فرهنگ مصادیق:اخلاق و معنویات پزشکی
نویسنده:دکتر میرجبار ارجمند- دندان پزشک
انسان موجودی اجتماعی است و برای زیستن در جامعه به آزادی، ایمان، فرهنگ و درست دانستن نیازمند است و زمانی میتواند از این نعمت به خوبی استفاده کند که دارای سلامتی روحی و جسمی باشد. وقتی از این مقوله (سلامتی) بحث میشود سرزنده بودن و شادابی در نظر آدمی مجسم میشود که با گامهای استوار کوچه باغهای محبت و دوستی را میپیماید و صدای قدمهایش آهنگ تلاش و زندگی را در گوش زمینیان طنین میافکند.
درد و رنج همیشه قرین آدمی بوده و تلاش برای تسکین آن نیز همواره وجهه همت انسان قرار داشته است و از روزگاران پیش، انسان به ارزش سلامت روح و جسم خود پی برده و همواره کوشیده است دستورهای سادهای برای مصون نگه داشتن روح و جسم خود به کار گیرد. زیرا به وضوح میدیدند مردمانی که از تندرستی کامل برخوردارند، آمادگی و پذیرش همه گونه تعالیم را داشته و با جسم و روح قوی و شاداب در نبرد زندگی پیروزمندانه گام بر میدارند. در این رابطه است که در علم پزشکی مسئله اخلاق مطرح میشود. زیرا وضع خدمات پزشکی طوری است که بدون فداکاری، صمیمیت، خلوص نیت و تفاهم بر بشر دردمند و ضعیف نمیتواند موفق باشد.
محتویات
تمام مراحل تشخیص درمان احتیاج به یک اخلاق عالی و روح تعالی دارد. اخلاق چیست؟
اخلاق عبارت از قواعد و اصول حاکم بر رفتار صحیح است. بنابراین اخلاق پزشکی عبارت است از قواعد و اصول حاکم بر رفتار شغلی پزشکان، یعنی مجموعه آئینها، آداب و رسوم پسندیدهای که پزشکان باید رعایت نمایند. اعمال نکوهیدهای که باید از آنها پرهیز کنند تا معنویات و قداست پزشکی مصون و محفوظ بماند. جنبه اخلاق و معنوی طبابت، همراه پزشکی علمی توسط بقراط (Hyppocrate) که پدر طب جهان است بنیان نهاده شد و وظایف اخلاق پزشکی به وضوح در قسم نامه بقراط که سالها است در اغلب کشورهای جهان با جزئی تغییر به هنگام فارغ التحصیل شدن پزشکان در مقابل هیئت ممتحنه و حضار خوانده و به عنوان وثیقه شرافت امضاء میشود. آری تجربه نشان داده است که دانش پزشکی به تنهائی بیمار را درمان نمیکند بل که شخصیت، متانت و اخلاق نیکو و حسن شهرت پزشک به اندازه معلومات وی در بهبودی موثر میباشد.
زیرا بیمار پزشک خود را به صورت یک فرشته مینگرد و انتظار دارد که از این فرشته رحمت خلاف انتظار یا خدای ناکرده خلاف اخلاق و انسانیت و شرافت سر نزند. بنابراین پزشک هر قدر هم عالی قدر و متخصص برجسته باشد نباید معلومات خود را فقط منحصر به علم پزشکی کند. زیرا در این صورت یک انسان تک بعدی به بار میآید و از خود آگاهی فردی و اجتماعی فاصله میگیرد و از اهداف عالیه انسانی به دور میماند. لذا لازم است علاوه بر تخصص از علوم اجتماعی، فلسفه، ادبیات نیز بهره مند گردد تا در زمره خردمندان قرار گیرد (نظیر ابوعلی سینا، محمد زکریای رازی، بقراط و ...)
اگر بخواهیم از اخلاق پزشکی به طور کامل سخن بگوئیم، سخن به درازا خواهد کشید اما با نگاهی به قانون بین المللی اخلاق پزشکی میتوان به نکات ارزش مندی دست یافت.
