فرهنگ مصادیق:نذر
محتویات
مقدمه
نذر آن است که انسان ملتزم شود که کار خیری را برای خدا بجا آورد، یا کاری را که نکردن آن بهتر است برای خدا ترک نماید.
تعریف نذر
در انعقاد نذر باید صیغه مخصوص یعنی لله علی کذا خوانده شود. برای نذر کردن میتوان چنین نیت کرد:
برای خدا بر عهده من باشد اگر بیمارم شفا یافت یا فرزندم در کنکور قبول شد فلان مقدار پول برای امام حسین (ع) یا حضرت ابوالفضل و در راه شادی روح آنها به فقراء بدهم و یا برای اقامه مجلس روضه او بدهم.
تشابه نذر و توسل
نذر در واقع یک نوع توسل به ائمه (علیهم السلام) و مردان صالح و پاک الهی است. گفتنی است که برای توسل به ائمه(ع) و رفع مشکلات و بر آورده شدن حاجات دعاها و ذکرها دستورهای فراوانی وجود دارد. توسل به اسباب و واسطه میان خلق و خالق ، اشکالی ندارد.
نذر کردن نیز یکی از این راه هاست در این صورت اگر این حاجات برآورده شد، بر انسان واجب میگردد چیزی را که بر عهده گرفته است ادا نماید. البته لازم نیست چیزی که نذر میکند حتماً پول و یا مخارج باشد بلکه میتوانند نذر صلوات و یا نذر زیارت کنند، یعنی نذر کنند که در صورت بر آورده شدن حاجات، به زیارت فلان امام بروند و یا مثلاٌ ۱۰۰۰صلوات به روح فلان امام(ع) هدیه کنند.
شرایط وجوب نذر
از نظر شرعی نذر وقتی واجب العمل است که یا به صورت صیغه عربی خوانده شود و یا به صیغه فارسی که در بردارنده این مضمون باشد: برای خدا بر عهده و ذمه من باشد اگر فلان حاجت و خواسته من برآورده شد، فلان کار را انجام میدهم ولی اگر تنها از ذهن و قلب گذشته و خطور کرده باشد و صیغه نذر به صورت شرعی که گفته شد خوانده نشود، این نذر وجوب عمل ندارد البته عمل به آن بی اشکال است.
بنابراین، نذر در حقیقت پیمانی است با خداوند [۱]. تا در نتیجه انجام عمل نیکی که آدمی بر خویش واجب مینماید، حق تعالی حاجت او را برآورد.
باتوجه به تعریف نذر؛ نذر را میتوان نوعی عبادت، دعا و درخواست از خداوند دانست که اتفاقا دارای تأثیر فراوان است و با هدف قرب الهی انجام میشود. به لحاظ شرعی، وفا نمودن به نذر چنانچه مشروع و مستحسن باشد و ضوابط شرعی آن مراعات شود، واجب است، زیرا که مشمول آیه «اوفوا بالعقود» که متضمن حکم وجوب وفاء به هر پیمانی است، میگردد.
سابقه نذر
به لحاظ دیرینه شناسی این عمل دارای پیشینه بسیار زیادی در تاریخ زندگی انسان است. همواره انسان در طول تاریخ برای رسیدن به خواستههایش از این ابزار سود جسته و با نذر نمودن سعی نموده تا رضایت معبود خویش را در جهت تأمین نیازهایش جلب نماید.
نذر سنتی است که مورد اهتمام تمامی انبیاء الهی و امتهای گذشته بوده و در اسلام نیز سابقه دیرینه و مشروعیت دارد.
قرآن کریم داستان نذر همسر عمران، یعنی مادر حضرت مریم (س) را نقل میکند و میفرماید: و به یاد آورید هنگامی را که همسر عمران گفت: «خداوندا آنچه در رحم دارم برای تو نذر کردم که آزاد و در خدمت خانه تو باشد. از من بپذیر که تو شنوا و دانایی» [۲].
و در سوره مریم پس از نقل داستان تولد حضرت عیسی (ع) خدای متعال به حضرت مریم(س) میفرماید:
هرگاه کسی از انسانها را دیدی (با اشاره) بگو: «من برای خداوند رحمان روزه ای نذر کردهام؛ بنابراین با کسی سخن نمیگویم» [۳].
این کتاب آسمانی هنگامی که یکی از ویژگیهای عباد الرحمن را بر میشمارد، میفرماید: ایشان به نذر خویش وفا میکنند و از روزی ( قیامت ) که شر و عذابش گسترده است، میترسند. [۴]
امام صادق (علیه السلام) در روایتی که در شأن نزول همین آیه «یوفون بالنذر» از آن حضرت صادر شده، فرموده است:
هنگامی که امام حسن و امام حسین (علیهم السلام) مریض بودند روزی پیامبر خدا(ص) به ملاقات آنها آمد و به علی(ع) فرمود: خوب است جهت سلامتی فرزندانت نذر نمایی. علی(ع) فرمود من نذر میکنم، چنانچه این دو بهبود یابند، سه روز را به جهت تشکر از خداوند روزه بدارم. سپس فاطمه(ع) و همچنین فضه که خادمه آنها بود، همین نذر را تکرار نمودند و خدای متعال لباس عافیت را به اندام آن دو امام پوشاند و ایشان نیز روزه داشتند. [۵]
بنابراین نه تنها نذر با توحید، رضا، تسلیم و ادب در مقابل خدای عالم منافاتی ندارد، بلکه پیمان و وفای به آن، عین توجه به حق تعالی، توحید و عبودیت او و باعث قرب به خالق هستی است و در سنت و سیره اهل عصمت و طهارت و مؤمنان جریان دارد.
