنی کفاره ابطال عمدی روزه اشاره کرد که شاید با هدف مجازات دنیوی، بخشش یا تخفیف در عذاب اخروی مرتکب آن، در نظر گرفته شده است.
دیگر از اهداف کفاره می‌تواند جنبه بازدارندگی و اثر تربیتی باشد، به عبارت دیگر کفارات علاوه بر گوشزد کردن اهمیّت انجام تکالیف الهی، در بعضی موارد به جهت سنگین بودنشان می‌توانند، همانند سدّی برای ترک بدون دلیل امر واجب باشند.
علاوه بر آنکه خداوند متعال در قرآن کریم جنبه موعظه بودن و تربیتی کفاره را بیان می‌فرماید: «... ذَالِکمُ تُوعَظُونَ بِهِ ...» ، «... این اندرزی است که با آن موعظه می‌شوید ...»، می¬ توان به طور کلی از این آیه شریفه استفاده نمود که وجوب چنین کفاراتی، موعظه وار در انجام اوامر خداوند متعال در میان مکلّفین تأثیر گذار است.
شاید بتوان هدف از شصت روز روزه به عنوان کفاره را، تقویت اراده و تمرین استقامت که خود دستاورد روزه است دانست. و هدف از آزادی یک بنده به عنوان کفاره را، رهایی از بند شیطان و هواهای نفسانی که خود ثمره روزه است دانست. و هدف از اطعام شصت فقیر به عنوان کفاره را، همدردی با گرسنگان و تنگدستان جامعه، که روزه دار واقعی آن را کاملاً احساس می‌کند دانست.
کفاره ابطال عمدی روزه شامل روزه‌های واجبی مثل موارد ذیل می‌شود:
روزه رمضان، روزه قضا، روزه بدل از هَدی، روزه نذر و قسم، روزه اجاره، روزه روز سوم اعتکاف، روزه پدر بر پسر بزرگ تر.
کارهایی که وجوب قضای روزه و یکی از کفارات تخییر یا جمع را در پی دارد:
قضا غیر از کفاره است، به این معنی که، اگر مکلّف مثلا از روی فراموشی یا مریضی نتوانست روزه بگیرد، اگر خود عمل روزه را بعداً بجا آورد کفایت می‌کند، لکن اگر عمداً بجا نیاورد، جنبه طغیان و سرکشی پیدا کرده، و طبیعتاً برای او جریمه ¬هایی را در پی خواهد داشت.
در ادامه لازم است مواردی را ذکر ¬کنیم که ارتکاب آن‌ها موجب بطلان روزه خواهد بود و مرتکب عمدی آن‌ها علاوه بر قضا، ملزم به پرداخت کفاره می‌شود.
در توضیح المسائل مراجع موارد آن چنین بیان شده است:
