نشریه شجره طیبه صالحین 1

شجــــــــره طیبــــــــه صالحیــــــــن

مشخصات نشریه

صاحب‌امتیاز	معاونــت تعلیــم و تربیــت ســازمان بســیج مســتضعفین
زبان	فارسی
ناشر	روزنامه جوان
محل انتشارات	قــم. خیابــان ۱۹ دی (باجــک) بیــن کوچــه ۳۸ و .۴۰ ساختمان فــدک. واحــد .۱۳ دفتر نشریه صالحیــن کد پستی: ۳ ۷ ۱ ۳ ۶ -۳ ۸ ۶ ۶ ۳ پست الکترونیک: s.nashrie@yahoo.com شماره تماس: ۰ ۲ ۵ -۳ ۷ ۱ ۰ ۱ ۲ ۱ ۵ ۰ شماره پیامک: ۰۹۱۹۰۴۹۲۱۶۴
شورای سیاست‌گذاری	آیت‌الله ممدوحــی، آیت‌الله کعبــی، آیت‌الله فرحانــی، سردار محمدرضا نقــدی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دسمی
مدیرمسئول	سعید دسمی
گرافیک و صفحه‌آرایی	مینو حیات‌بخش

پانویس

نشریه تربیتی معرفتی بصیرتی مهارتی شجــــــــره طیبــــــــه صالحیــــــــن

صاحب‌امتیاز: معاونــت تعلیــم و تربیــت ســازمان بســیج مســتضعفین

شورای سیاست‌گذاری:

آیت‌الله ممدوحــی، آیت‌الله کعبــی، آیت‌الله فرحانــی، سردار محمدرضا نقــدی، حجت‌الاسلام‌والمسلمین دسمی

مدیرمسئول: سعید دسمی

سردبیر: رضا تاران

همــکاران ایــن شــماره: ســعید مقــدم، یوســف رحمانی، معصوم علــی بیــات، عبــاس فرامرزی

گرافیک و صفحه‌آرایی: مینو حیات‌بخش

چاپ:چاپخانه روزنامه جوان

ایــن نشریه بــا حمایت محتوایــی مرکــز تولید اندیشــه و پاســخگویی بســیج تهیه‌شده اســت.

نشــانی: قــم. خیابــان ۱۹ دی )باجــک(. بیــن کوچــه ۳۸ و .۴۰ ساختمان فــدک. واحــد .۱۳ دفتر نشریه صالحیــن.

کد پستی: ۳ ۷ ۱ ۳ ۶ -۳ ۸ ۶ ۶ ۳

پست الکترونیک: s.nashrie@yahoo.com شماره تماس: ۰ ۲ ۵ -۳ ۷ ۱ ۰ ۱ ۲ ۱ ۵ ۰ شماره پیامک: ۰۹۱۹۰۴۹۲۱۶۴

سر مقـــــاله

نکته‌هایی برای تـــأمــــل

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام

«وَ لَقــدْکَتْبَنــاِ فــیَ ّالزُبــورِ من‌بعد الذکْــرِ أن الْرَضَ یِرُثَهــاِ عبــادَیَّ الصِالُحــونَ« 

و همانا پس از تورات در کتــاب زبــور نوشــتیم : بنــدگان شایســته‌ام وارث )حکومت(زمیــن خواهند شد(»ســوره انبیــاء آیه )۱۰۵

«کنتــم خیــر امــه أخرجــت للنــاس تأمــرون بالمعــروف و تنهــون عــن المنکــر» )آل عمــران/۰۱۱( امــر بــه معــروف از چنــان جایــگاه والایــی د ر اسلام برخــورد ار اســت کــه ملاک برتــری جامعــه اسلامی بــر د یگــر جوامــع اســت و از آنجــا کــه خــد ا ملاک برتــری را تقــوا مــی دانــد، ایــن فریضــه بایــد بــا تقــوای اجتماعــی مرتبــط باشــد. یعنــی هنگامــی کــه د ر جامعــه اسلامی ایــن فریضــه اقامــه شــود و مــردم بــه ایــن فریضــه اقــدام کننــد، تقــوای جامعــه حفــظ مــی شــود و اگــر تــرک شــود، جامعــه دچــار بــی تقوایــی و فســاد مــی شــود.

====تعریــف وســیع از امــر بــه معــروف====

تلقــی عمومــی از مقولــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر چنــد ان مثبــت نیســت د لیــل آن نیــز تقلیــل د اد ن ایــن فریضــه مهــم بــه امــور محــد ود اســت، همیــن امــور محــد ود نیــز بعضــا بــا اهدــاف و روشــهایی ارائه شــده اســت کــه جامعــه از آن اســتقبال نمیکنــد، از ایــن رو اولیــن قــد م در ترویــج ایــن فریضــه الهــی بازخوانــی و بازتعریــف آن اســت، تعریــف معــروف بــه خوبــی هــا و منکــر بــه بـدی هــا می‌توانــد وســعت ایــن فریضــه را گســترد ه کنــد و استدلالعقلایی آن را تقویــت کنــد.

مســاله‌ای بنــام حریــم خصوصــی

بــا دقــت د ر آیــات مختلــف قــرآن و از جملــه آیــه ۵۸ ســوره احــزاب، بایــد گفــت: حریــم خصوصــی، شــامل حوزه هــای مکانــی، آبروی، مالــی و جانــی فــرد اســت و کاملا جنبــه شــخصی د ارد کـه نباید مورد د ســتبرد دیگــران قــرار گیــرد. ممنوعیــت تجســس، تحســس و تفتیــش، ممنوعیــت ســوءظن، ممنوعیــت ّنمامی )ســخن چینی(، غیبــت، تهمــت، تمســخر، مســأله طعــن عیــب جویــی، بــی آبرویــی، ممنوعیــت ســبّ و قــذف و هجــو و همگــی حاکـی از اهمیـت، جایــگاه و ضــرورت توجــه بــه حریــم خصوصــی اشــخاص اســت. از ایــن رو بســیار مهــم خواهــد بــود بــرای مخاطــب خــط فاصــل امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــا حریــم خصوصــی بخوبــی تببیــن شــود، تــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر تــرک نشــود.

====امــر بــه معــروف ابــزار فشــار نیســت====

یکــی از مســائل مــورد توجــه د ر بحــث امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر خیــر خواهــی از طــرف آمــر و ناهــی اســت، یعنــی اینکــه قصــد وی ایــن باشــد کــه اشــتباه فــرد خاطــی را تذکــر د هــد تــا وی د ر مســیر هــد ایــت قــرار گیــرد، از ایــن رو بایــد توجــه داشــت کــه د ر امــور فــرد ی و اجتماعــی امر بــه معــروف تبدیــل بــه ابــزاری بــرای فشــار و تســویه حســاب د ر راســتای منافــع فردــی یــا گروهــی قــرار نگیــرد کــه د ر اینصــورت عـااوه بــر اینکــه وجهــه ایــن فریضــه الهــی مخــد وش خواهــد شــد.

====امــر بــه معــروف محدــود بــه امــور افراد نیســت====

د ر تعریــف وســیع، همــه نیکــی هــا و بــد ی هــا د ر د ایــره ایــن فریضــه قــرار د اد، از ایــن رو نبایــد ایــن فریضــه را بــه امــور افــراد محــد ود کــرد، شــاید بتــوان گفــت یکــی از مصــاد یــق بــزرگ ایــن فریضــه الهــی، امــر و نهــی حاکمــان اســت، آنجــا کــه یکــی از مــد یــران نظــام اسلامی خطایــی میکنــد یــا از آرمانهــای الهــی و قانــون اساســی تخطــی میکنــد، جــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر خواهــد بــود.

 امــر بــه معــروف مردمــی یــا دولتــی: دولــت و مــرد م د ر اجــرای ایــن فریضــه مکمــل هــم هســتند، دولــت بــا ایجــاد ســاختارهای مناســب و وضــع قوانیــن و اجــرای عــد الــت زمینــه‌ای را فراهــم میکنــد تــا مــرد م بــه ســهولت بــه ســمت ســعادت د نیــوی و اخــروی حرکــت کننــد، ایــن بخــش اگــر بــد رســتی و بخوبــی انجــام شــود ســهم مهمــی را د ر جلوگیــری از ایجــاد منکــر و اجــرای معــروف خواهــد داشــت. امــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر زمانــی تکمیــل خواهــد شــد کــه همگانــی باشــد.

 تــدبیــر د ر انتخــاب روش: امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر از واجباتــی اســت کــه مراتبــی د ارد کــه بایــد آن را رعایــت کــرد امــا تــد بیــر دــر چگونگــی اجــرای آن بعهــد ه اشــخاص گذاشــته شــد ه اســت بــه ایــن معنــا کــه افــراد بایــد د ر بجــا آورد ن ایــن فریضــه بــا توجــه بــه اقتضائــات تدبیــر کننــد و بهتریــن روش را بــرای تاثیــر گــذاری د ر نظــر داشــته باشــند. بــا انتخــاب روش مناســب اســت کــه تاثیــر اجــرای ایــن فریضــه خــود را بخوبی نشــان خواهــد د اد.

امربه معر وف و نهی ا زمنکر در کلام امــام صالحیــــن

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فریضــه‌ای واجــب و همگانــی

همــه بایــد امــر بــه معــروف و نهــی از منکر بکننــد ... امــروز امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، هــم مســئولیت شــرعی و هــم مســئولیت اتقالبــی و سیاســی شماســت. مســئله امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مثــل مســئله نمــاز یــاد گرفتنــی اســت و شــما بایــد برویــد و مســائل آنــرا یــاد بگیریــد، د ر هــر مــورد، اینکــه د ر کجــا و چگونــه، بایــد امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کــرد مســائلی وجــود د ارد. ]۱[

مخاطبیــن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

طــرف امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فقــط طبقــه عامــه مــرد م نیســتند؛ حتــی اگــر د ر ســطوح بالا هــم هســتند، شــما بایــد امــر کنیــد، نــه اینکــه از او خواهــش کنیــد، بایــد بگوییــد: آقــا نکــن؛ ایــن کار یــا ایــن حــرف درســت نیســت، امــر و نهــی بایــد حالا استعلاء باشــد. البتــه ایــن استعلاء معنایــش ایــن نیســت کــه آمــران حتمــاً بایــد بالاتر از مأمــوران، و ناهیــان بالاتر از منهیــان باشــند؛ نــه روح و مــدل امــر بــه معــروف، مــدل و امــر و نهــی اســت؛ مــدل خواهــش و تمنــاو تضــرع نیســت، نمــی شــود گفــت کــه خواهــش مــی کنــم شــما ایــن اشــتباه را نکنیــد]۲[

گستردگی حوزه نهی از منکر

نهــی از منکــر در همــه زمینــه هــای مهــم وجــود د ارد، مثلا کارهایــی کــه افــراد توانــا دستشــان مــی رســد و انجــام مــی دهنــد؛ همیــن ســوء اســتفاده از منابــع عمومــی، همیــن رفیــق بــازی در مســائل عمومــی کشــور، در بــاب واردات، در بــاب شــرکتها و در بــاب اســتفاده از منابــع تولیــدی و غیــره. کســانیکه ایــن چیزهــا را فهمیــد ه انــد – در خــود آن اد اره، د ر خــود آن بخــش، بــر مافــوق او، بــر زیردســت او، واجــب اســت، تــا فضــا بــرای کســی کــه اهــل ســوء استفاده اســت، تنــگ بشــود ]۳[.

خــرد انســانی و امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

هــر چنــد فرضیــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر یکــی از بزرگتریــن واجبــات اسلامی و توصیــه بــه آن قــرآن و گفتــار پیامبــر خدا)صلّــی الله علیــه و آلــه و ســلّم( و امیــر مؤمنان)علیـه السلام( و دیگر امامــان دارای لحنــی کــم نظیــر و تــکان دهنـده اســت. ولــی اگــر کســی از ایــن همــه چشــم پوشــی کنــد و تنهــا بــه نــد ای خــرد انســانی گــوش بســپرد، بــاز هــم بــی شــک ایــن عمــل ســازنده را فرضیــه و تکلیــف خواهــد شــمرد بــه نیکــی خوانــد ن و از بــد ی بــر حــذ ر داشــتن را کــد ام خــرد ســالم ســتایش نمــی کنــد؟ و کــد ام انســان خیرخــواه و حســاس، از او روی بــر مــی گردانــد؟]۴[

معنــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

اگــر معنــای امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و حــد ود آن بــرای مــرد م روشــن بشــود، معلــوم خواهــد شــد یکــی از نوتریــن، شــیرین تریــن، کارآمــد تریــن و کارســازترین شــیوه هــای تعامــل اجتماعــی، همیــن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اســت و بعضــی هــا د یگــر درنمــی آینــد بگوینــد «آقــا! ایــن فضولــی کــرد ن اســت !» نــه، ایــن همکاری کــرد ن اســت؛ ایــن نظــارت عمومــی اســت؛ ایــن کمــک بــه شــیوع خیــر اســت؛ ایــن کمــک بــه محــد ود کــرد ن بــد ی و شــر اســت؛ کمــک بــه ایــن اســت کــه د ر جامعه اسلامی گنــاه، گنــاه بمانــد. بــد تریــن خطرهــا ایــن اســت کــه یــک روز در جامعه، گنــاه بــه عنــوان صــواب معرفــی بشــود؛ کار خــوب بــه عنــوان کار بــد معرفــی بشــود و فرهنگهــا عــوض بشــود. وقتــی کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر جامعــه رایــج شــد، ایــن موجــب مــی شــود کــه گنــاه د ر نظـر مـردم همیشــه گنــاه بمانــد و تبــد یــل بــه صــواب و کار نیــک نشــود.]۵[

.]۱[ ســخنرانی مفــام معظــم رهبــری دــر جمــع کارگــزاران نظــام اسلامی، .۷۹/۴/۱۹ ۲[و.]۳ از بیانــات مقــام معظــم رهبری)مــد( د ر خطبــه نمــاز جمعــه، مــورخ .۷۹/۹/۲۵ [۴].بیانــات مقــام معظــم رهبــری د ر نمــاز جمعــه تهــران مورخــه ۱۳۷۹ / ۹ / ۲۵ بیانــات مقــام معظــم رهبــری د ر نمــاز جمعــه تهــران مورخــه ۱۳۷۹ / ۹ / ۲۵

فصــل اول

چرا امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنیم؟

مقدمه

وقتــی میکــروب بــه بــد ن حملــه مــی کنــد، گلبــول هــای ســفید او را محاصــره مــی کننــد، تــا نگذارنــد وارد بافــت هــای بــد ن شــد ه و آســیب برســاند. د ر محل ایــن مقابلــه د رد، ســوزش و تــورم بــروز مــی کنــد. ایــن د رد و ســوزش هشــدار و دســتوری اســت کــه بــد ن را از کاری کــه موجــب موفقیــت میکــروب هــا مــی شــود بــاز مــی د ارد و بــه مقابلــه بــا میکــروب واد ار مــی کنــد. امــا گاهــی میکــروب یــا ویــروس بــد ون ایجــاد هرگونــه عوارضی بــا فریب دسـتگاه ایمنی بــدن، باعــث غافلگیــری و مــرگ بــد ن مــی شــوند، مثــل ویــروس ایــد ز کــه د ر ابتــد ا هیــچ علامتی نــدارد و بــه مــرور بــا عفونــی کــرد ن بــدن در نهایــت باعــث مــرگ مــی شــودُ. منکــر یک میکــروب اســت اگــر مهــار نشــود وارد بافت جامعــه مــی شــود و بــه جامعــه آســیب مــی رســاند.