قانون بین المللی پزشکی مصوب سومین مجمع عمومی انجمن جهانی پزشکان در اکتبر سال ۱۹۴۹ لندن
وظایف پزشکان به طور عموم
۱-پزشک همیشه باید عالیترین استانداردهای رفتار شغلی خود را حفظ نماید.
۲-پزشک باید در شغل خود تحت نفوذ انگیزه مادی نباشد.
موارد زیر غیر اخلاقی به شمار میآیند
۱-هر نوع تبلیغ شخصی مگر در مواردی که به طور صریح و روشن از نظر قانون ملی اخلاق پزشکی مجاز باشد.
۲-همکاری در هر نوع خدمات پزشکی که در آن پزشک استقلال شغلی نداشته باشد.
۳-اخذ هرگونه وجه در ارتباط انجام خدمات پزشکی نسبت به بیمار غیر از حق العلاج متناسب ولو از این که بیمار اطلاع و رضایت داشته باشد.
۴-پزشک فقط باید چیزی را گواهی نماید و یا شهادت دهد که شخصاً به وی ثابت شده باشد.
وظایف پزشک نسبت به بیمار
۱-پزشک باید همیشه به خاطر داشته باشد که وظیفه او حفظ حیات است
۲-پزشک باید نسبت به بیمار خود صداقت کامل داشته باشد و تمام دانش خود را در مورد وی به کار بندد. وقتی که معاینه و یا درمان خارج از صلاحیت وی باشد، باید پزشک دیگری که صلاحیت لازم را دارد برای درمان بیمار معرفی کند.
۳-پزشگ باید رازداری مطلق را دربارهٔ آن چه که از بیمار خود میداند بکار بندد.
۴-پزشک به عنوان وظیفه انسانی باید از مواظبتهای اورژانس دریغ نورزد مگر این که مطمئن باشد که دیگران مایلند و میتوانند چنین خدماتی را انجام دهند.
وظیفه پزشک نسبت به یکدیگر
۱-پزشگ باید با همکاران دیگر چنان رفتار کند که خود او از همکاران انتظار دارد.
۲-پزشک نباید بیماران همکاران خود را به خود جلب نماید.
۳-پزشک باید اعلامیه ژنو را که به وسیله انجمن جهانی پزشکان به تصویب رسیده است در نظر قرار دهد.
اعلامیه ژنو
عهدنامه پزشکی مصوب مجمع عمومی انجمن جهانی پزشکی در ژنو سپتامبر ۱۹۴۸ و اصلاحیه بیست و دومین مجمع انجمن جهانی پزشکان، سیدنی استرالیا در ماه اوت ۱۹۶۸ به شرح زیر است:
۱-من به طور جدی ورسمی قول میدهم که زندگی ام را وقف خدمات به بشریت کنم.
۲-من نسبت به استادانم احترام و حق شناسی خواهم کرد چون سزاوار آن هستند.
۳-من با وجدان وقار به شغل پزشکی خواهم پرداخت.
۴-سلامت بیماران در درجه اول مورد توجه من قرار خواهد گرفت.
۵-به اسراری که به من سپرده شدهاند احترام خواهم گذاشت و حتی بعد از مرگ بیمار فاش نخواهم کرد.
۶-من باتمام قدرتم، اصالت و شرافت شغلی پزشکی را حفظ خواهم کرد.
۷-همکارانم به منزله برادرانم خواهند بود.
۸-من اجازه نخواهم داد ملاحظات مذهبی، نژادی، احزاب سیاسی، وضع اجتماعی بین وظیفه من و بیمار من مدخلیت داشته باشد.
۹-من عالیترین احترام را برای زندگی بشر از زمان انعقاد نطفه قائل خواهم شد.
۱۰-حتی در زیر تهدید، من اطلاعات پزشکی ام را بر خلاف قانون بشریت به کار نخوام بست.
۱۱-من این عهد و پیمان را به طور جدی و رسمی و آزادانه و از روی شرافت میپذیرم.
