فرهنگ مصادیق:پاداش و تشویق مناسب برای کودکان
نویسنده: دکتر فریبا عربگل
محتویات
پاداش و تشویق چیست؟
فکر میکنم قبل از هر چیز باید تعریفی صحیح از تشویق و تنبیه داشته باشیم. بسیار رخ داده است که والدین تمام درها را به روی درمان گر میبندند و اصرار دارند ناامیدی خود را به او نیز انتقال دهند: هر کاری که شما بگین براش کردم، آن قدر تشویقش کردم، آن قدر تنبیهش کردم که حد نداره، فایدهای نداره، همه چیز داره، همه جور اسباب بازی داره، همهٔ چیزهایی که بچههای دیگه حسرتش را میخورند، ماشین کنترلی داره که داییش براش از آمریکا آورده، فکر کنم دویست هزار تومان قیمت داره، کامپیوتر داره، آتاری داره، از تنبیه هم که بخوام براتون بگم کتکش زدم، تو دستشویی زندانیش کردم، یک هفته باهاش قهر کردم، باباش گفت می رم و دیگه به خونه برنمی گردم و یک هفته هم رفت پیش پدر و مادرش، شاید این بچه اونو نبینه آروم بشه و یه ذره اطاعت کنه، اما فایده نداشت که نداشت و...
ببینید که چه قدر شگفت انگیز است؟ این پاداشها و تنبیههای غلط!!!
خیلی ساده بگویم، اگر کاری کنید که رفتار خوب و مثبت کودک شما بیشتر شود یعنی آن را تشویق کردهاید و اگر کاری کنید که رفتار منفی و غلط کودک شما کم تر شود یعنی او را تنبیه کردهاید. پس تشویق رخداد یک رفتار را افزایش میدهد و تنبیه آن را کم میکند.
حال که آموختید تنبیه و تشویق چیست، با هم تمرینی را انجام میدهیم تا ببینید در چه مورد تشویق و در چه مورد تنبیه صورت گرفته است؟
- کودک شما دوستش را هنگام بازی کتک زده است. شما او را کتک میزنید و تهدید میکنید که بار دیگر نباید چنین رفتاری داشته باشد، ولی کودک شما مکرراً این رفتار را تکرار میکند. (شما با کتک زدن او را تشویق به کار منفی کردهاید.)
- کودک شما با شیلنگ روی شما آب میپاشد، شما در حالی که خودتان را کمی جمع میکنید و دست تان را جلوی صورت تان میگیرید و از کار او خنده تان گرفته است، میگویید: نکن، نکن من خیس شدم ها؟ (شما رفتار منفی کودک را تشویق کردهاید.)
- کودک شما گریه میکند، جیغ میکشد، پاهایش را روی زمین میکوبد. شما او را بغل میکنید، میبوسید، نوازش میکنید، به او شکلات و بستنی میدهید، او را نزد مادربزرگ میبرید، همه دورش جمع میشوید و التماس میکنید که گریه نکند وگرنه مریض میشود (شما رفتار منفی کودک را تشویق کردهاید.)
- نوجوان شما خسته و بی حوصله است، از سر درد مینالد برای این که حوصله اش سر رفته است. نه تکالیف درسی اش را انجام داده است و نه وظایفی را که در خانه به عهده دارد. نق میزند، شکوه و ناله میکند. شما به او میگویید امروز حوصله نداری درس نخوان، زنگ بزن دوستت بیاید با هم بروید بیرون. (شما رفتار منفی نوجوان را تشویق کردهاید.)
- کودک شما ناسزایی آموخته است و آن را بر زبان میآورد. شما یک ساعت تمام او را نصیحت میکنید، با او بحث میکنید که حرف زشتی زده است و اگر بابا بفهمد ناراحت میشود، اگر مامان بزرگ بفهمد این طور میشود، این کار را فقط بچههای بد انجام میدهند و... (شما رفتار منفی کودک خود را تشویق کردهاید.)
