فرهنگ مصادیق:دفاع از مظلوم در قرآن کریم
محتویات
مقدمه
کلمات کلیدی : امام علی، خداوند، دفاع، دفاع از مظلوم، دفاع خداوند از مومن، زن یهودی، مسئول، مستضعف، مسلمین، مظلوم
دفاع از مظلوم یکی از آموزههای دین مقدس اسلام است. که در سیره پیامبر اعظم(صلی الله علیه و آله وسلم) و ائمه معصومین(علیهم السلام) نیز به چشم میخورد.
دفاع از مظلوم در قرآن کریم
در اینجا به برخی از آیاتی که راجع به این موضوع آمده، اشاره میشود؛ از جمله این آیات آیه ۳۹ سوره مبارکه حج میباشد:
«أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَإِنَّ اللَّهَ عَلَی نَصْرِهِمْ لَقَدِیرٌ. به آنها که جنگ بر آنان تحمیل شده اجازه جهاد داده شده است، چرا که مورد ستم قرار گرفتهاند و خدا قادر بر نصرت آنها است.»
نیروی ویژه
«الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ إِلَّا أَن یَقُولُوا رَبُّنَا اللَّهُ وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُم بِبَعْضٍ لَّهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِیَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ یُذْکَرُ فِیهَا اسْمُ اللَّهِ کَثِیرًا وَلَیَنصُرَنَّ اللَّهُ مَن یَنصُرُهُ إِنَّ اللَّهَ لَقَوِیٌّ عَزِیزٌ [۱]. همانها که به ناحق از خانه و لانه خود بدون هیچ دلیلی اخراج شدند جز اینکه میگفتند پروردگار ما الله است، و اگر خداوند بعضی از آنها را بوسیله بعضی دیگر دفع نکند دیرها و صومعه ها و معابد یهود و نصارا و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده میشود ویران میگردد و خداوند کسانی را که او را یاری کنند (و از آئینش دفاع نمایند) یاری میکند، خداوند قوی و شکست ناپذیر است.»
هـنگامی که مسلمانان در مکه بودند مشرکان پیوسته آنها را آزار میدادند، ومرتبا مسلمانان کتک خورده با سرهای شکسته خدمت پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) میرسیدند وشکایت میکردند (و تقاضای اذن جهاد داشـتـند) اما پیامبر(صلی الله علیه و آله وسلم) به آنها میفرمود:صبر کنید، هنوز دستور جهاد به من داده نشده تا این کـه هـجرت شروع شد ومسلمین از مکه به مدینه آمدند، خداوند این آیه را که متضمن اذن جهاد است نازل کرد و این نخستین آیهای است که درباره جهاد نازل شده.
در آیـه قـبـل ذکر شد که خداوند وعده دفاع از مؤمنان را داده ، در این آیه میگوید: ((خداوند به کـسـانـی که جنگ از طرف دشمنان بر آنها تحمیل شده اجازه جهاد داده است ، چرا که آنها مورد ستم قرار گرفتهاند)) (اذن للذین یقاتلون بانهم ظلموا).
در این آیات به دو قسمت مهم از فلسفههای جهاد اشاره شده است.
نخست جهاد ((مظلوم)) در برابر ((ظالم و ستمگر)) که حق مسلم طبیعی وفطری و عقلی اوست که تن به ظلم ندهد، برخیزد و فریاد کند. دیـگـر جـهاد در برابر طاغوتهایی است که قصد محو نام خدا را از دلها و ویران ساختن معابدی که مرکز بیداری افکار است دارند[۲].
الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِن دِیَارِهِمْ بِغَیْرِ حَقٍّ همانها که به ناحق از خانه و لانه خود بدون هیچ دلیلی اخراج شدند. علت دفاع این است که شخص مظلوم به ناحق و بدون هیچ دلیلی مورد ظلم واقع شده است و علت دیگر دفاع آنکه اگر خداوند بعضی از آنها را بوسیله بعضی دیگر دفع نکند، دیرها و صومعه ها و معابد یهود و نصارا و مساجدی که نام خدا در آن بسیار برده می شود، ویران می گردد.