وقتــی بــد ن نیــاز بــه آب پیــد ا مــی کنــد وکمبــود آب ممکــن اســت بــه بــد ن ضــرر برســاند، ســلولهای بــد ن نســبت بــه ایــن نیــاز واکنــش نشــان مــی د هنــد و شــبکه اعصــاب بــا هشــد ار هایــی بصــورت عطــش، بــه بــد ن د ســتور نوشــید ن آب را مــی د هــد. معــروف، مثــل آب اســت کــه بــرای اد امــه حیــات جامعــه ضــروری اســت.

اگــر دســتور و هشــدار مقابلــه بــا میکــروب بصــورت درد و ســوزش صــادر نشــود، بــدن غافلگیــر مــی شــود و میکروبهــا پیشــروی مــی کننــد و او را از پــا در مــی آورنــد. اگــر دســتور هشــدار نوشــیدن آب بصــورت عطــش بــروز نکنــد، بــدن غافلگیــر شــد ه و بخاطــر کمبــود آب مــی میــرد. جامعــه هــم یــک موجــود زنــد ه اســت، اگــر گلبولهــای مقابلــه بــا میکــروب یــا ســلول هــای هشــد ار د هنــد هٔ نیــاز آب، درجامعــه وجــود نــد اشــته باشــد جامعــه بــه نابــود ی کشــید ه مــی شــود.

چون اهمیت امر به معروف را نمیدانیـــــــم

یکــی از مهــم تریــن ابزارهــا و لــوازم بــذل توجــه بــه هــر موضوعــی، دانســتن اهمیــت و فضیلــت آن چیــز اســت و بــد یهــی اســت کــه تا کســی عمــل یــا شــیئی را مهــم و ارزشــمند تلقــی نکنــد، هرگــز بــه ســراغ آن نخواهــد رفــت. همچنیــن اســت امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر؛ کــه تــا مــا بــه ارزش و اهمیــت آن د ر اسلام و نیــز د ر ســاختن و پالایش جامعــه از زشــتی هــا و پلشــتی هــا پــی نبریــم، عمــل بــه آن نیــز برایمــان مشــکل خواهــد بــود.

همــان طــور کــه یــک بــاغ بــزرگ بــا رعایــت شــرایط و رســید گـی بــه نیازهــای اساسـی از قبیــل: آبیــاری بــه موقــع، تأمین کــود، هــرس شــاخ و بــرگ هــای اضافـی، مبــارزه بــا حشــرات مــوذی، گیاهــان انگلی، علــف هــای هــرز و د ه‌ها آفــت دیگــر د وام مــی یابــد و ثمــر بخــش مــی گــرد د، اجــرا و تــد اوم برنامــه هــای اسلام و د رخشــش اســتعد اد هــای انســانی و نیــز رســید ن بــه رشــد و کمــال، د ر صورتـی ممکــن خواهــد بــود کــه شــرایط مناســب فراهــم شــد ه و موانــع و آفــت هــای مختلــف فــرد ی و اجتماعـی نابــود گــرد د.

پیامبــر اسلام )ص( د ر تمثیلــی زیبــا، پیکــره اجتمــاع را بــه یــک کشــتی تشــبیه کــرد ه و مـی فرمایــد: «اگــر یکـی از افــرادِ ســوار بــرکشــتی اد عــا کنــد کــه مــن د ر کشــتی حــق د ا رم، لــذا مــی توانــم آن را ســوراخ کنــم و مســافران د یگــر او را از ایــن کار بــاز نــد ارنــد، موجــب هلاکت همــگان خواهــد شــد، زیــرا غــرق شــد ن کشــتی، هلاکت همــگان را د ر پــی دارد و اگــر د یگــران بـی تفــاوت نباشــند و او را از ایــن عمــل بــاز د ارنــد، هــم خــود و هــم او را نجــات خواهند د اد.)صحیــح بخــاری، ج ۲، ص )۸۸۲

چون به واجب بودن امر به معروف و نهی از منکر و حرام بودن ترک آن توجه نداریــــم

فروع دین عبارتند از:

.۱ نمــاز .۲ روزه .۳ خمــس .۴ زکات .۵ جهــاد ۶ . حــج .۷ امــر بــه معــروف .۸ نهــی از منکــر .۹ تولــی .۱۰ تبــری

برخــی از مــرد م اگــر چــه تصــور کلــی از فــروع د یــن دارنــد امــا اهمیــت برخــی از ایــن فــروع را نمیــد اننــد، از ایــن رو د ر عرصــه عمــل نیــز بــی ایــن فــروع بــی توجــه هســتند. امــام باقــر )ع( میفرماینــد: امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د و فرضیــه مهــم و بــرزگ الهــی هســتند کــه بــه وســیله آن د و، ســایر واجبــات الهــی اقامــه مــی شــوند، راه هــا امــن میگــرد د، کســب و کار مــرد م حلال، حقــوق افــراد تأمین، ســرزمین هــا آبــاد و از دشــمنان انتقــام گرفتــه مــی شــود و اســتواری تمــام کارهــا، بــه عملــی شــدن ایــن د و اصــل بســتگی د ارد.

)الکافی، ج ۵، ص .)۵۵

د ر چنــد آیـه از قــرآن تعبیـر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر کنــار یــک د یگــر بــه کار رفتــه اســت، ماننــد آیــه ۷۱ ســوره توبــه: )والمُؤمِنــونَ والمُؤمِنـــتُ بعضُهــمَ اِولیاءَ بعضَ یُأمـرونِ بالمعــروفَ ویَنهـونَ عـنُ المَنکـرِ...(؛ و مــرد ان و زنــان بــا ایمــان، دوســتان یــک دیگرنــد، کــه بــه کارهــای پســند یــد ه وا مــی د ارنــد و از کارهــای ناپســند بــاز مــی دارنــد. د ر آیــه ۱۱۲ توبــه، ۱۵۷ اعــراف، آیــات ۱۰۴، ۱۱۰ و ۱۱۴ آل عمــران، ۴۱ حــج و ۱۷ لقمــان نیــز امــر بــه معــروف و نهـی از منکـر د ر کنــار هــم آمــد ه اســت. از مجمــوع آیـات و روایاتـی کـه د ر موضــوع امــر بــه معــروف و نهـی از منکـر وجــود د ارد استفادهمـی شــود کـه اسلام مـی خواهــد همــه افــراد جامعــه اسلامی، بــه گونــه‌ای تربیـت شــوند کـه د ر برابــر رفتــار هــم دیگر احســاس مســئولیت کنند؛.

چون نتایج ویرانگر ترک امر به معروف و نهی از منکر را نمی‌دانیم

بعضــی از آثــار تــرک امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر عبارتنــد از:

تسلط اشرار و عدم استجابت دعاء

امیــر المؤمنیــن علیه الصلاة والسلام: «لا تترکــوا الامــرِبالمعــروفَ ّوالنْهــیَ عــنِ المَنکــرَ فیولــیَ علُیکــم شــرارُکمُ ثــمَ تدعون فــلاَ یســتجابَ لکــم.»

امــر بــه معــروف و نهــی‌از منکــر را تــرک نکنیــد کــه اگــر تــرک کــرد یــد اشــرار بــر شــما مســلط خواهنــد شــد؛ [آن‌جــا کــه نیکــی، د عــوت کننــد ه و بــد ی، نهــی کننــد ه نــد اشــته باشــد، اشــرار برســرکار می‌آینــد و زمــام حکومــت را د رد ســت می‌گیرنــد.] بعــد شــما د عــا می‌کنیــد [کــه خــد ایــا، مــا را ازشــر ایــن بــد هــا نجــات بــد ه!] خــدا د عــای شــما را مســتجاب نمی‌کند.)نهــج البلاغه نامــه ۷۴(

فراگیر شدن عذاب

پیامبــر گرامــی اسلام صلــی الله علیــه و آلــه و ســلم: «لتأمــرن بالمعــروفِ و لتنهــن عــن المنکــر أو لَّیعمنکــم عــذاب الله»

بایــد مجــد انــه و مصرانــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنیــد و گرنــه قطعــا و مســلما عــذاب خداونــد همــه شــما را فــرا خواهــد گرفــت. )وسائل‌الشــیعة ج۶۱ ص۵۳۱(

امــام صــادق علیه الصلاة والسلام:

«کان رجــلَ شــیٌخَ نِاســک یعبــد الله فی بنــیِ إســرائیل فــی فبینــا هــو یصلــی و هــو فــی عبادِتــهِ إذ بصــرُ بغلامیــن صبییــن إذ أخــذا دیــکاً و همـا یِنَتفـان ریشَـهُ فْأقبـلَ علـی مـا هــوِ فیــهِ مــنِ العبــادِة و لــم ینههمــا عــن ذلــک فأوحــی الله إلــی الارض أنِ ســیخِی بعبـدِ فسـاخَت بـهِ الارضَ و هـو یهـویِ فی الــدر دور أبــد الابدیــن و دهــر الــدِ اهریــن.» د ر میــان بنــی اســرائیل پیــر مــردی عابــد و زاهــد بــود، روزی وقتــی د ر حــال نمــاز بــود چشــمش بــه دــو پســر بچــه افتــاد کــه خروســی گرفتــه بــود نــد و پرهــای او را می‌کنــدنــد، مــرد عابــد توجّهـی نکــرد و آنهـا را از ایــن عمــل نهــی ننمــود، خــد اونــد بــه زمیــن وحـی نمــود: بنــد ه مــرا د ر زمیــن فــرو ببــر، زمیــن هــم او را د ر کام خــود کشــید و او بــه جهــت ایــن ســنگدلـی تــا قیــام قیامــت د ر زمیــن فــرو خواهــد رفــت.

)بحار الانوار ج : ۷۹ ص : ۸۸ ح۷۶(

بغض و لعن خداوند متعال

پیامبــر گرامــی اسلام صلــی الله علیــه و آلــه و ســلم:َّ إن الله تبــارک وَتعالــی لیِبغــضُ المْؤِمــنَّ الضِعیــفَ الــذِی ال زبــر لــهَ فقــالَ هــو لا ینهــی عــن الــذِی المْنکـر .

همانــا خــداونــد تبــارک و تعالـی مؤمــن ضعیفــی را کــه عقــل رهبــرش نیســت د شــمن مـی‌د ارد ســپس حضــرت فرمــود نــد او کســی اســت کــه نهــی از منکــر نمــی کند.)بحار الانوار ج : ۷۹ ص : ۷۷(

امیــر المؤمنیــن علیه الصلاة والسلام :

فــإن الله ســبحَانُهَ لــمْ یلعــنْ القــرن الماضِــی بیــن أِیدیکــمِ إلا لترِکهــم الامــر بالمعــروفَ ّوالنهــی عــن المنکــر فلعــن الله السَــفهاءِ لرکــوبِ المعاصِــی و الحکمـاءِ لتــرِکَّ التنِاهــی.

همانــا خــدای ســبحان مــرد م دوران گذشــته را از رحمــت خــود د ور نفرمــود، مگــر بــرای آنکــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را تــرک کــرد نــد پــس خــد ا بیخــرد ان را بــه خاطــر نافرمانــی کــرد ن، و خــرد منــد ان را بــه خاطــر تــرک نهــی از منکــر لعنــت کــرد. بحار الانوار ج : ۷۹ ص : ۰۹ ح۳۷(

نقصان روزی

امــام صادــق علیــه الصلاه و السلام:َ

أیمـا نـاشَ نشـأِ فـی قـومُ ثـم لـم یؤدب علـی معِصیـةٍ فَّـإن الله عـز وجـل أول ما یعِاقبهم فیــهِ أن یُنقـصِ مـن أرزِاقهـم.

هــر جوانـی و نوجوانــی کــه د ر میــان افــراد خانــواد ه و آشــنایان خــود بــزرگ شــود ، و بــه خاطــر گناهـی کــه از او ســر می‌زنــد توســط آنــان، [ســرزنش و نکوهــش و] تــأد یــب نگــرد د، خــد اونــد متعــال نخســتین مجازاتــی کــه برایشــان در نظــر می‌گیــرد، کاســتن روزی آنهاســت(.‏بحار الانوار ج : ۷۹ ص : ۸۷ ح۲۳(

چون می‌ترسیم

یکــی از القائــات شـیطان در مســیر انجــام فرایــض الهــی ایجــاد تــرس مــی باشــد. تــرس از درگیــری و آســیب جســمی، تــرس از آبروریزی، تــرس از ضــرر مالــی، تــرس از ســرزنش هــا و نیــش زبــان هــا، تــرس بــه خاطــر از دســت د اد ن موقعیــت و ... همــه از نمونــه هایــی از تــرس مــی باشــند کــه باعث مــی شــود افــراد نســبت بــه فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــی توجهــی نمایند و حــال آنکــه اگــر همــه بــه وظیفــه خــود عمــل قیــام نماینــد د یگــر جایــی بــرای هیچ یــک از ایــن تــرس هــا باقــی نخواهــد مانــد.

عوامــل تــرس از امــر بــه معــروف و نهی از منکر

ترس از لطمه اجتماعی

برخی اینگونه می پند ارند که اگر در مقابل رفتار نادرست شخصی، از خود واکنش نشان د اد ه و مُتعرّض رفتار شخص شوند به موقعیت اجتماعی آنان لطمه وارد خواهد شد و به آنها برچسب « گیر « بود ن و اُمّل بود ن، زده خواهد شد.

ترس از بی تأثیر بودن

از آن جا که اهل منکر کار خویش را توجیه می‌کنند وزمینه را از کسی که می‌خواهد امر به معروف کند، می‌گیرند. شخص از ترس ملامت، دست از این فریضهٔ الهی کشید ه و از نصیحت کرد ن د یگران د وری می‌کند.

======عدم ثبُات عقیده======

وقتی شخص د ر عقید ه خود ثیات قد م نداشته باشد و با شک و ترد ید به وظیفه‌ای که برایش تعریف شده بنگرد، مدام با سوالاتی روبرو می‌شود که او را از این کار باز می د ارد.

علی)ع( می‌فرماید: «وإَنِّ الامْرَ باِلمْعْرُوفِ واَلنهَّیَ عَنِ المْنکْرِ لَیقُرَّبَانِ مِنْ أجَلٍ، ولَینَقْصُانِ منِ رِزْقٍ » امر به معروف و نهی از منکر نه مرگی را نزدیک و نه روزی کسی را کاهش می‌دهد

عدم اعتماد به نفس

فرض کنید شخصی د ر مهمانی حضور د ارد که افرادِ به اصطاح سر زبون د ار و شوخ طبعِ ) بی ملاحظه ( د ر آن مهمانی هستند، و یا اینکه شخص د ر جمعی حضور د ارد که احساس با کلاسی د ر فضای آن جمع موج می‌زند، و شخص خیال می‌کند اگر نکته‌ای را د ر ردّ رفتاری بیان کند، شخصیتش و پرستیژش د ر زیر نگاه‌های تمسخرآمیز دیگران خرد خواهد شد.

ترس از درگیری و مشاجره

بسیاری از افراد ی که امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنند به گمان آن هستند که اگر امر به معروف و نهی از منکر کنند، طرف مقابل رفتار تند ی از خود بروز خواهد د اد و یا خطری آنها را تهد ید خواهد کرد و به اصطاح قضیه کشد ار می‌شود. از این رو حضرت علی)ع( می‌فرماید: «وَإِنَّ الَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَیُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ، وَلَیَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ » امر به معروف و نهی از منکر نه مرگی را نزد یک و نه روزی کسی را کاهش می د هد )نهج البلاغه /حکمت ۳۷۴ (.