- کودک شما اسباب بازیهایش را جمع میکند و داخل کمد میگذارد. سپس به سوی شما که داخل آشپزخانه هستید میآید و میگوید: «مامان، مامان من اسباب بازیهایم را جمع کردم و داخل کمد گذاشتم.» شما نگاهی به او میاندازید و بدون توجه به کار مثبت کودک میگویید: «باز بدون دمپایی آمدی توی آشپزخانه، چند بار بهت گفتم پاهات کثیف می شه، دمپایی بپوش.» (شما رفتار مثبت کودک خود را تشویق نکردهاید و به آن بی توجهی کردهاید.)
- کودک شما در اتاق انتظار مطب دو ساعت کنار شما مینشیند. مکان و زمان برای وی بسیار خسته کننده است، ولی چیزی نمیگوید و رفتار نامناسبی نیز انجام نمیدهد. در پایان، شما دستهای او را میگیرید و از مطب خارج میشوید و به منزل برمی گردید. (شما به رفتار مثبت کودک خود بی توجهی کردهاید.)
با این مثالها روشن شد که در تشویق سعی بر افزایش رفتارهای مثبت و در تنبیه هدف کاهش رفتارهای منفی است. اینک میتوانید برنامه ریزی صحیحی از تشویق و تنبیه برای کودک خود داشته باشید، ولی قبل از آن باید دانش و مهارت خود را در این زمینه افزایش دهید.
انواع تشویق
شما میتوانید پاداشهای مختلفی را برای تشویق کودک خود به کار برید که در زیر به آنها اشاره میشود. ببینید برای کودک شما کدام یک میتواند کاربرد داشته باشد.
پاداش کلامی
این پاداش جزء مهمترین تشویقها و پاداش هاست. گرچه در مورد کودکان خردسال اهمیت ویژهای دارد، ولی در هر ردهٔ سنی ما نیازمند این گونه پاداشهای کلامی هستیم. در پاداشهای کلامی بهتر است دقیقاً به رفتاری که کودک انجام داده است اشاره و آن را توصیف کرد.
«آفرین که لباس هاتو داخل کمد آویزان کردی.»
«به به، آفرین به دختر گلم که بعد از بازی اسباب بازی هاشو جمع کرده.»
«چه قدر لذت میبرم وقتی میبینم مشقاتو تمام میکنی، بعد میری سراغ بازی.»
اوایل که شما شروع به تحسین و تشویق کودک میکنید باید برای کوچکترین تلاشهای او اهمیت قائل شوید و حتی اگر کاری را به طور کامل و ایده آل انجام نداد، به او پاداش دهید. به تدریج که رفتار تثبیت میشود میتوانیم پاداشها را کم تر کنیم.
پاداش غیرکلامی
مثل نوازش کردن، بوسیدن، بغل کردن، چشمک زدن، دست به موها و شانههای کودک زدن و... البته توجه داشته باشید که از این رفتارها فقط به عنوان پاداش استفاده نمیشود و شما در بسیاری از مواقع برای ابراز علاقه و تثبیت رابطهای صمیمی از آنها استفاده میکنید.
پاداش فعالیتی
به این معنا که شما کار و فعالیتی را با کودک انجام دهید که مورد علاقهٔ اوست. این فعالیتها چنین اند: انجام دادن یک بازی (مثل عروسک بازی، بازی با لگو و جورچین، ماشین بازی، دوچرخه سواری، بازی با کامپیوتر، توپ بازی و...)، خواندن کتاب داستان، پختن کیک یا غذای مورد علاقهٔ کودک، قدم زدن، رفتن به پارک، رفتن به استخر، رفتن به خانهٔ اقوام نزدیک مثل مادربزرگ، خاله، عمه و... که مورد تمایل کودک یا نوجوان است.
همانند مورد قبل این گونه فعالیتها نه فقط به عنوان پاداش، بلکه برای ایجاد یک رابطهٔ خوب و نشان دادن علایق و احساسات نیز انجام میشود. فراموش نکنید که انتخاب فعالیتها بر اساس علاقهٔ کودک باشد. ممکن است شما به شنا علاقهٔ وافر داشته باشید و به همین علت کودک خود را نیز مجبور میکنید که با شما در استخر شنا کند. این مورد نمیتواند به عنوان پاداش برای کودک شما محسوب شود.