دفاع خداوند از مومن
«إِنَّ اللَّهَ یُدَافِعُ عَنِ الَّذِینَ آمَنُوا إِنَّ اللَّهَ لَا یُحِبُّ کُلَّ خَوَّانٍ کَفُورٍ[۳]. خداوند از کسانی که ایمان آوردهاند دفاع میکند، خداوند هیچ خیانتکار کفران کنندهای را دوست ندارد.»
خداوند مدافع مومن است و اگر انسان مومن مورد ظلم واقع شود از او دفاع میکند. و کسی که به جنگ با مومن برخیزد، درحقیقت به جنگ خدا برخاسته و جنگ با خدا نتیجهای جزشکست ندارد؛ زیرا خداوند قوی و عزیز است. لذا انسان باید مواظب باشد که به مومنین ظلم نکند، زیرا خداوند پشتیبان آنان میباشد.
یاری نمودن مردان و زنان مستضعف
«وَمَا لَکُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِینَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَذِهِ الْقَرْیَهِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ وَلِیًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنکَ نَصِیرًا[۴]. چرا در راه خدا و در راه مردان و زنان و کودکانی که (به دست ستمگران) تضعیف شدهاند پیکار نمیکنید؟، همان افراد (ستمدیدهای) که میگویند خدایا ما را از این شهر (مکه) که اهلش ستمگرند بیرون ببر و برای ما از طرف خود سرپرست قرار بده. و از برای ما از طرف خود یار و یاوری تعیین فرما.»
در آیه دیگر خداوند مومنین را درباره جهاد در راه خدا و یاری نمودن مردان و زنان مستضعف و مظلوم مورد سوال قرار میدهد.
همه مسلمین مسئول هستند
خداوند سبحان در قرآن کریم فرموده است: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّهً وَاحِدَهً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ [۵]. این است امت شما که امتی یگانه است و منم پروردگار شما پس مرا بپرستید» مسلمان نباید نسبت مسلمانان دیگر که موردظلم واقع شدهاند بی تفاوت باشد و باید به هر نوع که برای او میسر است، از ظالم بیزاری نموده و به مسلمانان مظلوم کمک کند، زیرا امت اسلامی پیکر واحده هستند.
پیامبر اعظم (صلی الله علیه وآله و سلم) فرمودند: «کلکم راع و کلکم مسؤول عن رعیته»[۶]. به راستی که همه شما حافظ و سرپرستید و همه شما جوابگوی مردم زیردست خود هستید.»
یکی از مواردی که انسان در قبال آن مسئول است مظلومی که مورد ظلم واقع میشود. همگان در برابر ظلم به افراد بی گناه مسئول بوده و کسی که صدای مظلومی را بشنود و بدون عذر به او کمک نکند مسلمان نیست. مسلمان واقعی و انسان دارای وجدان در برابر تعدی به مظلوم نمیتواند بی تفاوت باشد.