در این موارد باید به این نکته توجه داشته باشیم که اگر رفتار شخص هم تند بود، لازم نیست رفتار ما نیز با خشم همراه باشد، فقط بگویید این کار شما خاف و اشتباه است، و با برخورد نرم و ملایم می‌توان تأثیر مثبت آن را مشاهده نمود.

همانگونه که مشخص است بسیاری از این ترس‌ها قابل اعتنا نبود ه و نمی‌تواند توجیهی برای ترک امر به معروف و نهی از منکر باشد چرا که با اند کی تد بیر می‌توان راهکارهایی برای پشت سر گذاشتن این ترسها یافت.

چون ایمانمان ضعیف است

وقتــی کمــال اهتمــام بــه تأکیــد د یــن اسلام را ـع بــه امــر بــه معــروف و نهـی از منکـر در قــرآن مجیــد و احــادیــث شــریفه مطالعــه مــی کنیــم و بــه مصلحــت و فایــد ه قیــام بــه ایــن واجــب د ینــی و اخلاقی متوجــه مــی شــویم و از طرفــی کوتاهــی و مســامحه اغلــب افــراد را د ر انجــام ایــن وظیفــه مــی بینیــم، بایــد از خــود بپرســیم: چگونــه اســت کــه بــا آنکــه بســیاری از مصالــح و فوایــد اد ای ایــن تکلیــف و زیانهــای تــرک آن را همــه مــی د انیــم د ربــاره آن کوتاهــی مــی کنیــم؟

«ضعــف ایمــان»، علــت العلــل ایــن بــی اعتنایــی و بیشــتر بــد بختــی هایــی اســت کــه گریبان گیــر بشــر مـی شــود. ضعــف ایمــان قــد رت و شــجاعت اخلاقی را از انســان ســلب کـرد ه و او را تحــت نفــوذ و مرعوبیت از قــد رتهــای موهومــه و اعتبــارات ظاهریــه، خــوار و زبــون مــی ســازد. بــد تریــن نقطــه ضعــف انســان کــه بــا وجــود آن او را از هیــچ عمــل زشــت و ارتــکاب خلافوظیفــه نمــی تــوان مصــون دانست، بــی ایمانــی و بــی دینــی اســت.

ایمــان نیرویـی اســت کـه انســان را توانــا و قــوی الاراده مـی ســازد. مؤمــن از هیـچ چیـز ماننــد خلافوظیفــه و معصیــت خــد ا نمــی پرهیــزد. چنانچــه از پیغمبــر اکــرم)ص( بــه ابــوذر فرمــود: «مؤمــن گنــاه خــود را ماننــد ســنگ بزرگــی مــی بینــد کــه مــی ترســد بــر ســر او بیفتــد، و کافــر و بـی ایمــان گنــاه خــود را ماننــد پشــه مـی بینــد کـه بــر بینـی او گــذر کـرد ه باشــد.»

)مکارم الاخالق، ص ۴۶۰ )فی وصایاه ابی ذر(

همچنیــن فرمــودنــد: «خــد ا از مومــن ضعیفــی کــه د یــن نــد ارد نفــرت دارد. گفتــه شــد مومــن ضعیفــی کــه دیــن نــدارد کیســت؟ فرمــودنــد: کســی کــه نهــی از منکــر نمــی کنــد. )وســائل الشــیعه ج ۱۱ ص )۳۹۹

آیا ناامید هستیم؟

اولا: کثــرت بــد ی و بــد ان د لیلــی بــر غلبــه آنــان نیســت. خــد ای متعــال مــی فرمایــد: کــم مــن فئــه قلیلــه غلبــت فئــه کثیــره بــإذن الله والله مــع الصابریــن.

ثانیــاً: کمــی عــد د و غربــت حقیقــت د لیلــی بــر عــد م موفقیــت نیســت «ان تنصــرالله ینصرکــم و یثبــت اقــد امکم(»بقــره )۲۴۹

ثالثــاً: اگــر چنیــن تصــوری حجــت بــود اغلــب انبیــاء بایــد دســت از تبلیــغ و امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــی کشــید نــد . برابــر اعـاام قرآن کریــم تبلیــغ حضــرت نــوح )ع(۹۵۰ ســال طــول کشــید ه ولــی د ر نهایــت مــی فرمایــد:«و مــا أمــن معــه الا قلیــل» بــا وجــود ایــن تبلیــغ طولانی عــد ه قلیلــی بــه او ایمــان آورد ند)عنکبــوت)۱۴ ولــی او د ســت از تبلیــغ برنــد اشــت.

رابعــاً: قــرآن مــی فرمایــد: «حتــی اذ اســتیأس الرســل و ظنــوا انهــم قــد کذبــوا جائهــم نصرنــا» آنــگاه کــه انبیــاء از ایمــان آورد ن مــرد م بــه مــرز نومیــد ی رســید نــد و مــرد م گمــان کــرد نــد کــه آنهــا د روغگــو هســتند، یــاری ما)خــد ا( آنــان را د ریافت.)یوســف)۱۱۰بنابرایــن کثــرت منکــرات وعــاد ی شــد ن تــرک معروفــات د لیلــی برمأیــوس شــد ن وحجتــی بــرای تــرک امرونهــی نیســت.

مقــام معظــم رهبــری در ایــن زمینــه مــی فرماینــد:

بعضـی گفتــه انــد کــه بایــد احتمــال تأثیــر وجــود د اشــته باشــد. مــن مـی گویــم احتمــال تأثیــر همه جــا قطعــی اســت؛ مگــر د ر نــزد حکومتهــای قلــد ر، قــد رتمنــد ان و سـااطین. آن هاینــد کــه البتــه حــرف حســاب بــه گوششــان فرونمـی رود و اثــر نمـی کند؛ امــا بــرای مــرد م چــرا. بــرای مــرد م، حــرف اثــر د ارد. بنابرایــن، پاســخ مــن ایــن شــد کــه بهتریــن روش بــرای شــما کــه از مــن ســؤال کــرد یــد، «زبــان» اســت.) ۲۲/۲۰/۷۷۳۱(.

چون صبروحوصله نداریم

جملــه آفــات بــازد ارنــد ه امــر بــه معــروف و نهــی از منکـر، نــد اشــتن صبــر و بــی حوصلگی اســت، کـه گاهــی ناشــی از بــی اعتنایـی د ر جامعــه مــی باشــد. افــراد ی هســتند کــه بــه خاطــر نــد اشــتن حــال و حوصلــه، از انجــام ایــن فریضــه مهــم صــرف نظــر مــی کننــد.

«قــال الصــاد ق )علیــه السلام( :ّایــاکَ وْالَکَســلَ وَ ّالضجــرَ فإنُهمــاَ یمَنعانَـکَ مـنِّ حظـکَ مـنَ الدنیـاَوْ الاخــرَه» از کســالت و بــی حوصلگــی د ا وری کـن، زیـرا ایـن د و، تــو را از بهــره ات د ر د نیـا و آخــرت بــاز مــی د ارد. نمونــه د یگــر نــد اشــتن صبــر و حوصلــه د ر زمینــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، «نــد اشــتن قــوه تحمــل و بــرد بــاری و مــد ارا کــرد ن بــا مــرد م و اســتقامت و پشــتکار اســت.» د ر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، غالبــاً انســان گرفتــار اســتهزاء و تمســخر، بلکـه اذیـت و آزار جهّـال و نــاد انــان می شــود و اگــر خویشــتن د ار و قــوی الاراد ه نباشــد، ممکــن اســت د ر قــد م اول خــود را از دســت بــد هــد و عقــب نشــینی کنــد.

د ر قــرآن کریــم خــد اونــد متعــال حالات پیغمبــران و انبیایـی را کـه بــه اســتهزاء و مســخره قــوم گرفتــار شــد نــد ولـی موقعیـت و مقــام خــود را حفظ نمــود ه و از د عــوت خــود تعقیـب کـرد نــد بیـان فرمــود ه اســت تــا مســلمانان بــد اننــد ایـن اســتهزائات و تمســخرات تازگـی نــد اشــته و پیوســته نــاد انــان بــا مصلحیـن و پیغمبــران و اولیـای خــد ا همیـن معاملــه را د اشــته‌اند.

امــروزه بســیاری از مــا بــه محــض آن کــه بــا کوچکتریــن مکــروه و خلافطبــع و ناملایمــی برخــورد کنیــم خــود را از اد ای تکالیــف معــاف مــی شــماریم و نیــروی شــکیبایی مــا بــه قــد ری ضعیــف اســت کــه د ر برابــر یــک خلافمیــل و مکــروه طبعــی، حالــت مقاومــت و صبــر نــد اریــم.

چون خجالت می‌کشیم

گاهــی علــتِ ســکوت و رهــا کــرد ن امــر معروف و نهی از منکر خجالت کشید ن است.

قــال رســول الله: «لا تعمــل شــیئاً مــن الخیــر ریــاءً و لا تــد عــهُ حیــاءً» هیــچ کار درســتی را بــرای خــود نمایــی انجــام نــد ه و از ســر خجالــت آن را رهــا نکــن (تحف العقول، ص.)۴۷

حضوری کم رنگ برای کمروها!

خجالــت معمولا از خــود کــم بینــی، احســاس حقــارت و عــد م اعتمــاد بــه نفــس سرچشــمه مــی گیــرد. آدم هــای خجالتــی دــر جمــع حضــور کمرنگــی دارنــد. یک فــرد خجالتــی همیشــه د لهــره د ارد و میترســد توســط د یگــران دســت کــم گرفتــه شــود. ایــن احســاس غلــط همــواره او را مثــل یــک پرنده در قفــس نگــه مــیدارد. فــرد خجالتــی میخواهــد حــرف بزنــد امــا نمی‌توانــد، بنابرایــن د ر پشــت تعارفــات بیــش از حــد خــود را مخفــی میکنــد تــا مجبــور بــه مبــارزه نشــود.

بار منفی

یکــی از ویژگــی هــای آد م هــای خجالتــی ایــن اســت کــه خــود شــان از جمــاات و کلماتــی اســتفاده مــی کننــد کــه بــار منفــی د ارد! یعنــی دائــم بــا خودشــان زمزمــه مــی کننــد کــه مــن هیــچ وقــت نمــی توانــم امــر بــه معــروف کنــم! مــن همیشــه د ر ارتبــاط بــا د یگــران گنــد مــی زنــم و...

افــراد خجالتــی نگــران ایــن هســتند کــه د یگــران د ربــاره آن هــا خــوب فکــر نمــی کننــد و ارزیابــی منفــی نســبت بــه آن هــا د ارنــد بــه همیــن د لیــل قبــل از هــر کــس خودشــان، خــود شــان را تــرور شــخصیتی مــی کننــد. بــه همیــن علــت آنهــا د ر موقعیــت اجتماعــی مهــارت هــای ضعیفــی پیــد ا مــی کننــد و چــون ناشــی گــری از خــود شــان نشــان مــی د هنــد معمولا د ســته گل بــه آب می د هند یعنی غیر عاد ی برخورد می‌کنند.

از ایــن رو اینگونــه افــراد مــی بایســت تـااش نماینــد ایــن صفــت را از خــود د ور کننــد و بــه ایــن نکتــه توجــه داشــته باشــند کــه خجالتــی بــود ن د لیــل بــر تــرک ایــن فریضــه مهــم نبــود ه و د لیــل بــر ســاقط شــد ن ایــن وظیفــه نمــی شــود.

چــون در مهربانــی افـــــراط داریـــــم

بســیار اتفــاق مــی افتــد کــه د ر مقابــل خطــا کار بــه خاطــر محبتــی کــه بــه او د اریــم، امــر بــه معروف و نهــی از منکــر را تــرک کردــه و ســکوت مــی کنیــم. ایــن دوســتی نیســت بلکــه از بــد تریــن انــواع دشــمنی اســت. تصــور کنیــد کــه د و کــود ک هــم ســن و ســال و همبــازی کــه باهــم د ر یــک کالس د رس مشــغول تحصیــل هســتند و یکــی از آن د و د رس خــوان و دیگــری سســت و تنبــل اســت. حــال ایــن د و د ر جلســه امتحــان بــا ســؤالات درســی مواجــه شــد ه انــد کــه بــرای یکــی آســان و بــرای دیگــری وحشــتناک مــی نمایــد، د ر ایــن حیــن اگــر دانــش آمــوز تنبــل دســت بــه ســوی همبــازی خویــش د راز کــرد ه و از او کمــک بخواهــد، حــال اگــر آن دانــش آمــوز دیگــری بــه او کمــک کنــد، آیــا بــه او خــد مــت کــرد ه اســت یــا اینکــه خیانتــی بــه د رازای عمــر او انجــام د اد ه اســت؟ مســلم اســت کــه هیــچ عاقلــی ایــن کار را خــد مــت نمــی د انــد هرچنــد اقتضــای محبــت و دوســتی بین آن د و اقتضــا مــی کنــد کــه دانــش آمــوز د رســخوان بــه دوســت خــود کمــک کنــد.

مــی تــوان همیــن مســأله را د ر منــزل نیــز لحــاظ کــرد؛ مــاد ران معمولا بــه د لیــل خلقــت و طبیعــت عاطفــی شــد یــد ی کــه د ارنــد، طاقــت نمــی آورنــد کــه فرزنــد انشــان د ر خانــه و خــارج از آن، بــه ســختی بیافتنــد، لــذا بیشــتر مواقــع بــه کمــک آنــان شــتافته و بــه خیــال خــود بــه آنان خــد مت مــی کنند غافــل از اینکــه آنــان د ر حقیقــت بــه جــای کمــک بــه فرزنــد، یــک فرصــت بســیار مغتنــم یــاد گیــری را از فرزنــد شــان دریــغ کــرد ه انــد.

امــام رضــا)ع( مــی فرماینــد: «احــب اخوانــیَ ّالــی مــن اهــدی الــی عیوبــی» دوســت داشــتنی تریــن برادرانــم نــزد مــن، کســی اســت کــه عیــب هــای مــرا بــه مــن هــد یــه کنــد.

چــون بهانــه و عـــذر می‌آوریم

گاهــی افــراد بــرای شــانه خالــی کــرد ن از زیــر بــار مســئولیت هــای اجتماعــی، بــه توجیــه آن پرداختــه و یــا ایــن کــه آن را وظیفــه د یگــران مــی داننــد.

متأســفانه بهانــه جویــی و عــذر تراشــی به شــکل هــای گوناگــون د ر همــه اجتماعــات بــود ه و هســت. امــروزه افــراد زیــاد ی را مــی بینیــم کــه بــا روش هــای نامربــوط ســعی دارنــد ســکوت خــود را د ر برابــر منکــرات توجیــه کننــد و بــا بهانــه و عــذر آورد ن وجــد ان خــود را آســود ه نماینــد؛ ماننــد ایــن کــه مــی گوینــد: «هــر کــس را د ر گــوری مــی گذارنــد، جــوان اســت بگــذار خــوش باشــد، صــااح مملکــت خویــش خســروان د اننــد، خواهــی نشــوی رســوا همرنــگ جماعــت شــو، ســری کــه د رد نمــی کنــد دســتمال نمــی بنــد نــد، دلا خــو کــن بــه تنهایــی کــه از تنهــا بــاا خیــزد، عیســی بــه د یــن خــود موســی بــه د یــن خــود، بایــد از بالا اصــااح شــود، صــد ا و ســیما خــود ش منشــاء مفاســد اســت و ....