پاداش مادی
شامل اشیاء، وسایل و اسباب بازیهای مورد علاقهٔ کودک، خوراکی، لباس و...
تشویق صحیح و مناسب چه ویژگیهایی دارد؟
نباید برای تشویق و پاداش صرفاً یک چیز مادی در نظر گرفته شود.
بسیاری از والدین وقتی سخن از تشویق به میان میآید می گویند: «هرچه برایش اسباب بازی میخرم فایده ندارد. هیچ چیزی برای این بچه تشویق نیست. هیچ خوراک و پوشاکی، و هیچ تفریحی او را راضی نمیکند.» وقتی از آنها پرسیده میشود که یعنی هیچ چیز نیست که بتوان برای او به عنوان پاداش استفاده کرد. میگویند: «خیر، هیچ چیز، هیچ چیز.»
حتی اگر با او با اسباب بازیهایش بازی کنید؟ با هم به حمام بروید و آب بازی کنید؟ با او به دوچرخه سواری بروید؟ و پاسخ والدین این است: «او عاشق بازی کردن با ماست، اگر بخواهیم با او بازی کنیم دیگر رهای مان نمیکند.»
چرا فکر میکنید پاداش و تشویق حتماً باید یک چیز مادی و خریدنی باشد؟ ممکن است ده دقیقه بازی با کودک مهمترین پاداش برای او باشد. هر کودکی اگر از تمام پاداشهای دنیا خسته شود و برایش بی اهمیت باشد، مطمئن باشید ارتباط با شما و انجام دادن یک بازی و فعالیت لذت بخش با شما بزرگترین پاداش دنیا برای اوست.
تشویق باید چیزی باشد که مورد علاقهٔ کودک است.
بسیاری از والدین فکر میکنند همان چیزی که برای خودشان خیلی مهم است و ممکن است برای آنها پاداش باشد، برای فرزندشان نیز پاداش است. خیلی از کسانی که به شعر و ادبیات علاقه دارند، زمانی که میخواهند برای دوستی یا عزیزی هدیه بگیرند کتاب یا نوار شعر میگیرند. یا اگر به موسیقی علاقه دارند، کاستی از نوازندهای معروف میگیرند. پس ما در زمان هدیه و پاداش دادن به دیگران، بیش تر علائق خود را در نظر میگیریم و به خواسته و علاقهٔ طرف مقابل کم تر اهمیت میدهیم. در حالی که ما کتاب شعر را ترجیح میدهیم، ولی دوست ما ممکن است به راکت تنیس علاقه داشته باشد.
پس در پاداش دادن به کودکان حتماً بدانید که علاقه مندی آنها به چیست. برای یک بچه پول به عنوان پاداش عمل میکند، برای بچهای دیگر پول کوچکترین ارزشی ندارد و این که با پدرش به استخر برود برای او بزرگترین پاداش است. برای کودکی خرید یک اسباب بازی، یک وسیلهٔ کامپیوتری و برای بچهٔ دیگر رفتن به خانهٔ مادربزرگ پاداش محسوب میشود.
شما باید علائق فرزندتان را بشناسید، ببینید برای هریک از فرزندان تان چه چیزی میتواند به عنوان تشویق یا پاداش عمل کند.
باید از قبل مشخص شود که بابت چه رفتاری به کودک پاداش میدهید و چه نوع پاداشی میدهید.
پس هم نوع تشویق باید مشخص شود و هم این که چه رفتاری سبب این تشویق میشود. به مثالهای زیر دقت کنید:
- وقتی مشقهایت را نوشتی و تکالیف مدرسه ات را انجام دادی، آن وقت میتوانی نیم ساعت با کامپیوتر بازی کنی.
- اسباب بازیهایت را که جمع کردی و داخل سبد گذاشتی، به تو یک بستنی میدهم.