خوردن هرچیزی- نوشیدن هر چیزی- آمیزش خواه، قُبلاً یا دُبراً، با انسان یا غیر انسان- استمناء یعنی طلب خروج منی از طریقی غیر از جماع البته به شرط حصول منی- رساندن غبار غلیظ به حلق- بقاء بر جنابت در تمام طول شب در صورت علم به آن، فرقی هم ندارد که قصد غسل داشته یا نداشته است- تکرار خواب بعد از دو مرتبه بیدار شدن که منجر به بقاء بر جنابت تا طلوع فجر صادق شود، در صورتی که علم به جنابت داشته است و فرقی نمی‌کند قصد غسل داشته یا نداشته است- فرو بردن یکباره تمام سر در آب- عمداً یا سهواً قی کردن مشروط به آنکه عمداً چیزی از آن را فرو برد.
از امور اولیه‌ای که ترک آن‌ها برای روزه دار در امت‌های گذشته نیز واجب بود و اسلام نیز پذیرفته است، خوردن، آشامیدن و آمیزش جنسی است که خداوند متعال در قرآن کریم به صراحت بیان فرموده است: «أُحِلَّ لَکُمْ لَیْلَهَ الصِّیَامِ الرَّفَثُ إِلیَ نِسَائکُمْ هُنَّ لِبَاسٌ لَّکُمْ وَ أَنتُمْ لِبَاسٌ لَّهُنَّ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّکُمْ کُنتُمْ تخْتَانُونَ أَنفُسَکُمْ فَتَابَ عَلَیْکُمْ وَ عَفَا عَنکُمْ فَالَنَ بَاشِرُوهُنَّ وَ ابْتَغُواْ مَا کَتَبَ اللَّهُ لَکُمْ وَ کلُواْ وَ اشْرَبُواْ حَتیَ یَتَبَین لَکُمُ الْخَیْطُ الْأَبْیَضُ مِنَ الخَیْطِ الْأَسْوَدِ مِنَ الْفَجْرِ ثُمَّ أَتِمُّواْ الصِّیَامَ إِلیَ الَّیْلِ ...» ، «در شب روزه داری نزدیکی کردنتان با همسرانتان حلال شد ایشان پوشش شما و شما پوششی هستید برای آنان خدا دانست که شما همواره با انجام این عمل نافرمانی و در نتیجه به خود خیانت می‌کردید پس از جرمتان گذشت و این حکم را از شما برداشت حالا دیگر می‌توانید با ایشان درآمیزید و از خدا آنچه از فرزند که برایتان مقدّر کرده طلب کنید و از آب و غذا در شب هم چنان استفاده کنید تا سفیدی شفق از سیاهی شب برایتان مشخص شود و آن گاه روزه بدارید و روزه را تا شب به کمال برسانید ...». غیر از سه مورد فوق، سایر مبطلات در لسان اهل بیت(ع) ذکر شده است. بنابر این اگر مکلّف مبطلات روزه را با علم به اینکه روزه را باطل می‌کند انجام دهد، یا نسبت به این مسأله جاهل مقصّر باشد، کفاره واجب خواهد بود، در غیر این صورت مثلاً اگر جاهل قاصر باشد، کفاره ندارد.
افطار آگاهانه و عمدی در روز ماه مبارک رمضان، موجب ثبوت تعزیر در بار اول و دوم است و چنانچه مکلّف بار سوم بنابر قولی، و بار چهارم بنا بر قولی دیگر، آن را تکرار کند کشته می‌شود، به شرط آن که بار اول و دوم تعزیر شده باشد.
حلال شمردن افطار روزه رمضان از سوی مسلمان موجب ارتداد وی می‌گردد.