مــا بایــد توجــه د اشــته باشــیم کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر شــرایط حاکمیــت طاغــوت هــم واجــب اســت چــه رســد بــه زمانــی کــه بعضــی دســتگاه‌ها نارســایی داشــته باشــند. بایــد توجــه داشــت کــه ســر بــاز زد ن از ایــن واجــب الهــی، جنــگ با خــد اســت. امــام صــاد ق)ع( مــی فرمایــد: کســی کــه منکــری را ببینــد و بــا آن مبــارزه نکنــد، د ر حالــی کــه قــد رت د ارد، او دوســت مــی د ارد کــه خــد ا نافرمانــی شــود و کســی کــه نافرمانــی خــد ا را دوســت داشــته باشــد، د ر مقابــل خــد ا بــه د شــمنی و ســتیز برخاســته اســت. )مســتدرک الوســائل، ج ۱۲، ص )۱۷۷

چــون حــوزه امــربــه معــروف و نهــی از منکــر رامحــدود مــــیدانیـــم

بعضــی از مــا فکــر مــی کنیــم که امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فقــط مختــص موضــوع حجــاب اســت حــال آنکه امــر به معــروف و نهــی از منکــر د ر تمــام جنبــه هــای زنــد گانــی اعــم از سیاســی، اعتقــاد ی، اقتصــاد ی، اد اری و اخلاقی بایــد جــاری و ســاری باشــد.

معــروف و منکــر، محــد ود بــه امــوری جزیــی نیســتند و د ایــره وســیعی دارنــد؛ معــروف همــه کارهــای خــوب، و منکــر همــه کارهــای بــد را شــامل مــی شــود. د ر فرهنــگ د ین و نــگاه عقل، بســیاری از کارهــا معــروف انــد؛ ماننــد: راســت گویــی، وفــای بــه عهــد، صبــر، عفــو، امیــد، صلــه رحــم، احتــرام بــه پــد ر و مــاد ر، سـاام کــرد ن، ارج نهادــن بــه علــم، رعایت حقوق همســایگان، دوســتان، رعایــت پوشــش اسلامی، بهــد اشــت عمومــی و ... .

د ر مقابــل، بســیاری از کارهــا نیز منکر شــناخته شــده انــد؛ مانند: مخالفــت بــا نظــام اسلامی، شــایعه پراکنــی، د فــاع از ظلــم و ظالــم، حســد ورزی، بخــل، تکبر، تجســس، ســخن چینی، ناســزا گویــی، د عــوا کــرد ن، تقلیــد کورکورانــه، مزاحمــت هــای تلفنی، کــم کاری، نــاد یــد ه گرفتــن حــق هــم کالســی یــا معلــم و ... .

امــام خامنــه‌ای: «گناهــکار هــم فقــط بــد حجــاب نیســت، کــه بعضــی فقــط بــه مســئله بــد حجابــی چســبید ه انــد. ایــن یکــی از گناهــان اســت. و از خیلــی گناهــان کوچکتــر اســت. خلافهــای فراوانــی از طــرف آد م هــای ال ابالــی د ر جامعــه وجــود د ارد. خلافهــای سیاســی، خلافهــای اقتصادــی، خلافدر کســب و کار، خلافد ر کار اد اری، خلافهــای فرهنگی، اینها همــه خلافاست.کســی غیبــت مــی کنــد، کســی دــروغ مــی گویــد، کســی توطئــه مــی کند، کســی مســخره می‌کند، کســی کــم کاری مــی کنــد، کســی ناراضــی تراشــی مــی کنــد، کســی مــال مــرد م را مــی د زد د، کســی آبــروی مــرد م را بــر بــاد مــی د هــد، اینهــا همــه منکر اســت.»

)دید ار با اقشار مختلف مرد م )۷۱ / ۷ / ۲۹(

چــون شکســته نفســی مــیکنیـــــــم

آیــا مــی توانیــم بگوئیــم: «بایــد بــا عمــل مــرد م را امــر بــه معــروف کــرد و مــا کــه اهــل عمــل نیســتیم و خــود مــان گناهکاریــم نمــی توانیــم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنیــم؟» از نظــر تکلیــف شــرعی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــر هــر

فــرد ی واجــب اســت و از کســی کــه خــود ش هــم عامــل بــه معــروف و پرهیــز کننــد ه از منکــر نیســت، ایــن تکلیــف ســاقط نمــی شــود.

امــام خمینــی)ره( د ر شــرایط وجــوب امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــی فرماینــد: امــر و نهــی کننــد ه شــرط نیســت عــاد ل باشــد و یــا بــه آنچــه امــر مــی کنــد خــود عمــل کنــد و آنچــه را نهــی مــی نمایــد، تــرک کنــد و اگــر خودــش تــارک واجــب باشــد، بــر او واجــب اســت کــه بــا اجتمــاع شــرایط )د یگــری را( بــه همــان واجــب امــر نمایــد، کمــا اینکــه واجــب اســت بــه آن عمــل نمایــد. )تحریــر الوســیله، مســئله .)۲۰

وقتــی گفتــه مــی شــود آمــر بــه معــروف بایــد خودــش عامــل باشــد، معنایــش آن نیســت کــه اگــر خــود ش عامــل نبــود، ایــن واجــب از او ســاقط اســت بلکــه تکلیــف بیشــتری پیــد ا مــی کنــد و د ر حقیقــت یــک نفــر بــه جمــع افــراد ی کــه بایــد امــر بــه معــروف کنــد، بیشــتر مــی شــود و آن خــود ش اســت. پــس بایــد اولا: ســعی د ر ســاختن خــود و تــر گناهانــی داشــته باشــد کــه مرتکــب مــی شــود، ثانیــاً: هــر د م بــه خــود نگریســته و خــود را امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنــد. ثالثــاً: دیگــران را نیــز امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کنــد، رابعــاً: بــا تــرک امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، گنــاه دیگــری را بــه فهرســت گناهــان پیشــین خــود نیافزایــد.

یکــی از وسوســه هــای شــیطان بــرای ممانعــت از افعــال خیــر مؤمنــان ایجــاد شــائبه ریــا اســت. پاســخ ایــن ســؤال را د ر توضیــح المســائل امــام خمینــی)ره( مــی تــوان یافــت. مســئله:۲۷۹۰ دــر امــر ======چون فکر می‌کنیم ======

بــه معــروف و نهــی از منکــر قصد قربــت معتبر نیســت بلکــه مقصود اقامــه واجــب و جلوگیــری از حــرام اســت. د ر توضیــح ایــن مســاله بایــد بــه نکتــه زیــر توجــه کــرد.

بنــا بــر معنــای مشــهورتر توصلــی، واجبــی اســت کــه صــرف انجــام نوعی ریا کاری است؟ د اد ن آن بــا هــر نیتــی کــه باشــد موجــب اد ای تکلیــف اســت و نیــاز بــه قصــد تقــرب بــه پــرورد گار نــد ارد، ماننــد نجــات غریــق و د فــن میــت. د ر حقیقــت، غــرض از وجــوب، فقــط تحقــق متعلــق وجــوب )یعنــی کاری کــه وجــوب بــه آن تعلــق گرفتــه( اســت و از ایــن رو توصلــی نامیــد ه میشــود. ایــن قبیــل واجبــات حتــی ممکــن اســت بــد ون اراد ه و از روی غفلــت تحقــق یابنــد. د ر برابــر، تعبــد ی )یــا عبادی( بــه واجبــی گفتــه میشــود کــه انجــام دادــن آن بــه خودــی خــود تکلیــف را ســاقط نمیکنــد. بلکــه نیازمنــد قصــد قربــت اســت. بــه تعبیــر دیگــر خواســته شــارع، تحقق یافتــن واجــب بــه طــور مطلــق نیســت، بلکــه بایــد بــا انگیــزهای الهــی و بــا نیــت تقــرب بــه پــرورد گار همــراه باشــد، ماننــد نمــاز و روزه.

پــس بــا توضیــح د اد ه شــده مشــخص میشــود کــه د ر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر از نظــر اخلاقی و قــد رت تاثیــر، داشــتن نیــت خالــص مهــم اســت امــا نداشــتن ایــن نیــت یــا تــرس از افتــاد ن بــه ریــاکاری نمی‌توانــد بهانــه‌ای بــرای تــرک امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و رفــع وجــوب آن داشــته باشــد. در ثانــی بهتــر اســت فــرد بــا تــوکل بــه خدــا د ر راســتای درمــان ریــاکاری حرکــت کنــد.

چــون شــیوه هــای آن را بلد نیستیم

بســیاری از مــا منکــر را مــی شناســیم، خجالتــی، کــم صبــر و بــی ایمــان هــم نیســتیم امــا بلــد نیســتیم چگونــه بایــد امــر و نهــی کــرد. تصــور مــا ایــن اســت کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر یــک اقــد ام ســلبی و متضمــن یــک برخــورد شــد یــد و رویارویــی اســت؛ حــال آنکــه امــر بــه معــروف و نهــر از منکــر د ر بیــش از ۹۵ درصــد مــوارد بــا زبــان نــرم و مالطفــت اســت و ظرافــت هــای خــاص خــود را د ارد.

اهمیــت و ضــرورت اتخــاذ شــیوه هــای صحیــح و مناســب بــرای انجــام فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر تذکــر زبانــی کاملا امــری بــد یهــی اســت. ناآگاهــی از روش هــای اجــرای کنــد. تبعــات ســوء و پیامــد هــای منفــی ناشــی از بــه کار ایــن فریضــه چــه بســا عکــس العمــل منفــی د ر فــرد مخاطــب ایجــاد بستن روشهای نامناسب در جامعهٔ ما، مصاد یق بسیاری دارد نکتــهٔ مهمــی کــه بایــد د ر ایــن جــا مــورد توجــه قــرار گیــرد ایــن اســت کــه همــان طــور کــه د ر ســایر واجبــات بلــد نبــود ن توجیهــی بــرای تــرک واجــب محســوب نمــی شــود و شــرعاً واجــب اســت کــه انســان مســائلی را کــه بــه آنهــا نیــاز د ارد یــاد بگیــرد، د ر مــورد امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر هــم یــاد گیــری شــیوه هــا، مقدمــه واجــب اســت. مثــل وضــو بــرای نمــاز؛ شــرعاً بایــد شــیوه هــای امــر و نهــی را آموخــت و بــکار بســت.

امــام خمینــی)ره(: یــاد گرفتــن شــرایط امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر و مــوارد واجــب بودــن یــا واجــب نبــود ن آن و مــوارد جــواز یــا عــدم آن، واجــب اســت تــا د ر امــر و نهــی بــه منکــر نیفتــد. )تحریــر الوســیله(

چون آن را به گردن دیگران می اندازیــم

وجــوب ایــن فرضیــه، ایــن بحــث بیــن فقهــا مطــرح شــد ه اســت کــه آیـا ایـن فریضــه واجب کفایــی اســت یــا واجــب عینــی؟ فــرق ایــن د و نظریــه ایــن اســت کــه اگــر بــه وجــوب کفایــی فریضــه قائــل شــویم، د ر صورتــی کــه عــد ه‌ای بــه ایــن وظیفــه عمــل کــرد نــد، تکلیــف از دیگــران نیـز ســاقط اســت. بنابرایـن، افــراد د یگــر کــه د ر عمــل بــه فریضــه اقــد ام نکــرد ه انــد، مســئولیتی نداشــته و مرتکــب تــرک فریضــه هم نشــد ه انــد. امــا اگــر بــر وجــوب عینــی، معتقــد شــویم، لازمه اش ایــن اســت کــه همــگان بــه طــور یکنواخــت و بــه صورتــی مســتقیم، مخاطــب تکلیف معین هســتند. از ایـن رو، عــد ه‌ای کــه بــه فریضــه عمــل کــرد ه انــد، مأجــور بــود ه و تــرک کننــد گان فریضــه، گناهــکار مــی باشــند.

بنابرایــن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر شــرعاً واجــب کفایــی اســت یعنــی اگــر کســی نســبت بــه آن قیــام کنــد، از گــرد ن د یگــران ســاقط اســت امــا د ر اینجــا نکاتــی هســت کــه بایــد مــورد توجــه قــرار گیــرد:

)۱ وقتــی گفتــه شــده واجــب کفایــی اســت پــس اولیــن مکلفــی کــه بــا آن مواجــه مــی شــود بایــد اقــد ام کنــد، نمــی تواند بــه عهــد ه د یگری بگــذارد، اگــر کســی کــه اولیــن نفــر اســت انجــام نداد، د یگــری کــه مواجــه می شــود بایــد جبــران کند.

)۲ در جاهایــی کــه فــرد اولــی امــر یــا نهــی کــرد ه اســت ولــی تأثیــری نگذاشــته، بــر د یگــری کــه مواجــه مــی شــود هــم د ر صــورت وجــود شــرایط واجــب اســت امــر و نهــی نمایــد و اگــر جمــع شــد ن عــد ه‌ای هــم لازم باشــد، کــه دســته جمعــی امــر و نهــی کننــد تــا اثــر کنــد، ایــن اجتمــاع هــم واجــب اســت.

۳)د ر واجــب کفایــی تــا وقتــی کــه ایــن وظیفــه بــه صــورت کامــل انجــام نشــد ه اســت، وجــوب از عهــد هٔ افــراد ســاقط نمــی شــود وهمچنــان واجــب اســت.

چون بهانهٔ شرعی میآوریــــم

یکــی از شــرایط امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، احتمــال تأثیــر اســت. برخــی از متــد ینیــن بــه بهانــهٔ ایــن کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مــا تأثیرگــذ ار نخواهــد بــود، د ر انجــام آن تعلــل مــی ورزنــد. مراجــع بــزرگ تقلیــد، حتــی بــا وجــود احتمــال عــد م تاثیر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، وجــوب آن را ســاقط نمــی د اننــد و اگــر گمــان کنیــم کــه اجــرای آن تأثیــر گــذ ار اســت، عمــل بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر را واجــب مــی د اننــد:

امــام خمینــی)ره(:

بــا گمــان بــه عــد م تأثیــر ولــو اینکــه ظــن قــوی باشــد وجــوب )امــر و نهــی( ســاقط نمــی شــود. )تحریــر الوســیله(

اگر بد اند یا احتمال بد هد که امر و نهی او در صورت تکرار شد ن تأثیر می گذ ارد، تکرار کردن آن واجب است. )تحریر الوسیله(

اگــر شــخصی مرتکــب د و حــرام شــود یــا د و واجــب را تــرک کنــد و بــد انــد کــه امــر کــرد ن نســبت بــه هــر د و بــا هــم مؤثــر نیســت ولــی نســبت بــه یکــی از آنهــا عینــااحتمــال تأثیــر را مــی د هــد، نســبت بــه همــان واجــب اســت. )تحریــر الوســیله(

اگــر بــد انــد کــه انــکارش نســبت بــه مطلبــی د ر حــال حاضــر بــی تأثیــر اســت و لکــن مــی د انــد یــا احتمــال مــی د هــد کــه )همیــن( امــر فعلــی نســبت بــه آینــد ه اثــر د ارد )امــر کــرد ن( واجــب اســت. )تحریــر الوســیله(

اگــر بــد انــد یــا احتمــال د هــد کــه نهــی کــرد ن دــر کــم کردــن معصیــت مؤثــر اســت نــه د ر ریشــه کــن کــرد ن آن، واجــب اســت.)تحریــر الوســیله(

د ر بعضــی مــوارد اساســااحتمــالً تأثیــر نافــذ نیســت و حتــی اگــر احتمــال تأثیــر د اد ه نشــود امــر و نهــی واجــب اســت. مثــل آنکــه بــد عتــی د ر اسلامواقــع شــود یــا ســکوت مســلمانان موجــب جــری شــدن ســتمکاران د ر بقیــه محرمــات و بــد عت هــای جدیــد شــود.)تحریر الوســیله(

فصــل دوم: مبــاحث نظــری

مقدمه

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دارای اهمیتــی راهبــردی و مــورد تاکیــد مقــام معظــم رهبــری اســت. بررســی و واکاوی ابعــاد مختلــف ایــن فریضــه، بــرای کســانی کــه مــی خواهنــد بــه ایــن واجــب الهــی عمــل کننــد ضــروری اســت. همچنیــن شــجره طیبــه صالحیــن و صالحــان ایــن کشــور، یکــی از بهتریــن نهادهــا و افــراد بــرای اجــرای ایــن فریضــه اســت. لــذا در ایــن بخــش از نشــریه بــه بررســی ایــن مهــم خواهیــم پرداخــت تــا مربیــان بتواننــد بــا مبانــی، راههــا، شــرایط، آســیبها و دیگــر جوانــب آن آشــنا شــده و بــه کارآیــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر کمــک کننــد.