- اگر نمرهٔ فیزیکت بالای ۱۵ شد، میتوانی با دوستانت به سینما بروی.
- از این که در شستن ظرفها به من کمک کردی، متشکرم.
پس اگر کودکی به شما میگوید: «اول بستنی بده تا درس بخوانم. یا تا زمانی که بستنی ندهی درس نمیخوانم.» دیگر در این جا بستنی نقش تشویق یا پاداش را ندارد.
یا اگر نوجوان شما گفت: «اگر برام موبایل بخری، امسال درس میخوانم.» و شما برای او موبایل میخرید، این دیگر تشویق نیست. یا اگر بگویید: «چه دختر خوبی.» تأثیر پاداش کم تر است تا این که بگویید: «متشکرم که در شستن ظرفها به من کمک کردی.»
تشویق باید هم با رفتار انجام شده و هم با سن، جنسیت و خصوصیات اخلاقی کودک متناسب باشد.
باید بین رفتار کودک و پاداش دریافتی تناسب برقرار کنید. مثلاً، خرید یک دوچرخه در قبال انجام دادن تکالیف مدرسه مناسب نیست. یا وقتی کودک تلاش زیادی میکند و به موفقیتی دست پیدا میکند، مثل کسب رتبهٔ برتر تیم ورزشی مدرسه، مسلماً خرید یک خودکار برای او پاداش مناسبی نیست. پس از تشویق کوچک برای رفتار کوچک استفاده کنید و تشویق بزرگ را برای رفتار بزرگ در نظر بگیرید.
شما با توجه به نوع شخصیت و علایق فرزندتان باید تشویق و پاداش مناسبی برای او در نظر بگیرید. بوسیدن و نوازش کردن کودک پنج ساله ممکن است برای او تشویق باشد، ولی بوسیدن یک نوجوان در حضور دوستانش برای او تشویق مناسبی نخواهد بود.
سعی کنید بلافاصله پس از رفتار مثبت، پاداش کودک را بدهید و او را تشویق کنید.
نباید بین رفتار و پاداش مورد نظر زیاد فاصله بیفتد. به ویژه در مورد بچههای کوچک تر؛ چون، آستانهٔ صبر، تحمل و انتظار آنها پایین است. از سوی دیگر، قصد شما از تشویق این است که رفتار مورد نظر تقویت شود. وقتی فاصلهٔ تشویق تا رفتار زیاد باشد، کودک نمیتواند بین این دو ارتباطی برقرار کند و پاداش، تأثیرش را از دست خواهد داد.
در نظر بگیرید که شما به بچهٔ هفت سالهای که تکالیف مدرسه اش را تا ساعت شش بعدازظهر تمام کرده است، سه روز بعد جایزه بدهید. برای این کودک بهتر است همان شب پاداشی در نظر بگیرید: مثل اجازهٔ دیدن یک سریال کمدی تلویزیونی، اجازهٔ بازی با کامپیوتر، اجازهٔ بازی با پدرش هنگامی که از سرکار برمی گردد.
وقتی به کودک بگویید: «اگر امسال با معدل خوب قبول شوی، پس از امتحانات پدرت برایت دوچرخه میخرد.» کودک باید یک سال انتظار بکشد تا به دوچرخه برسد. این نوع پاداشها تأثیری در تغییر رفتار ندارد.
به تدریج که کودک بزرگ تر میشود، میتوانید بین پاداش و رفتار کمی فاصله بیندازید تا کودک بفهمد همهٔ پاداشها فوری نیستند و برای رسیدن به برخی چیزها باید کمی صبر و تحمل داشته باشیم.
بعضی از کودکان مثل بچههای بیش فعال یا کم توجه، نیاز به پاداشهای فوری دارند و اگر بین رفتار و پاداش آنها فاصله بیفتد، اصلاً خاصیت تغییر رفتار را نخواهد داشت. مثال: این شکلات را برای این برایت خریدم که سه روز پیش که گفتم لباست رو بپوش بریم بیرون، خودت لباست رو پوشیدی!
