فرهنگ مصادیق:انصاف از نگاه قرآن
محتویات
چکیده
انصاف از زیباترین خصلتهای اخلاقی و از ویژگیهای اهل ایمان است. انصاف به معنای اقرار به حقوق دیگران و ادای آنها و همچنین، به معنی قسط و عدل پسندیده برای دیگران است، یعنی آنچه برای خود میپسندیم، برای دیگران هم بپسندیم.
مقدمه
انصاف از زیباترین خصلتهای اخلاقی است بهمعنای عدالتورزی و اجرای قسط و اقرار به حقوق مردم و ادای آنهاست و اینکه هر خیری را برای خود میخواهیم برای دیگران هم بخواهیم و هر زیان و ضرری که برای خود نمیپسندیم برای دیگران هم نپسندیم.
انصاف از زیباترین خصلتهای اخلاقی و از ویژگیهای اهل ایمان است. انصاف بهمعنای اقرار به حقوق دیگران و ادای آنها و بهمعنای قسط و عدل پسندیده برای دیگران، همانند آنچه را که برای خود میپسندد.
انصادف دارای انواع و اقسام متعددی است از جمله انصاف در سخن، انصاف در عمل، انصاف در قضاوت، انصاف در معامله و ... که رعایت آن بسیار سخت و دشوار است.
پیامبر اکرم (ص) در سفارش به امام علی (ع) فرموده است سه چیز سرور اعمال هستند انصاف، مواسات و ذکر خدا. واقعیت این است که اگر کسی این سه صفت را در خود، پیاده کند، جلوه ایمانش بروز و ظهور بیشتری دارد، بهعبارت دیگر، فرد مؤمن صفات متعددی در خود دارد، اما این سه ویژگی در وی جلوه بیشتری خواهد داشت و همین است معنای سرور بودن این سه صفت.
در روابط اجتماعی روزمره، انصاف، مواسات و ذکر خدا، بیشتر دیده میشود و مردم از فرد با ایمان با ایمان انتظار دارند که اهل انصاف و مواسات باشد و در همه حال، یاد خدا باشد، در قضاوت، شهادت، راستگویی و ... خدا را در نظر داشته باشد و جزء سخن نگوید.
در حدیثی از امام صادق (ع) از این سه خصلت به سختترین تکالیف الهی بر بندگان یاد کرده و فرموده است: «سختترین تکالیف الهی بر بندگان سه چیز است، اول رعایت انصاف میان خود و دیگران بهطوریکه چنان با برادر مسلمانش رفتار کند که دوست دارد او با وی چنان رفتاری داشته باشد، دوم مساوات در مال نسبت به برادر دینی خود سوم در هر حال به یاد خدا باشد، البته مقصود از یاد کردن خدا این نیست که پیوسته «سبحان الله و الحمدلله» بگوید بلکه مقصود این است که اگر با کار حرامی مواجه شد خدا را در نظر بیاورد و آن کار را انجام ندهد».
در تداوم و تعمیق مناسبات انسانی، برخی از عوامل اهمیت فوق العادهای دارند، از آن جمله «انصاف» است. یعنی آنچه برای خود میپسندیم برای دیگران هم نپسندیم.
رعایت انصاف در اخلاق اجتماعی امری لازم و ضروری است و از لوازم مهم زندگی اجتماعی بهشمار میآید که نمیتوان آنرا جز در سایه عدالت و شرح صدر دریافت، حضرت رسول خدا (ص) خود نمونه اعلای رعایت انصاف بودند تاحدی که در نگاه کردن به یارانش دست از انصاف و رعایت مساوات برنمیداشتند، امام صادق (ع) در این باره فرمود «رسول خدا نگاههای خود را در میان اصحابش تقسیم میکرد و به این و آن بهطور یکسان مینگریست».
نبی مکرم اسلام (ص) چهار معیار را برای شبیهترین افراد بهوجود مبارکش ارائه داده که یکی از آنها «انصادف» است چنانکه به علی (ع) فرمود «آیا تو را خبر ندهم که اخلاق کدام یک از شما به من شبیه تر است؟ عرض کردند آری! ای رسول خدا، فرمود، آن کس که از همه شما خوش اخلاقتر و بردبارتر و به خویشاوندانش، نیکوکارتر و با انصافتر باشد».
رسول خدا (ص) مؤمن حقیقی را کسی میدانست که باانصاف باشد و میفرمود: «هرکس به نیازمند، کمک مالی کند و با مردم منصافه رفتار نماید چنین کسی مؤمن حقیقی است».
علی (ع) فرمود: «انصاف برترین ارزشها است» و نیز فرمود «عادلترین مردم کسی است که نسبت به کسی که به او ظلم کرده با انصاف رفتار کند انصاف نشانه ایمان واقعی، مایه آسایش و موجب عزتش بیافزاید».