قالــب و مراحلــی کــه در دروس پیــش رو مشــاهده مــی کنیــد، بــا محوریــت ایجــاد مهــارت در مخاطــب طراحــی گردیــده اســت. بــه طــوری کــه هــر درس از دو بخــش تشــکیل شــده اســت. در بخــش اول مطالــب نظــری بــه طــور مختصــر بیــان مــی شــود و در بخــش دوم، مصادیــق مربــوط بــه هــر درس بــه صــورت ســوالی طــرح شــده، کــه مربــی محتــرم بــا گفتگــو و ســوال از متربیان فضــای تبــادل افــکار و نظریــات را بیــن متربیــان بــاز مــی کنــد.

لزم بــه ذکــر اســت کــه همــه مقــالت ایــن بخــش، برگرفتــه از جــزوه‌ای اســت کــه هیــات معرفتــی مرکــز تولید اندیشــه بســیج تحــت اشــراف حضرت آیــت الله ممدوحــی تهیــه کــرده انــد. برخــود لزم مــی دانیم کــه از زحمــات آن عزیــزان تقدیــر و تشــکر نمائیم.

دورنمایی ازامربه معروف ونهی ازمنکر گفتاری از آیت الله ممدوحی

کْنتمَ خیرُ أمٍةُ أخِرجْتَّ للناسَ تأمرونِ بالمعروفِ وَ تنهون عنْ المْنکِر.)آل عمران)۱۱۰ /

این آیهٔ کریمه به چند نکتهٔ مهم آگاهی می‌دهد:

اول: دموکراسی

امــر بــه معــروف جعــل یــک نــوع حکومــت و نظــارت تربیتــی اســت کــه شــارع د ر نهــاد دســتورهای خــود جاســازی کــرد ه و بــه مســلمانان دســتور نظــارت بــر احــوال و اعمــال د یگــر افــراد جامعــه را د اد ه و ایــن حــق را بــه آنــان د اد ه کــه بتواننــد بــا امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر اصـااح امــت بکوشــند. فرآینــد ایــن فرمــان مترقــی، حکومــت مــرد م بر مرد م اســت.

دوم: مکتب رشد

ایــن مکتــب، شایســتگی مکتــب معصومانـهٔ قــرآن را نشــان می د هــد. یعنــی، آنچنــان امتی را د ر ســایهٔ تعالیــم خــود پــرورش مــی د هــد کــه الیــق مســئولیت بســیار مهــم )امــر بــه معروف و نهــی از منکــر( مــی باشــد. زیــرا، بــه هــر کســی نتــوان ایــن مأموریــت را واگــذار کــرد کــه د ر جامعــه بــه صــورت مربــی بــر رفتــار و کــرد ار مــرد م نظــارت و ســپس، د خالــت کنــد و د ر انجــام امــور فــرد ی و یــا اجتماعــی آنــان هــد ایتگــری کنــد.

سوم: ضرورت آگاهی در مربیان

مربیــان بایــد قبــل از تذکــر و تعلیــم د یگــران، خــود را بــا آگاهیهــای علمــی و توانایــی عملــی مجهــز کننــد تــا از منــش و شــخصیتی مبــرّز و لازم برخوردــار باشــد و تناســبی معقــول و رابطهــای تأثیرگــذ ار بیــن مربیــان و متربیــان برقــرار گــرد د.

چهارم: رشد، معیار برتری

ایــن امــر مهــم، د ر ســطح عمــوم افــراد جامعــهٔ اسلامی نیســت بلکــه، وظیفــهٔ زبــد گان و فرهیختــگان اســت. زیــرا، معیــار رشــد فکــری و برتــری هــر جامعــه د ر طبقــهٔ برتــر علمــی و عملــی آن جامعــه اســت و ایــن طبقــه هســتند کــه معــرف فرهنــگ و پیشــرفت هــر نهــاد اجتماعــی مــی باشــند.

پنجم: گسترهٔ امر به معروف و نهی از منکر

هرکجــا هرنــوع معروفــی تــرک و یــا منکــری معمــول شــود، لازم اســت هرکــس نســبت بــه وظیفـهٔ الهــی خــود عمــل کنــد و بــا امــر و نهــی از منکــر، مانــع وقــوع آن گردد.

شرایط: ـ۱آمــر بــه معــروف و ناهــی از منکــر بایــد بــه خوبــی بــد انــد کــه عملــی را کــه مکلــف تــرک کــرد ه واجــب بــود ه و نیــز، بدانــد آن را کــه بــه جــا آورد ه، حــرام بــود ه کــه د ر غیــر ایــن صــورت چــه بســا فردی امــر بــه منکــر کنــد و از معــروف نهــی نمایــد. ۲ـ احتمــال تأثیــر بــد هــد. زیــرا، اگــر قطــع پیــدا کنــد کــه برخــورد او بــا فــرد متجــاوز هیــچ اثــری نــد ارد بــر او امــر و یــا نهــی واجــب نیســت.

۳ـ شــخص عاصــی،ُ مِصــرّ بــر معصیــت باشــد و اگــر بــد انــد کــه معصیــت او اتفاقــی بــود ه و د یگــر مرتکــب نمــی شــود، امــر و نهــی او واجــب نیســت.

۴ـ د ر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر مفســد ه نباشــد، زیــرا علــت ایــن د ســتور شــارع، د فــع فســاد و تباهــی اســت.

اگــر هــر یــک از ایــن شــرائط رعایــت نشــود، گذشــته از آنکــه غــرض و هــد ف از ایــن تکلیــف را از د ســت د اد هایــم، موجــب ایجــاد ناهنجاریهــا و اخــالا د ر نظــم جامعــه نیــز خواهیــم بــود.

ضرورت امر به معروف و نهی از منکر؛

پیامبــر اکــرم)ص( فرمودنــد: «خــد ای تعالــی از کســی کــه اد عــای ایمــان د ارد ولــی، ضعیــف اســت و ایمــان واقعــی نــد ارد، بیــزار اســت. ســؤال شــد: آن ضعیــف الایمــان کــه د یــن نــد ارد، کیســت؟ فرمــود نــد: کســی که نهــی از منکــر نمیکنــد.(»کافــی/ ج /۵ ص /۵۹ ح )۱۵ د ر روایــت د یگــری فرمــود نــد: «امــت مــن همیشــه قریــن خیــر و ســعاد ت هســتند تــا آنــگاه کــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر میکننــد و نســبت بــه همــد یگــر خوبــی و نیکــی و کمــک میکننــد کــه اگــر ایــن کارهــا را تــرک کننــد، اختــااف د رونــی پیــد ا شــد ه و بعضــی بــر بعــض د یگــر مســلط شــد ه و هیــچ یــار و یــاوری د ر زمیــن و آســمان نخواهنــد داشــت.»

)وسائل الشیعة/ ج /۱۶ باب /۱ ص /۱۲۳ ح )۲۱۱۴۴

تعریف معروف و منکر

لغــت شناســی معــروف و منکــر

«معــروف» بــه معنــای شــناخته شــد ه و پســند یــد ه و منکــر هــم بــه معنای ناشــناخته و ناپســند می‌باشــد. بنابرایــن، معــروف ضــد منکــر اســت. معــروف د ر اصطلاح عبــارت اســت از هــر فعــل و قولــی کــه بــه لحــاظ عقــل یــا شــرع پســند یــد ه اســت و منکــر مخالــف آن؛ یعنــی هــر کار و ســخنی کــه مــورد انــکار عقــل و شــرع اســت.

)ترجمه مفرد ات ج ۲ ص )۳۹۷

میزان شناخت ما از معروف و منکر

زیــاد پیــش آمــد ه کــه از گوشــه و کنــار، اصطلاح امــر بــه معــروف و نهــی از منکر را شــنید ه‌ایــم امــا کمتــر شــد ه کســی معنــای معــروف و منکــر را توضیــح د هــد. زیرا همه تصــور می‌کننــد کــه معنــای معــروف و منکــر واجبــات و محرمــات عبــاد ی اســت. البتــه ایــن د رســت اســت؛ امــا معــروف و منکــر فراتــر از ایــن امــور می‌باشــد. بــه تعبیــر د قیق‌تــر؛ گســتره معــروف و منکــر د ینــی بــه همــه امــور فــرد ی و اجتماعــی زنــد گــی انســان‌ها بــاز می‌گــرد د و نــه فقــط امــور عبــاد ی.

ملاک شناخت معروف و منکر

همــه انســان‌ها می‌تواننــد خوبــی و بــد ی را د رک کننــد؛ ایــن سرشــت د رونــی و ســاختار روح انســان اســت کــه بــه آن فطــرت می‌گوییــم و خــد اونــد انســان‌ها را بــر مبنــای آن آفریــد ه اســت. د ر آیــه ۷ و ۸ ســوره شــمس می‌خوانیــم: «ســوگند بــه نفــس انســان و آن کــه آن را ســامان د اد. ســپس پلیـد کاری و پرهیـزگاری‌اش را به آن الهــام کــرد» بنابرایــن؛ مالک تعییــن معروف و منکــر فطــرت خــود انســان اســت.

امــا فطــرت انســان‌ها همیشــه رشــد یافتــه و ســالم نیســت. چــه بســا کســانی کــه هــوای نفــس بــر آنــان غلبــه د ارد، بگوینــد: «مــا براســاس فطــرت و ذوق خــود عمــل مــی کنیــم!» اگــر همــه اینگونــه عمــل کننــد و هرکــس خــود ش را مـااک خوبــی در آیــه ۷ و ۸ ســوره شــمس می‌خوانیــم: «ســوگند بــه نفــس انســان و آن کــه آن را ســامان داد. ســپس پلیـدکاری و پرهیـزگاری‌اش را بــه آن الهــام کــرد» بنابرایــن؛ ملاک تعییــن معــروف و منکــر فطــرت خــود انســان اســت.

و بــد ی قــرار د هــد، آیــا مالکــی بــرای ســنجش معــروف و منکــر باقــی مــی مانــد؟ آیــا هــرج و مــرج وآشــوب، جامعــه را فــرا نمــی گیــرد؟

راه حــل ایــن اســت کــه مــا بایــد بــه کامل‌تریــن و ســالم‌ترین فطرت‌هــا مراجعــه کنیــم. و ایــن انســان‌های کامــل هســتند کــه د ارای فطــرت ســالم، رشــد یافتــه و کامل‌انــد. آنهــا انبیــا و اولیــای د ین هستند.

مــا نمی‌توانیــم از پیــش خــود مــان و بــا ســلیقه شــخصی چیــزی را معــروف یــا منکــر بد انیـم. امیـر المؤمنیـن می‌فرماینــد: «هر آنچــه شــما مــی‌د انیـد، معــروف یـا منکــر نیســت چــه بســا منکــر را معــروف و یـا معــروف را منکــر بنامید.» )المسترشــد فــی امامه علی بــن ابیطالــب)ع( ص )۴۰۴

بنابرایـن؛ مـااک تعییـن معــروف و منکر، کســانی هســتند کــه مــورد تأییـد خــد اونــد هســتند، یعنی پیامبــر و اهلبیــت ایشــان. همانطــور کــه دــر زیــارت آل یاســین می‌خوانیــم: «معــروف آن چیــزی اســت کــه شــما بــه آن امــر می‌فرمائیــد و منکــر آن چیــزی اســت کــه شــما از آن نهــی می‌فرمائیــد.»

تمرین بستن کمربند ایمنی چه معروفی است؟

آیــا بلنــد بــود ن صــد ای قــرآن از بلنــد گــوی مســجد معــروف نیســت؟

نــگاه کــرد ن بــه د رون خانــه همســایه، معــروف اســت یــا منکــر؟ چــرا؟

آیــا بیــرون بــرد ن دســت از پنجــره خــود رو هنــگام حرکــت بــه د یگــران ضــرر می‌زنــد کــه بگوییــم منکــر اســت؟

آیــا می‌شــود کــه د یــد ن برنامه‌هــای تلویزیــون منکــر باشــد؟

آیـا مصــرف د ارو بــد ون تجویـز پرشــک کار منکــری محســوب می‌شــود؟

عطــر زد ن د ختــران د ر بیــرون منــزل بــد اســت؟ عطــر زد نکــه کار خوبــی محســوب میشــود.

آیــا د عــوت از شــعبد ه بــاز بــرای جشــن‌ها ســرگرمی خوبــی اســت؟

چــه زمانــی نمی‌توانیـم از وســایل د وســتمان استفادهکنیم؟

شستن دوچرخه با آب مسجد اشکالی د ارد؟

اهمیت امربه معروف و نهی ازمنکر

د ر آیــات و روایــات و ســیره اهل‌بیــت بــه موضــوع امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اهمّّیــت زیــاد ی د اد ه شــد ه اســت. د لیــل ایــن همــه اهمّّیـت چنیــن فریضــه‌ای چیســت؟ بــا انجــام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر چــه اثــری د ر جامعــه اسلامی پدید ار می‌شود که این عمل، واجب و ضروری شد ه است؟

بــه راســتی نــوع عملکــرد امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د ر جامعــه چگونــه اســت و چــرا د ر دیــن بــه آن ایــن گونــه توجّــه شــد ه اســت؟ چــه خصوصیّتــی باعــث شــد ه تــا ایــن فریضــه اهمّّیــت یابــد؟ و چگونــه باعــث می‌شــود تــا یــک جامعــه، هماننــد یــک موجــود زنــد ه، هوشــیار و مقــاوم باقــی بمانــد؟ زنــده مانــد ن جامعــه اسلامی، بســته بــه چگونگــی اجــرای فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اســت همانطــور کــه شــهید مطهــری می‌فرماینــد: « ...امــر بــه معــروف و نهــی از منکـر، یگانــه اصلـی اســت کـه ضامــن بقــای اسلام اســت؛ بــه الصطلاح، علــتُمبقیــه اســت. اصلا اگــر ایــن اصــل نباشــد، اسلامی نیســت. رســید گــی کــرد ن د ائــم بــه وضــع مســلمین اســت. آیــا یــک کارخانــه بــد ون بازرســی و رســیدگی د ائمــی مهنــد ســین متخصّــص کــه ببیننــد چــه وضعــی دــارد، قابــل بقاســت؟ اصلا آیــا ممکــن اســت یــک ســازمان همینطــور بــه حــال خــود باشــد، هیـچ د ربــاره‌اش فکـر نکنیـم و د ر عیـن حــال بــه کار خــود اد امــه د هــد؟ ابــدًا..! جامعــه هــم چنیــن اســت.