- تشویق بسیار مؤثرتر بود، اگر این مادر عزیز همان سه روز قبل که کودک به طور مستقل لباسش را پوشیده بود، نزد او میرفت، او را در آغوش میگرفت، میبوسید و میگفت: «آفرین به دختر گلم که خودش لباسش رو پوشید. به خاطر همین یه شکلات برات آوردم.»
پاداش و تنبیهی که کودک خیلی انتظار بکشد تا به آن برسد ارزشی ندارد و نمیتواند باعث تغییر رفتار شود. مثالهای زیر را در نظر بگیرید:
- درست رو بخون تا در آینده دکتر بشی، مهندس بشی، پول از سر و کولت بالا بره.
- اگه درست رو نخونی بدبخت می شی، بیچاره می شی، کارگر شهرداری هم نمی شی.
دکتر شدن، مهندس شدن و پولدار شدن پاداشهایی اند که گرچه قشنگ اند، ولی برای کودکی که کلاس سوم دبستان است، بسیار دور است. در صورتی که همهٔ شرایط طبیعی و ماورای طبیعی دست به دست هم بدهند، حداقل پانزده تا بیست سال زمان میبرد تا کسی به این پاداشها برسد. پس کودک نمیتواند برای چیزی که قرار است بیست سال دیگر رخ دهد، امروز بعدازظهر بنشیند و درس بخواند. برای امروز بعدازظهر او شما باید به فکر یک بستنی، نیم ساعت بازی با کامپیوتر و یا بازی در حیاط منزل و... باشید.
همین طور تنبیهی مثل بدبخت شدن، بیچاره شدن و کارگر شدن چیزهای دور و غیر ملموسند و اثر تنبیهی خود را اعمال نمیکنند.
برای تغییر رفتار کودک ابتدا از تشویق رفتارهای ساده تر شروع کنید. سعی کنید در ابتدا رفتارهایی را انتخاب کنید که تغییر دادن آنها راحت تر است تا هم کودک به تغییر رفتارش امیدوار شود و هم شما راضی باشید.
در واقع، شما با این کار به خودتان پاداش میدهید. در نظر بگیرید، کودکی گاه سلام میکند، گاه سلام نمیکند و مادر دوست دارد او همیشه با دیدن کسی، سلام کند. از سوی دیگر، این کودک عادت به برداشتن پول از کیف مادرش دارد و این رفتار را تقریباً هر روز انجام میدهد. او بدون اجازه پول برمی دارد و برای خودش خوراکی میخرد. حال اگر شما، مادر این کودک باشید در ابتدا کدام رفتار را برای برنامهٔ رفتاری انتخاب میکنید؟ بدیهی است آن رفتاری که ساده تر است، کم تر مزمن شده است و شدت کم تری دارد. بنابراین، برنامهٔ زیر را برای او تدارک میبینید.
- هر بار که سلام کنی، بیست تومان بهت میدهم. علت این که پول به عنوان پاداش انتخاب میشود، برای آن است که پول برای کودک ارزش ویژهای دارد و از سوی دیگر، دومین مشکل رفتاری کودک را نیز تعدیل میکند.
پس از تثبیت رفتار، تشویق را به طور کامل قطع نکنید.
بدیهی است که قرار نیست این کودک تا آخر عمرش برای هر سلام دادن بیست تومان بگیرد و بعد با افزایش نرخ تورم، مبلغ پاداش از بیست تومان به صد تومان یا بالاتر برسد. به تدریج که رفتار درونی و تثبیت میشود، ما میتوانیم از تشویق و تحسین کم تری استفاده کنیم، ولی نباید آن را کاملاً قطع کنیم. حالا به ازای هر چهار - پنج بار رخداد رفتار یک بار به او پاداش میدهیم (تا زمانی که این رفتار آن چنان درونی شود که بدون نیاز به تشویق و تحسین رخ دهد).
هر چند وقت یک بار نوع تشویقها را عوض کنید.