مرحوم شیخ انصاری در مباحثات علمی پس از نقد و بررسی اقوال و ادله یکی از قواعدی که همواره بر روی آن تکیه میکند انصاف است. انصاف در نقد اقوال و نقد عملکردها بسیار مهم است، در دعای مأثور از امام زمان (عج) آمده: «اللهم ارزقنا توفیق الطاعة ... و علی الرعیة بالانصاف» این جمله نشان میدهد که کارگزاران حکومت باید نسبت به رعیت و توده مردم با انصاف رفتار کنند، همچنانکه علی (ع) به مالک اشتر به همین موضوع فرمان میدهد، زیرا محور و اساس جامعه اسلامی بر انصاف استوار است.
امام علی (ع) در فرمان خود به مالک اشتر میفرماید: «نسبت به خدا و بندگانش انصاف را از دست مده و نسبت به اطرافیان و خانواده و زیردستانت انصاف داشته باش که اگر انصاف پیشه خود نسازی ستم کردهای و کسیکه به بندگان خدا ستم کند خدا دشمن اوست و کسیکه خدا دشمن او باشد دلیلش را باطل میکند [عذرش را نمیپذیرد] و چنین شخصی با خدا در جنگ است مگر آنکه دست از ستم بردارد و توبه کند».
انصاف از نگاه قرآن
خداوند متعال در آیات ۴۴ تا ۴۷ سوره مائده به انصاف اشاره داشته است همچنین در آیه ۱۳۵ سوره نساء فرموده است: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَى أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ إِنْ يَكُنْ غَنِيًّا أَوْ فَقِيرًا فَاللَّهُ أَوْلَى بِهِمَا فَلَا تَتَّبِعُوا الْهَوَى أَنْ تَعْدِلُوا وَإِنْ تَلْوُوا أَوْ تُعْرِضُوا فَإِنَّ اللَّهَ كَانَ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرًا؛[۱] اى كسانى كه ايمان آورده ايد پيوسته به عدالت قيام كنيد و براى خدا گواهى دهيد هر چند به زيان خودتان يا [به زيان] پدر و مادر و خويشاوندان [شما] باشد اگر [يكى از دو طرف دعوا] توانگر يا نيازمند باشد باز خدا به آن دو [از شما] سزاوارتر است پس از پى هوس نرويد كه [درنتيجه از حق] عدول كنيد و اگر به انحراف گراييد يا اعراض نماييد قطعا خدا به آنچه انجام مى دهيد آگاه است».
همچنین، خداوند متعال در آیه ۱۵۲ سوره انعام در این رابطه میفرماید: «وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ؛[۲] و به مال يتيم جز به نحوى [هر چه نيكوتر] نزديك مشويد تا به حد رشد خود برسد و پيمانه و ترازو را به عدالت تمام بپيماييد هيچ كس را جز به قدر توانش تكليف نمى كنيم و چون [به داورى يا شهادت] سخن گوييد دادگرى كنيد هر چند [در باره] خويشاوند [شما] باشد و به پيمان خدا وفا كنيد اينهاست كه [خدا] شما را به آن سفارش كرده است باشد كه پند گيريد».
حجتالاسلام والمسلمین سیداحمد میرعمادی، نماینده ولیفقیه در لرستان در گفتوگو با خبرنگار ایکنا در رابطه با انصاف در سیره نبی مکرم اسلام گفت: نبی مکرم اسلام (ص) خطاب به امام علی (ع) فرمود «بهترین کارها انصاف در برخورد با مردم، مساوات با برادر دینی و خدا را در هر حال یاد کردن است».
وی ادامه داد: پیامبر اسلام (ص) سه مورد مذکور را سرور اعمال دانسته که هر کس آنها را در زندگی خود بهکار گیرد جلوه ایمانش ظهور و بروز بیشتری مییابد، زیرا در روابط اجتماعی روزمره، انصاف، مساوات و ذکر خدا بیشتر دیده میشود و مردم از فرد باایمان انتظار دارند اهل انصاف و مساوات باشد و در قضاوت، شهادت، راستگویی و... خدا را درنظر داشته باشد و جز سخن حق نگوید.
میرعمادی اضافه کرد: در کتاب کافی، جلد ۲ از امام صادق (ع) نقل شده که فرمود «سختترین تکالیف بر بندگان سه چیز است؛ نخست رعایت انصاف میان خود و دیگران، بهطوریکه چنان با برادر مسلمانش رفتار کند که دوست دارد او با وی چنان رفتاری داشته باشد، دوم مساوات در مال نسبت به برادر دینی خود و سوم اینکه در هر حال به یاد خدا باشد، البته منظور از یاد خدا صرفاً پیوسته ذکر «سبحانالله و الحمدلله» نیست بلکه مقصود این است که اگر با کار حرامی مواجه شد، خدا را درنظر بیاورد و آن کار را انجام ندهد».