عدم تأخیر در ادای کفاره

انسان نباید در بجا آوردن کفاره کوتاهی کند، ولی لازم نیست فورا آن را انجام دهد.
اگر کفاره بر انسان واجب شود و چند سال آن را به جا نیاورد، چیزی بر آن اضافه نمی‌شود.
هرچند بجا آوردن فوری کفاره لازم نیست و گذشت زمان چیزی بر آن نمی‌افزاید، ولی انسان نباید در بجا آوردن آن کوتاهی کند، جمله «فِی التَأخِیرِ آفَهُ»، یکی از مصادیقش می‌تواند همین جا باشد، زیرا نمی‌توان پیش بینی نمود که در آینده چه اتفاقی رقم می‌خورد، ممکن است برای ادای کفاره مانعی پیش آید، یا این که مورد غفلت واقع شود، پس جهت مصون ماندن از چنین اموری، بهتر است مکلّف در اسرع وقت با ادای حقوق این چنینی که بر عهده دارد، به سبکباری اش کمک کند.

عوامل عدم ادای کفاره ابطال عمدی روزه

عوامل متعددی می‌تواند در وقوع این منکر نقش داشته باشد که به چند مورد آن اشاره می‌شود:
۱. عدم برخورد قاطع حاکم شرع، البته شاید با سازوکارهای فعلی نتوان کسی را واقعا مسؤل دانست تا مکلّفینی را که کفاره ابطال عمدی روزه بر عهده دارند، ملزم به پرداخت آن نماید، زیرا ادای کفاره همچون عمل به بسیاری دیگر از اوامر شارع یک داعی درونی می‌طلبد و باید توسط خود مکلّف انجام گیرد، ولی می‌توان با زمینه سازی و تبلیغات، آگاهی بخشی این دسته از مکلّفین را نسبت به این امر مهم و بعضا مورد غفلت واقع شده فراهم آورد و در راه به انجام رسیدن این فریضه شرعی با رعایت جوانب احتیاطی مسأله به هر طریق ممکن قدم برداشت. پس اگر حداقل متخلّف علنی توسط حاکم شرع، در ملأ عام تعزیر و ملزم به ادای کفاره ¬شود، شاید بتوان هم راه ارتکاب مجدّد تخلّف و یا عدم ادای کفاره توسط او را بست و هم درس عبرت برای سایرین باشد. پس ورود حاکم شرع حتّی به صورت محدود باعث می‌شود اهمیّت موضوع بر همگان روشن شود و بسته به نوع ورود، متخلّفین به ادای این فریضه مجبور، تشویق یا راغب گردند.
۲. عدم آگاهی از اینکه ابطال عمدی روزه کفاره سنگینی را در پی دارد، یا عدم اطلاع از جزییات کفاره.
۳. ضعف ایمان و مشقّت‌هایی که ادای کفارات سنگین برای مکلّفین به همراه دارد.
۴. عدم توانایی مالی یا جسمی مکلّفین در ادای کفاره، که به این دسته از مکلّفین، در صورت عدم آگاهی ، باید آموزش داد که با توبه و استغفار می‌توانند از درگاه الهی طلب مغفرت کنند.

آثار ادای کفاره ابطال عمدی روزه

أ) کسب خوشنودی خداوند
ادای کفاره واجب است، مکلّف با انجام این کار خوشنودی و رضایت خداوند متعال را برای خودش به ارمغان می‌آورد و می‌تواند به بخشش یا تخفیف در گناهش نزد پروردگار امیدوار باشد.
ب) تقوا
تقوا، ثمره دیگر ادای کفاره است، شاید بتوان کفاره را جایگزین کوچکی برای روزه به حساب آورد و به این ترتیب بر اساس آیه شریفه، ثمره تقوا را برایش متصّور بود. خداوند متعال در قرآن کریم می‌فرماید: «یَأَیُّهَا الَّذِینَ ءَامَنُواْ کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلیَ الَّذِینَ مِن قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون»، «ای کسانی که ایمان آورده‌اید روزه بر شما واجب شده همانطور که بر اقوام قبل از شما واجب شده بود شاید با تقوا شوید.».
روزه همچون سپری است که فرد و جامعه را از مفاسد حفظ می‌کند، و زمینه کنترل نفس را فراهم می‌آورد. روزه دار واقعی دروغ نمی‌گوید، غیبت نمی‌کند، تهمت نمی‌زند و چشم و گوش خود را از حرام حفظ می‌کند، همه این‌ها ثمره تقواست که در پی آن کسب رضای الهی برای مکلّف به ارمغان خواهد آمد.
أ) همدردی با فقرا
همدردی با فقرا و بینش صحیح اجتماعی، ثمره دیگر ادای کفاره است، مکلّف با انجام آن درد آشنا شده، و فرصت می‌یابد تا با فقرا و مساکین جامعه ابراز همدردی نماید و به این وسیله می‌تواند بینش درست اجتماعی به دست آورده و قدردان نعمت‌های بیشمار الهی نسبت به خودش باشد.
ب) رجوع مجدّد (توبه)
وقتی مکلّف به ادای کفاره اهتمام بورزد، در واقع به ارتکاب گناه در پیشگاه پروردگار اقرار و اعتراف دارد و با این کار می‌تواند در مسیری قدم بردارد که خداوند متعال توفیق توبه واقعی به او عطا نماید تا از تکرار نافرمانی، خصوصا عملی که ارتکابش کفاره را در پی دارد، مصون بماند. به هر حال خرابی که گناه به همراه می‌آورد، باید با عمل صالح بازسازی شود، برای این مهم، انجام چه کاری بهتر از آن چه خود شارع، به عنوان جریمه و جبران کننده قرار داده است، که همان کفاره باشد.