معمولاً کودکان از تشویقهای تکراری خسته میشوند و پس از مدتی آن تشویق و پاداش خاصیت خود را از دست میدهد. به ویژه کودکانی که اختلال بیش فعالی و کم توجهی دارند، معمولاً تنوع طلب و به دنبال چیزهای جدیدند. پس، هر از گاهی نوع تشویق خود را عوض کنید.
تشویقهای خاص و ویژهای برای کودک در نظر بگیرید.
گاهی کودک را با تشویق خاص و متفاوتی ذوق زده کنید؛ این تشویق میتواند چیزی باشد که به نظر او جالب است، مثل رفتن به رستوران، کوهنوردی، دوچرخه سواری، سینما، ترتیب دادن جشنی کوچک و...
قول تشویقی را بدهید که میتوانید انجامش دهید.
هیچ گاه قول تشویقهایی را ندهید که نمیتوانید آنها را عملی کنید. اگر نمیتوانید او را به سفر ببرید، برای او سی دی مورد علاقه اش را تهیه کنید، او را به استخر ببرید و یا برایش دوچرخه بخرید، این تشویقها را برای او در نظر نگیرید.
اگر به کرّات قول بدهید و آن را انجام ندهید، به تدریج کودک اعتمادش را به شما از دست خواهد داد و وعدههای بدون عمل شما باعث تغییر رفتارش نخواهد شد.
چنان چه به هر دلیلی نتوانستید پاداش وعده داده شده به کودک را عملی کنید، با او صحبت کنید. مثلاً:
قرار بود این جمعه بریم خونهٔ مادربزرگ، ولی داره برامون مهمون میاد، به نظر تو چه کار کنیم؟... و در نهایت، برای قرار بعدی با هم به توافق برسید.
در مورد تشویق، نظر و خواستهٔ کودک را جویا شوید.
بسیاری از مواقع میتوانید با به خاطر آوردن کارهایی که کودک قبلاً از شما میخواست، نوع تشویق را انتخاب کنید. در غیر این صورت، از کودک بخواهید تا بگوید از چه فعالیتهایی لذت میبرد. میتوانید فهرستی از فعالیتهای مختلف تهیه کنید و در اختیارش قرار دهید تا هم قدرت انتخابش بالا رود و هم بتواند به راحتی فعالیت مورد علاقه اش را انتخاب کند.
در صورتی که کودک خواستهٔ نامتناسبی داشته باشد، به راحتی به او بگویید که نمیتوانید چنین پاداشی را به او بدهید.
پاداشهای بزرگ را به اجزای کوچک تر تقسیم کنید.
میتوانید هر روز یک ستاره به ازای انجام دادن تکالیف مدرسه به او بدهید و وقتی ستارههای کودک به عدد خاصی رسید، برای او جایزهٔ بزرگ تری تهیه کنید. یا در مورد کودکی که شب ادراری دارد به توافق رسیدهاید که به ازای یک هفته که کودک شب ادراری نداشته باشد، او را به سینما ببرید. میتوانید این پاداش را این گونه اجرا کنید که به ازای هر شبی که خشک بود، یک ستاره به او بدهید و قرار بگذارید وقتی ستارهها به پنج عدد رسید، او را به سینما ببرید. یا قرار است برای کودک خود دوچرخه بگیرید، میتوانید عکسی از یک دوچرخه بکشید و مانند قطعات پازل آن را به بخشهای کوچکتر تقسیم کنید. در مقابل رفتارهای مختلف یکی از این قطعات را به او پاداش بدهید تا زمانی که پازل تکمیل شود و شما دوچرخه را برای او بخرید.
پاداشهای مادی باید متناسب با وضعیت مالی خانواده باشد.
شما به هیچ وجه مجبور نیستید پاداشهایی را برای کودک خود در نظر بگیرید که توان خرید آن را ندارید. مطمئنم همیشه جایگزینهایی وجود دارند. فقط باید آنها را بیابید.
منبع
عربگل، فریبا؛ (۱۳۸۷)، فرزندپروری (چگونه کودکم را تربیت کنم؟)، تهران: نشر قطره، چاپ هفتم