یــک جامعــه اسلامی اینطــور اســت بلکــه صــد د رجــه برتــر و بالاتر. شــما کــد ام انســان را پیــد ا می‌کنیــد کــه از پزشــک بی‌نیــاز باشــد؟ )مجموعــه آثــار ج ۱۷ ص )۲۳۵

بیمارشــدن جامعــه، بــدون فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

بــد ن انســانی را فــرض کنیــد کــه د ر مقابــل میکروب‌هــای بیمــاری زا و تکثیــر و انتشــار آن‌هــا د ر تمــام بــد ن، بــی تفــاوت باشــد و هیــچ عکــس العملــی نســبت بــه آن‌هــا از خــود بــروز نــد هــد، چــهّ اتفاقــی بــرای او رخ مــی‌د هــد؟ آیــا زنــد گــی او اد امــه د ارد؟ مســلّم اســت کــه بیمــاری بــر آن غلبــه می‌کنــد و نیازمنــد بــه د رمان‌هــای پــر زحمــت و پــر هزینــه د ارد و چــه بســا کــه اقدامــات د رمانــی بــرای او بی‌فایــد ه باشــد و ایــن بیمــاری منجــر بــه فــوت او شــود؛ بــه همیــن نســبت یــک جامعــه ســالم نیــز اگــر امــر بــه معــروف و نهــی از منکر را تــرک کنــد د چــار بحــران می‌شــود و بیماری‌هــای اجتماعــی بــر او غلبــه می‌یابنــد.

ارزش امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر در مقایســه بــا واجبــات دیگــر

حــال اگــر اعضــای بــد ن را بــا یکــد یگــر مقایســه کنیــم، کــد امیــک از ایــن اعضــا مهم‌تــر اســت؟ چشــم؟ گــوش؟ د ســت وپــا؟ و یــا د یگــر اعضا؟

بــا توجــه بــه مطالــب گذشــته بایــد گفــت کــه از مهم‌تریــن بخشــهای عملکــرد بــد ن انســان، نظــام د فاعــی و ایمنــی بــد ن از بیماری‌هــا اســت کــه د و کار انجــام مــی د هــد: شــناخت خــود ی و د فــاع از آن، و شــناخت بیگانــه و برخــورد بــا آن، کــه بد ن بــد ون آن نمی‌توانــد بــه زنــد گــی اد امــه د هــد.

شــهید مطهــری می‌فرماینــد: «

امــر بــه معــروف و نهـی از منکـر، یگانــه اصلــی اســت کــه ضامــن بقــای اسلام اســت؛ بــه اصطلاح، علــتُ مبقیـه اســت. اصلا اگــر این اصــل نباشــد، اسلامی نیســت. عضوهــای بــد ن هــم بــه ایــن بخــش نیــاز د ارنــد و سـاامت ایــن اعضــا بــه نظــارت و جلوگیــری از ورود عوامــل بیمــاری‌زا اســت. بنابرایــن د ر جامعــه اسلامی اهمّّیــت فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر از دیگــر واجبــات و احــکام الهــی بیشــتر بــوده و نســبت بــه آنهــا اولویّــت د ارد. زیــرا ایــن فریضــه باعــث می‌شــود تــا فســاد و فتنــه و تفرقــه و د یگــر بیماری‌هــای اجتماعــی، عــارض بــر مــرد م نشــود و همــه ارکان اجتماعــی، بافــت و عملکــرد ی ســالم د اشته باشند.

جهانــی بــودن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

آیــا بــد ن انســان بــرای ایمنــی خــود نیــاز د ارد تــا فقــط بــه د رون خــود توجّـه کنــد؟ آیا ایــن بــرای او کافــی اســت؟ آیابــدن انســان بــا محیــط پیرامــون خــود بــی ارتباط اســت؟ آیــا عوامــل خارجــی مثــل حــواد ث غیــر مترقّبــه و موجــود ات د یگــر و یــا حتــی افــراد د یگــر نمی‌تواننــد بــه او آســیب برســانند؟ آیــا نیــاز نــد ارد تــا امــور مخــرّب خارجــی را د فــع نمــود ه و منافــع بیرونــی مثــل آب و غــذا را جــذب کنــد؟ پاســخ ایــن ســؤالات روشــن اســت. تــا وقتــی کــه بــد ن انســان بــا محیــط زیســت خــود، روابطــی نامتعــاد ل د اشــته باشــد، نمی‌توانــد ضررهــا و تهــد یــد ات خارجــی را د فــع کنــد و نیازهــای خــود را از د یگــر امــور باز شناســد و ایــن باعــث می‌شــود د ر انــد ک زمانــی از پــا د ر آیــد و زنــد گــی او شــد یــد ا د ر تهــد یــد خواهــد بــود.

بــه همیــن نســبت ضــروری اســت کــه جوامــع اسلامی بــرای تعــاد ل روابــط خــود بــا یکــد یگــر و بــا د یگــر کشــورها اقــد امات لازم را انجــام د هنــد تــا عـااوه بــر اینکــه منافــع مســلمانان جهان حفظ شــود، نســبت بــه تهــد یــد ات دشــمنان اسلام، امنیــت کافــی برقــرار شــود و ایــن هــد ف جــز بــا اجــرای فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــرد ر مقیــاس بیــن المللی ممکن نیســت.

تمرین

اگــر یــک خــود رو بــد ون د لیــل وســط خیابــان بایســتد و خیابــان را مســد ود کنــد و همــه خــود روهــا متوقــف شــوند، امــا هیچ کــس او را امــر و نهــی نکنــد و همه ســاکت باشــند، چــه اتفاقــی د ر رفــت و آمدهــا رخ مــی‌د هــد؟

اگــر مــرد م نســبت بــه تخریــب امــوال عمومــی بی‌اعتنــا باشــند و یــا دــزد ی را ببیننــد کــه مشــغول د زد یــد ن خــود روی دیگــران اســت و از کنــار آن بگذرنــد چــه مشــکالتی د ر شــهر ایجــاد می‌شــود؟

اگــر کســی را ببینیــد کــه د ر محلــه شــما اقــد ام بــه زورگویــی کردــه و یــا مزاحــم نوامیــس مــرد م می‌شــود آیــا شــما ســکوت می‌کنیــد؟ آیــا از تــرس د ر مقابــل او تســلیم می‌شــوید؟ چــه تهــد یــد ی باعــث می‌شــود تــا بــا او مقابلــه کنیــد و او را از ایــن کار بــاز د اریــد؟ اگــر ســکوت کنیــد چــه اتفاقــی خوهــد افتــاد؟

اگــر مــرد م د ر صــف نانوایــی ببیننــد کــه کســی بــد ون نوبــت بــه اول صــف رفتــه و نــان می‌خــرد و ســکوت کننــد، چــه اتفاقــی می‌افتــد؟ آیــا صف‌هــای دیگــر نیــز بــه نظــم خــود باقــی می‌ماننــد؟ نقــش قــوه قضاییــه د ر حفــظ اعتــدال جامعــه چیســت؟ آیــا د ســتگاه قضــا اقــد ام بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر درجامعــه اسلامی اهمّیــت فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر از دیگــر واجبــات و احــکام الهــی بیشــتر بــوده و نســبت بــه آنهــا اولویّــت دارد.

می‌کنــد؟ چگونــه؟ فــرض کنیــد کشــور قــوه قضاییــه نداشــته باشــد. آیــا می‌توانیــد بیماری‌هــای اجتماعــی را مثــال بزنیــد کــه از نبــود ایــن ارگان د ر جامعــه بــه وجــود می‌آیــد؟ بــه نظــر شــما کشــور بــا نبــود ایــن بخــش چقــد ر د وام می‌یابــد؟

فــرض کنیــد کــه د ر کشــور مبــارزه مســتمر بــا مــواد مخــد ر و پیشــگیری از اعتیــاد و مراکــز تــرک اعتیــاد نباشــد؛ آیــا می‌توانیــد پیامــد هــای آن را حــد س بزنیــد؟

آیــا مــی تــوان مســابقه فوتبالــی را تصــور کــرد کــه بــد ون د اور برگــزار شــود؟ بــه نظــر شــما یــک د اور بــه چــه چیــزی امــر و از چــه چیــزی نهــی می‌کنــد؟

چــه ضرورتــی د ارد کــه پدرهــا و مــاد ران مواظــب فرزنــد انشــان باشــند؟ اگــر آن‌هــا نســبت بــه رفــت و آمــد هــا و دوســتان فرزنــد ان خــود بی‌اعتنــا باشــند، د ر آینــد ه فرزنــد انشــان چــه اتفاقــی رخ مــی‌د هــد؟

اگــر ســازمان اســتاند ارد ایــران تعطیــل شــود، کیفیــت کالاهــای تولیــد ی کــشور چگونــه خواهــد شــد؟

امربه معروف و نهی ازمنکر مستحـــب نیســت

امربــه معــروف و نهــی از منکــر، عــااوه بــر اهمّیــت ذاتــی کــه د ارد، یــک فریضــه د ینــی و یــک واجــب الهــی اســت کــه خــد اونــد بــه آن امــر فرمــود ه. امــام خمینــی)ره( می‌فرماینــد: «امــر به معــروف و نهــی از منکر از والاتریـن و شــریف‌ترین واجبات میباشــد و بــه وســیله اینهاســت کــه واجبــات د یگــر برپــا میشــود، و وجــوب اینهــا از ضروریات د یـن اســت و منکـر آن د ر صــورت توجــه به لازمــه انــکار و ملــزم شــد ن بــه آن، از کفّــار می باشــد.» )تحریرالوســیله ج۱ ص)۴۶۲

حکمت وجوب این فریضه

مقــام معظــم رهبــری مــی فرماینــد: «میخواهــم ایــن واجــب فرامــوش شــد ه اسلام را بــه یـاد شــما و ملــت ایران بیــاورم: امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر، همــه آحــاد مردــم بایــد وظیفــه امــر کــرد ن بــه کار خــوب و نهــی کردــن از کار بــد را بــرای خــود قایــل باشــند. ایــن، تضمیــن کنندــه حیــات طیبــه د ر نظــام اسلامی خواهــد بــود. عمــل کنیــم تــا آثــارش را ببینیــم.» )بیانــات د ر جمــع مــرد م قــم )۱۳۶۸

ندای خرد انسانی

امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر نــه تنهــا یــک واجــب شــرعی اســت، بلکــه وجــوب عقلــی هــم د ارد. امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر فقــط د ر جامعــه اسلامی ضرورت نــد ارد بلکــه هــر جامعــه‌ای بایــد نســبت بــه قوانیــن و فرهنــگ خــود مواظبــت و پاســد اری د اشــته باشــد. مقــام معظــم رهبــری در پیــام خــود بــه نخســتین اجـااس پژوهشــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر ۱۳۷۹/۸/۲۳ فرمــود ه‌انــد: «هرچنــد فریضــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر یکــی از بزرگتریــن واجبــات اسلامی اســت، ولــی اگر کســی از ایــن همه چشــم پوشــی کنــد و تنها بــه نــد ایِخــرد انســانی گــوش بســپرد، بــاز هــم بــی شـک ایــن عمــل ســازند ه را فریضه و تکلیــف خواهــد شــمرد. بــه نیکـی خوانــد ن و از بــد ی برحــذر د اشــتن را کـد ام خرد ســالم، ســتایش نمــی کنــد؟ و کـد ام انســان خیرخواه و حســاس، از آن روی مــی گــرد انــد؟»

تمریـــــن

پنجــره همســایه روبرویــی مــا از طبقــه بالا بــه حیــاط خانــه مــا اشــراف د ارد مــا چنــد بــار تذکّـر د اد یــم ولــی بــاز هــم گاهــی نــگاه می‌کننــد. چگونــه بــا آنهــا گفتگــو کنیــم و چــه برخــورد ی کنیــم و بــا چــه بیانــی بــا آنها حــرف بزنیــم تــا مؤثــر باشــد؟

بــراد ر مــن متأهــل اســت و د ر خانه‌شــان ماهــواره د ارنــد و برایشــان زیــاد مهــم نیســت کــه چــه شــبکه‌ای را تماشــا می‌کننــد و ایــن بــر روی فرزنــد شــان تاثیــر گذاشــته، حــال چگونــه آن‌هــا را نهــی از منکــر کنــم؟ او بزرگ‌تــر از مــن اســت می‌ترســم اگــر بگویــم بــه حــرف مــن گــوش نــد هــد. آیــا با ایــن حــال واجــب اســت تذکــر د هــم؟

پســر بیســت ســاله‌ای اســت کــه بــه نمــاز اهمّّیــت نمی‌دهــد. پدــر او خیلــی مذهبــی اســت و چنــد بــار بــا او دعــوا کردــه امــا او بــاز هــم نمــاز نمی‌خوانــد. آیــا پدــرش کار صحیحــی انجــام د اد ه؟ اکنــون چگونــه می‌توانیــم او را امــر بــه معــروف کنیــم تــا نســبت بــه نمــاز ترغیــب شــود؟

چنــد ی اســت کــه بعضــی خانــواد ه‌هــا نســبت بــه رعایــت حجــاب د ر میهمانی‌هــا ســهل‌انگاری می‌کننــد. امــا بعضــی از خانمهــا و آقایــان خجالــت می‌کشــند کــه بــه آنهــا تذکــر د هنــد. آیــا وجــود خجالــت مانــع نهــی از منکــر اســت؟ آیــا باعــث می‌شــود کــه وجــوب نهــی از منکــر از آنهــا ســاقط شــود؟

مــرد ی د ر خانــه، موســیقی لهــوی گــوش می‌کنــد. اگــر خانمــش او را نهــی از منکــر کنــد او بــا د عــوا و پرخاش‌گــری و مشــاجره زنــد گــی خانــواد گــی و زناشــویی را بــه هــم می‌زنــد. آیــا بــا ایــن ضــرر بــاز هــم نهــی از منکــر بــر او واجــب اســت؟

===مراتب امـربه معروف ونهــی از منکر===

وقتــی بــه منکــری برمــی خوریــم، آیــا می‌توانیــم هرطــور کــه دوســت داریــم طــرف مقابــل را از آن نهــی کنیــم؟ شــد ت و ضعــف نهــی مــا بایــد بــه چــه انــد ازه‌ای باشــد؟ آیــا نبایــد بیــن خطــای انجام شــد ه و امــر و نهــی مــا تناســب باشــد؟ آیــا اگــر افــراط و تفریــط کنیم، معــروف و منکــر رعایــت خواهــد شــد؟

بایــد د قــت کنیــم کــه امــر و نهــی مــا د ر اجــرای ایــن فریضه، نســبت بــه چــه معــروف و منکــری واقــع می‌شــود و تــرک معــروف یــا انجــام منکــر، د ر چــه حــد ی و از چــه کســی ســرزد ه اســت تا تناســب رعایت شــود. از ایــن رو، اگــر مــا بتوانیــم بــا کمتریــن رفتــار یــا گفتــار بــه این هــد ف دســت یابیــم، باید بــه همان انــد ازه بســنده کنیــم و وارد مراتب شــدیدتر نشــویم و اگــر منکــر خیلــی زشــت اســت نبایــد بــه مراتــب ابتدایــی اکتفــا کنیــم. زیــرا ممکــن اســت شــدت عمــل و یــا ضعــف عمــل نابجــا، خــود تبــد یــل بــه آســیب اجتماعــی شــود و امــر بــه معــروف یــا نهــی از منکــر، د ر عمــل نتیجــه‌ای وارونــه داشــته باشــد. بــه همیــن دلیــل د ر اسلام حــد ود ایــن مراتــب بــه طــور د قیــق بیــان شــد ه اســت.