پیامدها و عواقب عدم ادای کفاره ابطال عمدی روزه

اوامر الهی در صورت تجرّی و عدم انجام آن، تکویناً و تشریعاً عواقبی را به دنبال دارد، این منکر نیز می‌تواند عواقب و پیامدهای متعدّدی داشته باشد که موارد ذیل را می‌توان از جمله آن‌ها دانست:
۱) تَسرّی این تَجری به اوامر دیگر الهی، این گونه که اگر نسبت به این واجب الهی کوتاهی شود ممکن است همین امر مستلزم بی باکی و ترک اوامر دیگر شود.
۲) نا امیدی از رحمت الهی، نافرمانی‌های مکرّر ممکن است در دراز مدت با تحریک شیطان به یأس و نا امیدی از رحمت الهی منجر شود، مکلّف متخلّف، می‌توانست حداقل با ادای کفاره، در جهت تخفیف و یا امید به رحمت الهی و بخشیده شدن خود قدمی بردارد.
۳) مفسده اجتماعی، پیامد دیگر آن می‌تواند شیوع روزه خواری در جامعه دینی باشد، این اتفاق ناخوشایند مفسده‌ای خواهد بود که با ابطال عمدی روزه و عدم ادای کفاره آن، ممکن است زمینه‌اش فراهم -شود.

حکم فقهی قضا و کفاره ابطال عمدی روزه

أ) موارد وجوب قضای روزه و کفاره جمع:
اگر ابطال عمدی روزه، با چیز حرام انجام گیرد، چه اصالتاً حرام باشد مثل شراب، استمناء و دروغی را به خدا و پیامبر (صل الله علیه و آله و سلّم) نسبت دادن یا عرضاً حرام شده باشد مثل نزدیکی با همسر در حال حیض، بهر صورت بنابر احتیاط باید کفاره جمع بدهد.
نکته:
اگر زن مردش را، یا زن بیگانه، مردی را وادار به آمیزش کند، پرداخت کفاره مرد، بر آن‌ها واجب نیست، زیرا باید در مورد نص، به قدر متیقن آن اکتفا نمود که عبارت است از اینکه:
اگر مرد زنش را وادار به آمیزش کند، علاوه بر کفاره خودش باید کفاره او را هم بپردازد.
ب) مواردی که موجب تکرار کفاره می¬ شوند عبارتند از:
مواردی که تکرار کفاره در آن¬‌ها واضح است عبارتند از: تکرار مبطل و لو یک عمل در روزهای متعدد.
مواردی که تکرار کفاره در آن‌ها اختلافی است و هر مکلّف باید به نظر مرجع خود مراجعه کند عبارتند از: تکرار مبطل در یک روز، ارتکاب مبطلی غیر از آمیزش و بعد از آن آمیزش حلال، ارتکاب آمیزش حرام و بعد آمیزش حلال و ارتکاب مبطل حلال و پس از آن ارتکاب مبطل حرام.
ج) موارد وجوب قضای روزه و کفاره تخییر:
اگر ابطال عمدی روزه با چیز حلال انجام گیرد، قضا و کفاره تخییر، واجب می¬ شود. لازم به ذکر است که تکرار مفطر حلال موجب تکرار کفاره نیست.

موارد کفاره ابطال عمدی روزه غیراز رمضان

نذر

ابطال عمدی روزه، شامل نذر هم می‌شود که سه حالت دارد و در یک مورد آن کفاره ثابت است:
اگر نذر کند روز معینی روزه بگیرد، می‌تواند عمداً آن روز مسافرت نماید، و فقط قضای آن را بدون کفاره به جا آورد.
اگر در حال روزه نذر معین، عذری مثل بیماری پیش آمد، افطار کند، و فقط قضای آن را بدون کفاره به جا آورد.
اگر نذر کند روز معینی روزه بگیرد لکن عمدا افطار کند، کفاره اش مثل ابطال عمدی روزه ماه رمضان است.