برای نیل به اهداف فوق الذکر پزشکان باید به سه نکته اساسی ذیل توجه کامل مبذول دارند:
۱)پزشکی کسب نیست زیرا کسب فقط یک داد و ستد ساده است که افراد فقط برای نفع شخصی و ارتزاق بدان میپردازند؛ حرفه هم نیست. برای این که حرفه دارای یک هدف و منظور عمومی است و برای ساختن جامعه و دنیای بهتر است ولی باید گفت هدف طب بالاتر از یک حرفه است زیرا تمام رویاهای بشری از قبیل محبت، مهربانی، یاری، وفاداری، شکیبائی و بردباری، عزت و شرف، خیر جامعه همه و همه در وظایف پزشک تجلی پیدا میکند. به طوری که یک قطره اشک شادی مادری که جگر گوشه او از مرگ نجات یافته است میلیاردها ارزش دارد و تسکین درد دردمندی که توام با آرامش وجدان باشد بزرگترین جاه و مقام برای پزشک است.
۲)پزشک باید دقیقاً و عمیقاً این ماشین پیچیده بدن انسان را خیلی خوب بشناسد و مورد بررسی قرار دهد تا بتواند به وظایف قسمتهای مختلف بدن پی ببرد. روان آدمی و هزاران اسرار دیگر علاوه بر این وضع اجتماعی پزشکی ایجاب میکند و با فرهنگ و آداب و رسومی که چنین موجود را در دامان خود پرورانده است پی ببرد لذا باید با مطالعه کافی در کیفیت روانی و روان شناسی جامعه داشته باشد. همان طوری که اطلاعات وسیعی در شناخت امراض دارد .
۳)با توجه به اصل پزشکی که پیش گیری مهم تر و ضروری تر از درمان است، کلیه پزشکان که دربارهٔ بهداشت جوامع بشری خود مطالعه میکنند بر این عقیده متفق گردیدهاند که اگر معالجه و درمان مبتلایان به امراض برای رهایی افراد جامعه لازم است، به همان اندازه هم لازم است که افراد را تا میتوانند از افتادن به این سراشیبها و پرتگاه هاباز دارند که آن را طب پیش گیری یا طب استحفاظی مینامند.
آموزش بهداشت در سه قسمت زیر خلاصه میشود
۱-آموزش و پرورش جوانان و اطفال در حفظ و بهبود سلامت خود تا جسماً و روحاً و اخلاقاً سالم و با نشاط بوده و افراد مفیدی به حال جامعه باشند.
۲-ایجاد تفاهم کامل در اشخاص نسبت به اصول صحیح علمی بهداشتی و علم به این که چرا باید کاری را بکنند و از دیگری دوری جویند.
۳-جهت ابداع نسل سالم به طرزی که هر نسل از نسل قبلی سالم تر و بهتر و مفیدتر به حال جامعه آید.
هر فردی حق دارد از تسهیلات یاد شده برخوردار بشود. برای این که زندگی سلامت ، آزادی، شادمانی متعلق به همه است به عبارت دیگر سجایای اخلاقی و انسانی ثمره محیط است. پس باید محیط را انسانی و سالم کرد. چون که تکامل و تمدن در جامعه در پی ایجاد و استقرار اخلاقیات صحیح و پسندیده آغاز شده و جامعه را میتوان متمدن نامید که اصول اخلاقی صحیح تری داشته باشد و بیش تر بر آن پای بند باشد.
لازم به تذکر میباشد که در هیچ زمانی با اندازه فرهنگ ایرانی چه قبل از اسلام و چه بعد از آن، اخلاق و مبانی آن و تهذیب اخلاقی و نقش آن در حرف و مشاغل مختلف به خصوص پزشکی سخن نرفته است.
به امید روزی که شعار «زکات علم آموزش» است و «کسب دانش بیش تری برای انجام خدمت بهتر» در زندگی روزمره هر پزشک ایرانی مصداق عینی یابد.