انصاف؛ زیباترین خصلت اخلاقی
نماینده ولیفقیه در لرستان با بیان اینکه انصاف از زیباترین خصلتهای اخلاقی و از ویژگیهای اهل ایمان است، تصریح کرد: انصاف به معنای اقرار به حقوق دیگران و ادای آنها و همچنین به معنی قسط و عدل پسندیده برای دیگران است، یعنی آنچه برای خودمان میپسندیم برای دیگران هم بپسندیم و بالعکس؛ لذا در تداوم و تعمیق مناسبات انسانی، برخی از عوامل از جمله «انصاف»، از اهعمیت فوقالعادهای برخوردار هستند.
میرعمادی اظهار کرد: رعایت انصاف در اخلاق اجتماعی امری لازم و ضروری است و از الزامات زندگی اجتماعی بهشمار میآید که نمیتوان آن را جز در سایه عدالت و شرح صدر دریافت، حضرت رسول اکرم (ص)، خود نمونه اعلای رعایت انصاف بودند تا حدی که در نگاه کردن به یارانشان دست از انصاف و رعایت مساوات برنمیداشتند، بهطوریکه امام صادق (ع) در اینباره فرمود «رسول خدا نگاههای خود را میان اصحابش تقسیم میکرد و به این و آن بهطور یکسان مینگریست».
وی بیان کرد: در کتاب کافی، جلد ۲ و مکارمالاخلاق، ص ۴۴۲ نقل شده که پیامبر (ص) به مولای متقیان، امام علی (ع) فرمود «آیا تو را خبر ندهم که کدامیک از شماها به من نزدیکتر است؟ عرض کردند آری! ای رسول خدا، فرمود آنکس که از همه شماها خوشاخلاقتر و بردبارتر و به خویشاوندانش نیکوکارتر و باانصافتر باشد و نیز فرمود هر کس به نیاز من کمک مالی کند و با مردم منصفانه رفتار کند چنین کسی مؤمن حقیقی است»[۳]
برکات انصاف در زندگی
میرعمادی عنوان کرد: از دیدگاه پیامبر اعظم (ص)، انصافورزیدن بلاها را دور میکند و از خشم خدا جلوگیری میکند چنانکه در کتاب مکارم اخلاق، صفحه ۴۵۷ از ایشان نقل شده که فرمود «با مردم منصفانه رفتار کن و با آنان خیرخواه و مهربان باش، زیرا اگر چنین بودی و خداوند بر مردم دیاری که تو در آن به سر میبری خشم گرفت و خواست بر آنان عذاب فروفرستد، به تو نگاه کرده و به خاطر تو بر آن مردم رحم میکند»، خداوند متعال میفرماید «و پروردگار تو هرگز بر آن نبوده است شهرهایی را که مردمش درستکارند به ستمی هلاک کند».
نماینده ولیفقیه در لرستان اضافه کرد: یکی دیگر از برکات و پیامدهای انصاف این است که عجل را به تأخیر میاندازد و باعث بهرهمندی بیشتر از عقل و خرد نیز میشود، نبی مکرم اسلام (ص) فرمود «به هر کس که راستگویی در گفتار، انصاف در رفتار، نیکی به والدین و صله رحم الهام شود اجلش به تأخیر میافتد، روزیش زیاد میشود، از عقلش بهرهمند میشود و هنگام سؤال مأموران الهی، پاسخ لازم به او تلقین میشود».
میرعمادی عنوان کرد: در کتاب غررالحکم از امام علی (ع) نقل شده که فرمود «انصاف برترین ارزشهاست» و نیز فرمود «عادلترین مردم کسی است که نسبت به کسیکه به او ظلم کرده با انصاف رفتار کند، انصاف نشانه ایمان واقعی، مایه آسایش و موجب رفع اختلاف و الفت و همبستگی است»، همان بزرگوار فرمود «هر کس با مردم به انصاف رفتار کند خداوند بر عزتش بیفزاید».
وی با بیان اینکه انصاف دارای انواع و اقسام متعددی اعم از انصاف در سخن، عمل، قضاوت، معامله و... است که رعایت آن بسیار سخت و دشوار است، گفت: در دعایی از امام زمان (عج) آمده است «اللهم ارزُقنا توفیقالطاعة... و علی الرعیة بالانصاف» این جمله نشان میدهد که کارگزاران حکومت باید نسبت به رعیت و توده مردم باانصاف رفتار کنند همچنانکه امام علی (ع) در نامه به مالک اشتر به همین موضوع فرمان میدهد زیرا محور و اساس جامعه اسلامی بر اساس انصاف استوار است.