سفر

از جمله موارد وجوب کفاره، می‌توان به افطار عمدی قبل از رسیدن به حد ترخص اشاره کرد، فقهای بزرگ شیعه عقیده دارند که افطار قبل از حد ترخص جایز نیست، مرحوم علامه حلّی در تذکره الفقها می‌فرماید: اکثر عامه نیز همین دیدگاه را دارند.
همین اختلاف در ثبوت کفاره، در مسأله مورد بحث، بین فقهای امامیه هم وجود دارد، صاحب جواهر می‌فرماید: اگر قبل از پنهان شدن دیوار افطار کرد، خلافی در کفاره نیست، ولی اگر سفر را ادامه داد تا اینکه به حد ترخص رسید، در اینکه این کفاره ساقط می‌شود اختلاف است.
در پرداخت کفاره رعایت چند نکته لازم است:
۱. کفاره ابطال عمدی روزه را نمی‌توان به واجب النفقه داد، ولی پرداخت آن به خویشاوندان اشکال ندارد.
۲. دادن کفاره غیر سید به سید اشکال ندارد، ولی بهتر است به سید ندهد.
۳. پرداخت کفاره در چند نوبت یعنی به صورت قسطی مانعی ندارد.
۴. اگر در کفاره اطعام، به شصت فقیر دسترسی دارد، نباید به هر کدام از آن‌ها بیشتر از یک مد که تقریبا ده سیر است طعام بدهد یا یک فقیر را بیش از یک مرتبه سیر نماید ولی چنانچه انسان اطمینان داشته باشد که فقیر طعام را به عیالات خود می‌دهد یا به آن‌ها می‌خوراند می‌تواند برای هر یک از عیالات فقیر اگر چه صغیر باشند یک مد به آن فقیر بدهد.

کفاره در دیگر ادیان

در مورد کفاره در دیگر ادیان می‌توان در دین مسیحیت به کفاره گناهان بشر اشاره کرد، مسیحیان بر این اعتقادند که اثر وضعی گناه با توبه از بین نمی‌رود بلکه از حیطه وجود او فراتر رفته و همه نژاد بشر را آلوده می‌سازد، لذا تمام انسان‌ها گناهکار به دنیا می‌آیند چون پدرشان آدم اولین کسی است که عصیان نمود و از درخت معرفت نیک و بد خورد و گناه او به تمام فرزندانش به ارث می‌رسد، به عقیده مسیحیان این گناه زمانی بخشیده می‌شود که یک نماینده از انسان که هیچ گناهی ندارد فدا و کفاره گناهان بشر شود، لذا خدا خود به صورت انسان در آمد تا فدای گناهان بنی آدم شود و با فدا شدن او عهد جدیدی بین خدا و بشر آغاز شد که در این عهد توبه می‌تواند گناهان را پاک کند.
به عنوان مشابه کفاره در دیگر ادیان می‌توان به پرداخت جرائم نقدی جهت پاک شدن از گناه در دین مسیحیّت اشاره کرد.
همچنین روزه در دین یهودیّت با این کیفیت است که از طلوع فجر تا غروب آفتاب از خوردن، آشامیدن، رفتارهای غیر شرعی، صحبت کردن در مورد مسائل دنیایی و آمیزش جنسی خودداری می‌کردند. مستر هاکس آمریکایی در کتاب قاموس مقدس می‌نویسد، در دین یهودیت روزه کیپور ( کفاره)، روزه مهم سالیانه‌ای است که با آرامی و استراحت گرفته می‌شود. روزه آن که دهمین روز سال نو است در دین یهودیّت توسط کسانی گرفته می‌شود که مرتکب گناه شده‌اند و برای تطهیر از گناه، روزه کیپور ( کفاره) به مدت یک شبانه روز می‌گیرند. روزهای دوم و دهم ابتدای سال برای یهودیان از نظر روزه گرفتن مقدس محسوب می‌شود.
در پایان می‌توان به عنوان نتیجه بیان داشت که گرفتن روزه، معروف و نگرفتن آن منکر است لذا باید با امر مکلّفین به انجام آن، در جهت فراگیر شدن این معروف و ریشه کن شدن این منکرتلاش نمود. از طرفی عدم ادای کفاره ابطال عمدی روزه منکری است که باید با نهی مکلّفین، از ارتکاب آن جلوگیری نمود. در این زمینه می‌توان به نقش حاکمان بخصوص حاکم شرع و آگاهان و عالمان مسائل دینی و سایر مردم متشرّع اشاره نمود، هر کدام از آنان با توجه به موقعیت اجتماعی شان می‌توانند افراد جامعه دینی و مکلّفین را نسبت به اوامر و نواهی خداوند متعال متنبّه و مطّلع نموده و عواقب سرپیچی را تشریح کنند که متأسفانه این امر مورد غفلت واقع شده است.
باید توجّه داشت که امور مهمّی از قبیل آموزش، امر به معروف و نهی از منکر، زمینه رشد و شکوفایی جامعه دینی را بیش از بیش فراهم می‌آورد، چه بسا ندانستن دستور الهی یا ندانستن عواقب عدم انجام آن دستور (که هر دوی این‌ها با آموزش می‌تواند قابل حل باشد)، یا غفلت و تجرّی (که هردوی این‌ها با امر به معروف و نهی از منکر می‌تواند قابل حل باشد)، زمینه ساز بسیاری از ترک واجبات و انجام محرّمات باشد، لذا توجه بیشتر این عزیزان در این زمینه می‌تواند راهگشا باشد.
برای مطالعه بیشتر؛ کتب ذیل سفارش می‌شود:
۱) کتاب پرسش‌ها و پاسخ‌ها، دفتر هفدهم، احکام روزه، مطابق با نظر ده تن از مراجع عظام.
۲) کتاب رهیافت احکام روزه، تهیه شده در اداره پاسخگویی به مسائل دینی حرم مطهر رضوی.
۳) کتاب چگونه باید روزه گرفت.