و جناب سعدی شیرازی چه زیبا سروده است:
بنی آدم اعضای یکدیگرند که در آفرینش ز یک گوهرند
چو عضوی بدرد آورد روزگار دگر عضوها را نماند قرار
تو کز محنت دیگران بیغمی نشاید که نامت نهند آدمی
یاری مظلوم وصیت امام علی(علیه السلام) در پایان عمر
وقتی که ابن ملجم لعنه اللّه علیه به امام علی(علیه السلام) ضربت زد، امام به امام حسن و امام حسین(علیهما السّلام) وصیت فرمود:
«أُوصِیکُمَا بِتَقْوَی اللَّهِ وَ أَلَّا تَبْغِیَا الدُّنْیَا وَ إِنْ بَغَتْکُمَا وَ لَا تَأْسَفَا عَلَی شَیْ ءٍ مِنْهَا زُوِیَ عَنْکُمَا وَ قُولَا بِالْحَقِّ وَ اعْمَلَا لِلْأَجْرِ وَ کُونَا لِلظَّالِمِ خَصْماً وَ لِلْمَظْلُومِ عَوْناً أُوصِیکُمَا وَ جَمِیعَ وَلَدِی وَ أَهْلِی وَ مَنْ بَلَغَهُ کِتَابِی بِتَقْوَی اللَّهِ وَ نَظْمِ أَمْرِکُمْ وَ صَلَاحِ ذَاتِ بَیْنِکُمْ… شما را به تقوای الهی سفارش می نمایم، و اینکه دنیا را مجویید گرچه دنیا شما را بجوید، و بر آنچه از دنیا از دستتان رفته متأسّف نباشید. حق بگویید، و برای ثواب الهی بکوشید. دشمن ستمگر و یار ستمدیده باشید. شما و همه فرزندان و خاندانم و هر که این وصیتم به او میرسد را به تقوای الهی، و نظم در زندگی، و اصلاح بین مردم سفارش می کنم…» «و کونا للظّالم خصماً و للمظلوم عوناً. و خصم ظالم و یاور مظلوم باشید.»[۷]
بنابراین کسانی که پیرو مولای متقیان علی(علیه السلام) و نسل ایشان از ائمه اطهار (علیهم السلام) هستند باید وصیت ایشان را مد نظر داشته و در حد توان عمل کنند که ازجمله این وصیت یاری مظلوم میباشد.
واکنش امام علی بعد از شنیدن خبر درآوردن خلخال از پای زن یهودی
«وَلَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ کَانَ یَدْخُلُ عَلَی المَرْأَهِ المُسْلِمَهِ، وَالاَُْخْرَی المُعَاهَدَهِ فیَنْتَزِعُ حِجْلَهَاوَقُلْبَهَاوَقَلاَئِدَهَا، وَرِعَاثَهَا ما تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلاَّ بِالاسْتِرْجَاعِ وَالاِسْتِرْحَامِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِینَ مَا نَالَ رَجُلاً مِنْهُمْ کَلْمٌ وَلاَ أُرِیقَ لَهُمْ دَمٌ، فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِن بَعْدِ هَذا أَسَفاً مَا کَانَ بِهِ مَلُوماً، بَلْ کَانَ بِهِ عِنْدِی جَدِیراً.[۸]بمن خبر رسیده است که مردانی از آن سپاهیان بر زن مسلمان یا غیر مسلمان که معاهده زندگی در جوامع اسلامی او را تامین نموده است، هجوم برده، خلخال از پا و دستبند از دست آنان در آوردهاند، گردن بندها و گوشوارههای آنان را به یغمابردهاند، این بینوایان در برابر آن غارتگران جز گفتن: انا لله و انا الیه راجعون و سوگند دادن به رحم یا طلب رحم و دلسوزی چارهای نداشتهاند. آنگاه سپاهیان خونخوار با دست پر و کامیاب برگشتهاند، نه زخمی بر یکی از آنان وارد شده و نه خونی از آنان ریخته شده است. اگر پس از چنین حادثه(دلخراش).مردی مسلمان از شدت تاسف بمیرد، مورد ملامت نخواهد بود، بلکه مرگ برای انسان مسلمان بجهت تاثر از این حادثه در نظر من امری شایسته و با مورد است .»
داشتن روحیه ی غیرت و جوانمردی از عواملی است که انسان را به دفاع از مظلوم وادار میسازد. و چه کسی غیرتمندتر از امام علی علیه السلام: که به پاس فداکاری و دفاع ایشان از پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله وسلم) جبرئیل امین در صحنه ی احد نازل شده و این ندا از آسمان شنیده شد:
«لا سیف الا ذوالفقار و لا فتی الا علی[۹] شمشیری نیست مگر ذوالفقار و جوانمردی نیست جز علی»
به امید آن که خداوند عزیز به همگان توفیق عنایت کند که بتوانند با دست و زبان و اموال، مظلومین و مستضعفین جهان را یاری کنند. والسلام
وآخر دعوانا ان الحمدلله رب العالمین