مراتب امر به معروف

مرحله قلبی

انســان‌ها بطــور طبیعـی بــا دیــد ن کار خــوب د ر د ل خــود، خوشــحال شــد ه و بــا دیــد ن کار بــد ناراحــت می‌شــوند. ممکــن اســت بعضــی ایــن خوشــحالی و ناراحتــی را بــروز د اد ه و بعضــی د یگــر آن را مخفی کننــد؛ امــا اگــر تــرک معــروف یــا انجــام منکــری را مشــاهد ه کــرد یم، د ر مرحلــه اول بایــد ناراحتــی خــود را نســبت بــه آن ابــراز کنیــم. ایــن کار می‌توانــد روی هــم گــذارد ن پلک‌هــا، اخــم کــردن و چهــره د رهــم کشــید ن، روگــرد انــد ن، د وری کــرد ن و... باشــد.

بیــان امــام خمینــی)ره( دربــاره این مرحلــه: «د ر صــورت احتمــال تأثیر و رفــع منکـر، واجــب اســت کـه بــه مرتبــه )اوّل( کـه ذکـر شــد اکتفــا شــود، و همچنیـن د ر همــان مرتبــهّاول واجــب اســت کــه بــه درجــه ضعیـف تــر اکتفــا گــرد د و اگــر اثــر نکـرد بــه د رجــه بعــد ی منتقــل شــود و انــکارش را از مختصــر شــروع کنــد و اگــر تأثیرنگذاشــت مقــد اری بیشــتر کنــد.» )ترجمــه تحریــر الوســیله ج۲ ص )۳۱۱

مرحله زبانی

بایــد بــا بیــان خــود و بــا گفتوگــو کاری کنیــم تــا فــرد خطــاکار از کار اشــتباه خــود دســت بردــارد. مقــام معظــم رهبــری میفرماینــد: ...«عاملــی کــه جامعــه را اصــااح می‌کنــد، همیــن نهــی از منکــر زبانـی اســت.» )د یــد ار بــا بســیجیان، )۱۳۷۱

امــام خمینی)قــد س ســره( د ر ایــن بــاره فرمــود نــد: «اگــر احتمــال د هــد کــه بــا موعظــه و ارشــاد و گفتــار نــرم، مقصــود حاصــل میشــود، همــان واجــب اســت و تعــد ی از آن جایــز نیســت.» )ترجمــه تحریرالوســیله ج۲ ص )۳۱۳

شرایط بیان خوب

اول اینکــه کلام بایــد متیــن و منطقــی باشــد نــه مغالطه‌آمیــز، بی‌حســاب و بیهــود ه کــه طــرف مقابــل را ســرد رگــم کــرد ه و بــه سرکشــی وا د ارد. مقــام معظــم رهبــری مــی فرماینــد: « قــرآن می‌فرمایـد: اد ع الـی ســبیل ّربــک بالحکمــة )نحــل )۱۲۵ حکمــت، حکمــت، حکمــت. انــد یشــه مســتحکم را تعبیــر بــه حکمــت می‌کننــد. حکمــت، کــه انبیـا بــه آن ممتازند و از آنِ بنــد گان برگزید ه و صالــح اســت، همــان فکــر مســتحکمی اســت کــه هیــچ ابــزار عقالنــی نمی‌توانــد آن را نفــی کنــد و از بیــن ببــرد... هیــچ منکِــری هیــچ مغرضــی هیــچ معانــد ی نمی‌توانــد د ر ّرد آنهــا بکوشــد.» )د یدار با روحانیون، )۱۳۷۵

د وم اینکــه نبایــد خشــن، زننــد ه و همــراه بــا بــد اخلاقی باشــد. رعایــت مالیمــت و نرمی د ر کلام، همــراه بــا مــرد م د اری باعــث می‌شــود تــا بیان مــا د ر د ل انســانها بنشــیند و امــر الهــی را بــا جــان خــود پذیــرا باشــند. ســوم اینکــه نرمــی و مالیمــت نبایــد بــه جایــی برســد کــه حالــت امــر و نهــی از بیــن بــرود. د ســتور د یــن بــه مــا، امــر و نهــی اســت نــه مماشــات و خواهــش و تمنــا. لازم اســت د ر عیــن مالطفــت حالــت آمرانــه را از د ســت نــد هیــم زیــرا فــرد خاطــی، مرتکــب خطــا شــده و بایــد از او مطالبــه شــود کــه خطــای خــود را رهــا کنــد و طلــب جــز بــا امــر یــا نهــی ممکــن نیســت. بیــان مقــام معظــم رهبــری مــرز بیــن التمــاس کــرد ن و امــر و نهــی را بــه زیبایــی روشــن می‌ســازد: «طــرف امــر بــه معــروف و نهـیاز منکـر فقــط طبقــه عامــه مردــم نیســتند؛ حتــی اگــر د ر ســطوح بالا هــم هســتند، شــما بایـد بــه او امــر کنیـد...

طــرف، هرکســی هســت بنــد ه کــه طلبــهٔ حقیــری هســتم از بنــد ه مهم‌تــر هــم باشــد، او هــم مخاطــب امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر قــرار می‌گیــرد.»

)دیدار با مسئولان و کارگزاران نظام، )۱۳۷۹

مرحله عمل‏

گاهــی طــرف د ر د رجــه‌ای اســت کــه نــه اعــراض و هجــران مــا تأثیــری بــر او می‌گــذارد و نــه می‌توانیــم بــا منطــق و بیــان و تشــریح مطلــب، او را از منکــر بــاز د اریــم، بلکــه بایــد وارد عمــل شــویم.

البتــه مرحلــه عملــی امــر بــه معــروف و نهی از منکــر د ر حکومــت اسلامی بــر عهــد ه دســتگاه‌های حکومتــی اســت و د یگــران نمی‌تواننــد بــه عنــوان امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر دســت بــه اقــد امــات عملــی بزننــد زیــرا ایــن کار نیــاز بــه رعایــت حــد ود شــرعی د ارد و تشــخیص و اجــرای ایــن حــد اول اینکــه کلام بایــد متیــن و منطقــی باشــد نــه مغالطه‌آمیــز، بی‌حســاب و بیهــوده کــه طــرف مقابــل را ســردرگم کــرده و بــه سرکشــی وا دارد ود برعهــد ه افــراد متخصــص می‌باشــد کــه از طــرف حاکــم شــرع و ولــی فقیــه د ر جامعــه اسلامی تعییــن می‌شــوند. زیــرا د ر غیــر ایــن صــورت هــرج و مــرج و بی‌نظمی و آشــوب جامعــه را فراخواهــد گرفت و ســود جویــان بــه بهانــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر بــه جــان و نامــوس و مــال مــرد م د ســت د رازی خواهنــد کــرد.

تمرین

اگــر صاحــب مغــازه‌ای کــه دــر کنــار منــزل شــما قــرار دــارد، واحــد تجــاری خــود را بــه آهنگــری اجــاره د هــد و صــد ای ناهنجــار آهنگــری شــما را بــه ســتوه آورد دــر اینجــا شــما بایــد چــه کســی را و بــا چــه مرتبــه‌ای نهــی از منکــر کنیــد؟

د ر میهمانــی خانــواد گــی، یکــی از اقــوام اقــدام بــه ســخن‌چینی می‌کنــد. د ر اینجــا مــا بایــد بــا چــه مرتبــه‌ای او را از غیبــت کــرد ن نهــی از منکــر کنیــم؟

اگــر د ر یــک اد اره دولتــی مشــاهد ه کــرد یــم کــه برخــی از کارمنــد ان بــه دلیــل بی‌انگیــزه بــود ن و توقــع زیــاد از انجــام مســئولیت‌های خــود شــانه خالــی می‌کننــد و بــا برخــورد ی متکبرانــه و طلبکارانــه باعــث نارضایتــی اربــاب رجــوع می‌شــوند؛ آیــا بایــد بــا شــد ت برخــورد کنیــم؟

اگــر د ر بیــن دوســتان شــما کســی باشــد کــه طــرز لبــاس پوشــید ن ا و نامرتــب باشــد و اکثــر ا وقــات بــوی بــد دهــان و بــد ن او حکایــت از مســواک نــزد ن و حمــام نرفتــن د اشــته باشــد و یــا از نــوع آرایــش موهایــش حالــت شــلختگی معلــوم بودــه و گاهــی بــا بی‌توجهــی زبالــه خــود را د ر محیط‌هــای شــهری و تفریحــی رهــا کنــد؛ شــما چــه برخــورد ی بــا ا و خواهیــد داشــت؟ و بــا چــه شــد ت عملــی او را نهــی از منکــر خو اهید کرد؟

اگــر بچه‌هــای کالس بــا صــد ای بلنــد و شــلوغ کاری و بی‌توجهــی بــه د رس معلــم، باعــث برهــم زد ن نظــم کالس شــوند، آیــا بچه‌هــای د یگــر کالس بایــد ســکوت کننــد؟ آیــا بــا وجــود معلــم ســر کالس، بقیــه بچه‌هــا می‌تواننــد بــه آن‌هــا تذکــر د هنــد؟

اگــر بــراد ر یــا خواهــر مــا نســبت بــه پــد ر و مــاد ر بــا تنــد ی و بــی‌اد بانــه حــرف بزننــد، مــا چگونــه می‌توانیــم آن‌هــا را امــر بــه معــروف کنیــم؟

آفات امـــربه معـــروف و نهـــی از منکـــــر

====فراموشی خود====

انجــام ایــن فریضــه نبایــد باعــث شــود کــه فکــر کنیــم خــود مــا هیــچ اشــکالی نــد اریم. بلکــه بایــد خــود مــان را بیــش از د یگــران امــر و نهــی کنیــم. طبــق فرمــود ه مقــام معظــم رهبــری: «هرکـس بایـد واعــظ خــود باشــد، خــود را مراقبــت کنــد، از تخطـی خــود مانــع شــود، امــر بــه معــروف و نهـی از منکـر هــم بکنــد کــه آن امــر خــود بــه معــروف و نهـی خــود از منکـر و موعظــه کـرد ن خــود، بــرِامــر و نهــی و موعظــه دیگــرانِ مقــدّ م اســت. ایـن، همــان تقــوای الهـی اســت کـه از مــا خواســته انــد.» )عید فطر، )۱۳۷۴

==== تنبلــی و سســتی نســبت بــه انجــام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر====

خیلــی از فــراد دلســوز و مؤمــن جامعــه، درعیــن حــال کــه نســبت بــه اهمیــت و کارکــرد عمیــق امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر واقفنــد، امــا بــا ایــن حــال وقتــی د ر زندگــی روزمــرهٔ خــود بــا مصــاد یــق آن مواجــه میشــوند از انجــام آن طفــره رفتــه و بــا توجیهاتــی نســبت بــه آن چشــم پوشـی میکننــد.

یکــی از د الیــل ایــن نــوع تســامح ممکــن اســت بــی حوصلگــی و بــی حســی نســبت بــه مخالفــت بــا دیگــران و بــی میلــی نســبت بــه گفتگــو و مباحثــه د ربــارهٔ اشــتباهات آنهــا باشــد. زیــرا وقتــی به کســی مــی گوییــم کار شــما اشــتباه اســت طبیعتــا او د ر مرحلـهٔ اول قبــول نخواهــد کــرد و مــا بایــد بــا صبــر و حوصلــه بــرای او توضیــح د هیــم و ایــن نیازمنــد صــرف انــرژی و بــرد بــاری اســت.

====عــدم آمادگــی نســبت بــه انجــام مســؤلیت هــای اجتماعی====

شــهید مطهــری میفرماینــد: «اشـکال بیشــتر مــا د ر ایــن بــود ه کــه مــا خــود را آمــاد ه بــرای انجــام چنیــن وظیفــه خطیــری کــه نامــش مســؤولیت عمومــی اجتماعــی بــرای پیــش بــرد هــد فهــای اسلامی اســت، نکــرد ه‌ایــم. نــه آگاهــی مــا کامــل بــود ه و نــه قــد رت اجرائــی مــا. لــذا مــا زیانــی کــه از راه انجــام و اجــرای جاهالنــه ایــن اصــل بــرد ه‌ایــم، از ناحیــه تــرک آن نبــرد ه‌ایــم...

بــه عبــارت دیگــر کارنامــه مــا د ر امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر خیلــی خــراب و ســیاه اســت. معلــوم می‌شــود آگاهــی مــا تــا چــه حــد بــود ه و قــد رت مــا تــا چــه حــد. البتــه اشـکال کار مــا بیشــتر د ر ناحیـه آگاهی اســت نــه د ر ناحیــه قــد رت».‏ )مجموعه آثار ج ۱۷ ص )۵۷۵

زندانــی کــردن و محــدود دیــدن امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

مقــام معظــم رهبری نســبت بــه ایــن انحراف مــی فرماینــد: « اگــر مــا امــر بــه معــروف را د ر یـک د ایـره محــد ود، آن هــم بــه وسـیله افــراد معلومـی، زنــد انـی کنیـم، دشــمن هم در تبلیغــات خــود ش بنــا می‌کند ســم پاشـی کــرد ن، کــه د ر ایــران بناســت از ایــن بــه بعــد، نســبت بــه زنهــای بــد حجــاب، اینطــور عمــل شــود. ایـن واجــبِ به ایـن عظمــت را، کـه قــوام همــه چیـز بــه آن اســت، بیاورنــد د ر د ایرهــای محــد ود، د ر خیابانهــای تهران؛ آن هــم نســبت بــه چنــد نفــر زنـی کـه وضع حجابشــان مثـااً د رســت نیســت. این اســت معنــای امــر بــه معــروف؟! ایـن اســت معنای حضــور نیروهــای مؤمــن د ر صحنــه هــای گوناگــون جامعــه؟! قضیــه، بالاتر از ایــن حرفهاســت.» )د یــد ار بــا روحانیــون )۱۳۷۱

تضعیف نظام اسلامی

دیگــر از آفــات امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر افــراط د ر آن اســت؛ گاهــی امــر و نهی مــا باعــث تخریــب د یگــران میشــود و گاهی ایــن تخریــب منجــر بــه تخریــب اصــل نظام اسلامی شــد ه و آثــار ســوء آن بــه همــه جامعــه اسلامی منتشــر می‌شــود. و ایــن بــه معنــای دســت برداشــتن از امــر و نهــی مســئولین نیســت. بلکــه بــه معنــای د قــت د ر چگونگــی امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر می‌باشــد.