فهرست منابع

۱. قرآن کریم.
۲. لسان العرب، محمد ابن منظور، ادب، قم، ۱۴۰۵ق.
۳. آثار الصادقین، ستاد اقامه نماز، رشت، ۱۳۷۰ش.
۴. فقه القرآن فی شرح آیات الاحکام، قطب الدین راوندی، قرن ششم.
۵. العروه الوثقی المحشی، الموسسه النشر الاسلامی التابعه لجامعه المدرسین، قم.
۶. به سوی ضیافت خدا، علی کورانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، قم، ۱۳۶۱ش.
۷. بحار الانوار، علامه مجلسی (۱۱۱۰)، دارالاحیاء التراث االعربی، بیروت ۱۴۰۳ق.
۸. مستمسک عروه الوثقی، سید محسن حکیم، مطبعه الادب، نجف اشرف، ۱۳۹۱ ق.
۹. الجامع لاحکام القرآن، قرطبی (۶۷۱)، دار الاحیاء التراث االعربی، بیروت ۱۴۰۵ق.
۱۰. مفردات فی غریب القرآن، حسین بن محمد راغب اصفهانی، دارالعلم، بیروت، ۱۴۱۲ق.
۱۱. جواهر الکلام، محمد حسن نجفی، تحقیق محمود قوچانی، اسلامیه، تهران، چاپ هشتم، ۱۳۹۷ق.
۱۲. جامع المدارک، احمد خوانساری، تعلیق علی اکبر غفاری،صدوق، تهران، چاپ دوم، ۱۴۰۵ق.
۱۳. صحاح اللغه، اسماعیل جوهری، تحقیق احمد عبد الغفور،دارالعلم، بیروت، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
۱۴. رساله ۹ مرجع، تدوین لطیف راشدی و سعید راشدی، پیام عدالت، تهران، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
۱۵. وسائل الشیعه، شیخ حرّ عاملی (۱۱۰۴)، دارالاحیاء التراث االعربی، بیروت، چاپ هشتم، ۱۴۱۲ق. ۱۶. مقاله آیات الاحکام در آثار شهید مصطفی خمینی، علی اکبر ذاکری، مجله فصلنامه حوزه، شماره ۸۱ و 82.
۱۷. چگونه باید روزه گرفت، عبد الرحمان انصاری و یدالله مقدسی، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۶ش.
۱۸. روزه می‌تواند زندگی ات را نجات دهد، دکتر هربرت شلتون، مترجم دکتر فرخنده، نسل نو اندیش، تهران، ۱۳۸۴ ش.
۱۹. آشنایی با ادیان بزرگ، حسین توفیقی، سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، تهران، چاپ هشتم، ۱۳۸۵ ش.