فلسفه نذر
نذر ممکن است فلسفههای گوناگونی داشته باشد که برخی از آن عبارتند از:
۱- رسیدن به مطلوب و برآورده شدن حاجت.
۲- تقیّد به بندگی خدا و تلاش در جهت رسیدن به مقام قرب ربوبی.
۳- تقویت انگیزش در جهت سیر و سلوک معنوی.
۴- نجات از مصائب و رویدادهای سخت.
اساسا نذر در اموری مجاز است که شرعا راجح باشد مثلاً نماز شب که مستحب است با نذر بر خود واجب میکند یا ضیافت نیکان که استحباب شرعی دارد با نذر واجب میگردد. برای سلامتی، قبولی در دروس و به خیرگذشتن حادثه نیز نذر مانعی ندارد.
وفای به نذر واجب است. نذر در سیره عملی انبیاء الهی و اولیاء وجود داشته است.
در فقه اسلامی نیز کتابی تحت عنوان نذر به فروعات فقهی فراوان وجود دارد. ملاک جواز نذر این است که متعلق نذر حرام یا مکروه نباشد.
بنا براین لزوم وفایی به نذر (اعم از مادی و معنوی) یک نوع سپاس و تشکر از خداوند و کسانی است که ما آنها را شفیع و واسطه برای برآورده شدن حاجات خود قرار دادیم. طبیعی است که ما نیاز به نذر و واسطه داریم و منفعت آن به خود ما برمی گردد و گرنه ائمه (ع) هیچ گونه نیازی به پول ما، زیارات، اذکار و دعاهای ما ندارند.
شروط نذر
برای انجام نذر شروطی قرار داده شده است که در ادامه به این موارد پرداخته میشود.
خواندن صیغه
البته لازم نیست به عربی بخوانند، پس اگر نذر کننده بگوید: " چنانچه مریض من خوب شود، برای خدا بر عهده ی من است که فلان مبلغ به فقیر بدهم"، نذر او صحیح است.
رجحان داشتن مورد نذر
اگر نذر کند که کار حرام یا مکروهی را انجام دهد، یا کار واجب یا مستحبی را ترک کند، نذر او صحیح نیست.
اگر نذر کند که کار مباحی را انجام دهد یا ترک نماید، چنانچه به جا آوردن آن و ترکش از هر جهت مساوی باشد، نذر او صحیح نیست، اما اگر انجام آن از جهتی بهتر باشد و انسان به قصد همان جهت نذر کند، نذر او صحیح است (مثلا نذر کند غذایی را بخورد که برای عبادت قوت بگیرد) و نیز اگر ترک آن از جهتی بهتر باشد و انسان برای همان جهت نذر کند که آن را ترک نماید، نذر او صحیح میباشد. (مثلا برای این که دود مضر است، نذر کند که آن را استعمال نکند)
اگر نذر کند نماز واجب خود را در جایی بخواند که بخودی خود ثواب نماز در آنجا زیاد نیست، مثلا نذر کند نماز را در اطاق بخواند، چنانچه نماز خواندن در آنجا از جهتی بهتر باشد مثلا به واسطه این که خلوت است انسان حضور قلب پیدا میکند، نذر صحیح است.
امکان انجام نذر
انسان کاری را میتواند نذر کند که در توانش باشد بنابراین کسی که نمیتواند پیاده به کربلا برود، اگر نذر کند که پیاده برود نذر او صحیح نیست.
شروط نذر کننده
برای صحت نذر، نذر کننده باید دارای خصوصیتهایی باشد.
مکلف بودن نذر کننده
شرط اول نذر آن است که نذر کننده باید مکلف باشد بنابراین بر کسی که مکلف نیست عمل و وفای به نذر واجب نیست.
عاقل بودن نذر کننده
شرط دوم نذر آن است که نذرکننده عاقل باشد. بنابراین آدم سفیهی که مال خود را در کارهای بیهوده مصرف میکند، چنانچه با حال سفاهت بالغ شده باشد یا حاکم شرع او را از تصرف در اموالش جلوگیری کرده باشد، نذرهای مربوط به مالش صحیح نیست.
مختار بودن نذر کننده
شرط سوم آن است که نذر کننده از روی اختیار نذر کند، بنابراین نذر کردن کسی که او را مجبور کردهاند، یا به واسطه عصبانی شدن بیاختیار نذر کرده، صحیح نیست. [۶]
فهرست منابع
برگرفته از احکام نذر، توضیح المسائل امام خمینی رحمه الله علیه.