ایجــاد روحیــه ســوء ظن نســبت به افــراد خطــاکار

نبایــد طــوری امــر و نهــی کــرد کــه دیگــران نســبت بــه فــرد خطــاکار بــد بیــن شــوند. رهبــر انقــااب د ر مــورد ایــن موضــوع میفرماینــد: «روایتــی از پیامبــر اکــرم نقــل شــده کــه فرمــود: «ال یبلغنــی احــد منکــم عــن احــد مــن اصحابــی شــیئاً فانّــی احــبّ ان اخــرج الیکــم و انــا ســلیم‌الصّد ر» )مــکارم الاخــااق ص )۱۷ پیــش پیامبــر می‌آمــد نــد و از یکـد یگــر بــد گویـی می‌کـرد نــد و چیزهایی را د ربــاره یکـد یگــر می‌گفتنــد؛ گاهی راســت و گاهـی هــم خلافواقــع. پیامبــر اکـرم بــه مــرد م فرمــود نــد: هیچ‌کـس د ربــاره اصحابم بــه مــن چیـزی نگویـد. د ائمــاً نزد مــن نیایید و از همــد یگــر بــد گویـی کنیـد. مــن مایلــم وقتی‌کــه میــان مــرد م ظاهــر می‌شــوم و بــه میــان اصحــاب خــود مــی‌روم، «ســلیم‌الصّد ر» باشــم؛ یعنــی بــا ســینه صــاف و پــاک و بــد ون هیچگونــه ســابقه و بــد بینــی بــه میــان مســلمانها بــروم.»

)نماز جمعه )۱۳۶۸

تخریــب چهــره هــای مؤمــن توســط نیروهــای بدلــی

گاهــی اوقــات پیــش آمــد ه کــه مــا د ر انجام امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر د رســت عمــل می‌کنیــم امــا افــراد ی کــه فقــط ظاهــراًبــا مــا هــم ســویی د ارنــد طــوری عمــل مــی نماینــد کــه مــرد م را از آمــران و ناهیــان حقیقــی بدبیــن می‌کننــد. عکــس العمــل بــه موقــع نســبت بــه ایــن افــراد و نهــی آنــان از روش خطرنــاک آنــان می‌توانــد از چنیــن اقــد امــی جلوگیــری کنــد.

ســوء اســتفاده بــه اســم امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

عــدّ هٔ د یگــری نیــز نــه بــه قصــد بــد نــام کــرد ن نیروهــای مؤمــن بلکــه بــرای ســود جویــی و رســید ن بــه مطامــع نفســانی خــود شــان د ر پوشــش امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر اقــد ام بــه انجــام منکــرات میکننــد. همانطــور کــه رهبــر عزیز فرمــود ند لازم اســت مواظــب باشــیم و از ایــن اقــد امــات جلوگیــری کنیــم: «مواظــب باشــید کســانی از ایــن واجــب الهــی ســوء استفادهنکننــد. حســاب صــاف کردن‌هــا، بــه خــرد ه حســابهای گذشــته رســید ن، پــرد ه د ری، آبروریـزی، تعــرض بــه نوامیس و عــرض و مــال ایــن و آن بــه بهانــه ایــن واجــب الهـی، اینهــا نباید باشــد. مــرد م باید هوشـیار باشــند... خــود مــرد م، با تیزهوشـی نبایــد بگذارنــد ایــن واجــب الهــی و ایــن فریضــه بــزرگ زمیــن بمانــد، یــا خــد ای ناکــرد ه مــورد ســوء استفادهقــرار گیــرد.»

)د یــد ار بــا اقشــار مــرد م )۱۳۷۱

نــگاه صرفــاً ســلبی بــه امــر بــه معــروف و نهــی از منکــر

نکتـهٔ پایانــی مشــکلی اســت کــه بســیاری از مــا دســت بــه گریبــان آن هســتیم؛ مــا د ر نظــر تصــد یــق می‌کنیــم کــه ایــن فریضــه، هــم امــر بــه معــروف اســت و هــم نهــی از منکــر، امــا د ر عمــل و اجــرای آن بیشــتر توجّــه مــا بــه جنبــه هــای ســلبی معطــوف می‌شــود و معمولا نهــی از منکــر را مهم‎تــر از امــر بــه معــروف می‎بینیــم. د ر حالــی کــه نبــود خوبی‎هــای ضــروری د ر افــراد بــه همــان انــد ازه‎ای مضــر اســت کــه بــود ن بد ی‎ها ضرر د ارد.

تمرین

اگــر دوســتان مــا از مــا خواســتند کــه د ر تظاهــرات اعتراض‌آمیــز شــرکت کنیــم و یــا د ر جایــی تحصّـن کنیــم، آیــا لازم اســت که از قانونــی بــود ن آن، باخبــر شــویم؟

گاهــی دولــت کالاهــای خوراکــی را از بیــن می‌بــرد و نابــود می‌کنــد؛ مثــل نابــود کــرد ن محمولــه خــوراک د ام بــه د لیــل فاســد بــود ن و غیــر بهــد اشــتی بــود ن. آیــا ایــن عمــل تخریــب امــوال مــرد م نیســت؟ چــرا؟

همچنیــن اگــر افــراد ی بــرای اعتــراض بــه امــور سیاســی شیشــه‌های بانک‌هــا و فروشــگا‌ها را شکســته و خــود روهــا را آتــش بزننــد آیا ایــن تخریب امــوال عمومی نیســت؟ آیــا صحیــح اســت کــه بــرای نهــی از منکــر افــراد خطــاکار، خالف‌هــای آنهــا را منتشــر کنیــم؟

گاهــی اوقــات بازرســان اقتصادــی عــااوه بــر بســتن و پلمــپ مغازه‌هــای گرانفــروش، بــر روی د رب آنهــا پارچــه نوشــته اعــاان گرانفروشــی نیــز نصب می‌کننــد. آیا ایــن کار باعــث آبروریــزی مالــک ایــن واحــد تجــاری نیســت؟

اگــر کســی بــه یکــی از اقــوام مــا ظلم کــرد و او د ر جــواب خواســت بــا نــزاع و زد و خورد آن شــخص ظالــم را نهــی از منکــر کنــد و حــق خــود را بگیــرد، آیــا مــا بایــد د ر ایــن کار بــه او کمــک کنیــم؟ د ر ایــن مــورد چــه کســی را و از چــه کاری بایــد نهــی کنیــم و چگونــه؟ اگــر مــا مزاحــم تلفنــی د اشــتیم، آیــا بهتــر نیســت کــه با الفــاظ رکیــک طــوری او را اد ب کنیــم کــه د یگــر مزاحــم نشــود؟ اگر ایــن راه د رســت نیســت چگونــه بایــد برخــورد کنیــم؟ اگــر مشــاهد ه کــرد یــم کــه د زد ی د ر خانــه خالــی همســایه مــا مشــغول د زد ی اســت، آیــا بــه خاطــر اینکــه آبــروی آن دــزد نــرود می‌توانیــم ســکوت کنیــم و د یگــران را خبــر نکنیــم؟ چــرا؟

فصــل ســـوم: نکته‌های اخلاقی از آیت الله خوشوقت

سوراخ شدن کیسه اعمال

کســی کــه اخــااق خــوش در خانــه دارد ماننــد کســی اســت کــه روزهــا را روزه دارد و شــبها را عبــادت کنــد. دریــک کلام زبــان باعــث ســوراخ کــردن کیســهٔ اعــالا اســت، هرچــه اعضــا زحمــت مــی کشــند و جمــع مــی شــوند یــک حرکــت زبــان کیســه را ســوراخ مــی کنــد! اگــر از زن و فرزنــد غضبنــاک شــدید بایــد از مهلکــه خــارج شــوید وگرنــه قطعــاً زمیــن خواهیــد خــورد.

شرط دیــدن امــام زمــان تقواســت و بــس؛ مقــداری هــم زبــان را قــرص داشــن اســت و بایــد ثابــت کنــی اختیــار زبانــت را داری.

کسی متوجه نشود!

انجــام اذکار و نوافــل و روزه در عمــوم خطرناک اســت و شــیطان، آدم را زمیــن مــی زنــد. شــیطان اول منــی گذارد کار انجــام شــود ولــی اگــر دیــد راســخی، از روش دیگــر زمیــن مــی زنــد او خیلــی وارد اســت، لــذا بایــد خیلــی خیلــی مواظــب بــود و طــوری عمــل کــرد کــه هیــچ کــس متوجــه نشــود حتی خــودت هــم متوجه نشــوی.

عقل

آدم عقــل دارد، بعضــی راه دنیــا را انتخــاب مــی کننــد، بعضــی هــم راه بندگــی را، اگــر راه بندگــی را ادامــه دهــد، از خــارج بــه او کمــک مــی شــود و عقــل زیــاد مــی شــود.

کســیکه دارای ایــاان در حــد بالاســت، همــه چیــز بــرای او تفریــح اســت. هــر کــه تفریــح مــی خواهــد بیایــد در ایــن راه...! تــازه از نعمتهــای خــدا بیشــر هــم لــذّت مــی بــرد.

هدف از آمدن اهل بیت(ع)

انســان‌ها خودشــان را مــی خواهند در خــاک فروکنند. یــک عمــر خــاک بــازی مــی کننــد و بعــد هــم متــام مــی شــود. امــا حــرات معصومین)علیهم السلام( در نقطــه مقابلنــد. اگــر خداونــد ایــن جارچــی هــا را منــی فرســتاد، هیچــگاه اینهــا خــاک را بــرای رفــن بــه طــرف خــاک آفریــن رهــا منــی کردنــد. امــا خداونــد بوســیله حــرات معصومیــن )علیهــم السلام( بــا لطایــف الحیــل بــا دعــا کاری مــی کند،کــه اینهــا دلشــان آنجــا را بخواهــد و یــواش یــواش بــه آن طــرف حرکــت کننــد.

فرق صحیح بودن اعمال با قبول شدن اعمال

قبولــی اعمال بــا صحیــح بــودن آن فــرق مــی کنــد کــه صحــت از عــذاب نجــات مــی دهــد ولــی عــدم قبولــی آن آثــاری را کــه در اثــر قبولــی بــر مــی گــردد، نــدارد و خــدا از متّقیــن قبــول مــی کنــد. چطــور وقتــی کســی بــا کســی دشــمن اســت یکــی هدیــه

بفرســتد دیگــری قبــول منــی کنــد و لــو اینکــه هدیــه را فرســتاده باشــد، اینجــا هــم همینطورســت.

راه مبارزه با وسوسه‌های شیطان چیست؟

بــرای مبــارزه بــا وســاوس شــیطان لازمســت انســان معــده اش ســبک باشــد بــرای همیــن در مــاه مبــارک مــی گوینــد شــیطان در غــل و زنجیــر اســت. البتّــه جوانانــی کــه ازدواج نکــرده انــد بیشــر این موضــوع را رعایــت کننــد وســه روز روزه در هــر مــاه را ترک نکنند. وسوســهای شــیطان تناوبــی اســت؛ در وسوســه اول اگــر مغلــوب شــدی در وسوســه بعــدی حتامً شکســت مــی خــوری واگــر زمیــن نخــوردی به-راحتــی وسوســه بعــدی دفــع مــی شــود.

اگــر شــیطان وسوســه کــرد نبایــد دور وسوســه گشــت، بایــد رسیعــاً دربــاره آن فکــر نکــرد کــه هرچــه فکــر کنــی و مبانــی بدتــر مــی شــود.

برنامه روزانه ما چگونه باشد؟

برنامــه روزانــه زندگــی: -۱ اســتفاده از نعمــت هــای خــدا وشــکر آن.-۲ عبــادات خــدا در ایــن بیــن.-۳ کســب روزی حلال وکار در هــر روز ۸( ســاعت مفیــد( آنقــدر کــه نیــاز بــر آورده شــود نــه بیشــر.)البته اگــر رشایــط ســخت و اســتثنایی اســت وخــرج در منــی آیــد حدّاکــر ۲ ســاعت اضافــه کاریســت.( حــال: در ایــن بیــن واجبــات ومحرّمــات بــه انســان برخــورد مــی کنند انســان مرتبــه معنــوی خــود را بــا انجــام وتــرک آنهــا بالا مــی بــرد.)در صــورت اختیــار بــا عبــادت بیشــر وکیفیــت بالاتر مقــام را بالاتر بــرد( همیــن وبــس.

شکر

شــکر خــدای تعالــی ســه قســم اســت: عمـااً )یعنــی انجــام واجــب وتــرک حــرام(، زبانــاً و قلبــاً )بدانیــم کــه نعمتهــا از اوســت( یعنــی ســه پایــه شــکر! همــواره بایــد شــکر بگوییــم و ایــن را در نظر داشــته باشــیم کــه خــدا همیــن قلیــل شــکر مــا را بــه رشطــی قبــول مــی فرمایــد کــه در نظرمــان قصــد در شــکر همــواره باشــد. چــون مــا وقتــی شــکر مــی کنیــم نعمــت اضافــه مــی دهــد و ایــن خــود شــکر مــی خواهــد، عـااوه بــر ایــن شــکر بــا اعضــای بدن اســت و ایــن شــکر مــی خواهــد و... یعنــی همــواره مــا عقبیــم در شــکر خــدای تعالــی. از طرفــی اگــر کســی اعــراف بــه عجــز خــود در شــکر خداونــد کنــد، بــه واقعیــت نزدیــک تــر از کســی اســت کــه مــی خواهــد نعمتهــا را دانــه دانــه شــکر کنــد.

جلب محبت مردم

جلــب محبــت مــردم نصــف عقــل اســت. در غیــر دایــره واجــب و حــرام بایــد بــا کمــک عقــل طــوری برخــورد و زندگــی کــرد کــه محبــت شــان جلب شــود و آرزو کننــد بــاز هــم بــا شــاا برخــورد داشــته باشــند. ایــن خیلــی خــوب اســت و اثرهــای دنیایــی و آخرتــی بســیار دارد. در خانــواده هــم بایــد طبــق دســتورات اسلام عمــل کــرد بــا زن وبچــه. بــا بچــه بایــد بــا رفاقــت برخــورد کــرد و بــا دعــوا و فحــش و زدن تأثیــر حــرف از بیــن مــی رود.

تربیت، «نصیحت کردن» نیست!

آنچــه مســلم اســت ایــن اســت کــه بخــش عمــده‌ای از شــخصیت یــک فــرد کــه ســهمی بــارز و عمــده در زندگــی دارد، در آن دســته از رفتارهایــی شــکل مــی گیــرد کــه بــه صــورت «غیــر کلامــی» پنهــان و خامــوش بــه او ارائــه مــی شــود. تنهــا بخــش اندکــی از اثرگــذاری هــای تربیتــی آن هــم در ســطح بســیار ناپایــدار و گــذرا از طریــق زبــان و در قالــب نصیحــت و پنــد و انــدرز حاصــل مــی شــود.

متــداول تریــن و رایــج تریــن تصــور اشــتباه آمیــز مربیــان و یــا اولیــاء در تربیــت این اســت کــه انتظــار داشــته باشــند هــر آنچــه را کــه بــه متبــی مــی گوینــد قلبــاً بپذیرنــد؛ در حالــی کــه گفــن، تربیــت کــردن نیســت. اظهــار کردن واقعیــت هایــی کــه در ذهــن وجــود دارد یــک انگیــزه طبیعــی اســت کــه شــخص بزرگســال را وادار مــی کنــد تــا بخواهــد دیگــران هــم از ایــن واقعیــت هــا آگاه شــوند. امــا ایــن آگاهــی در مرحلــه ناپایــدارِ دانســن متوقــف مــی شــود و منــی توانــد تأثیــر تربیتــی بــه خــود بگیــرد، درســت هــاان گونــه کــه نــوازش کــردن کــودک تــب او را درمــان منــی کنــد، گفــن واقعیــت هــا بــه او نیــز نــه جهــل او را درمــان مــی کنــد و نــه مشــکالت شــخصیتی و رفتــاری اش را.

رســالت مربــی در ایــن اســت کــه متبــی را از وابســتگی هــای کلامــی و نصایــح بیرونــی برهانــد و بــا فراهــم ســازی زمینــه هــای مســتعد و مســاعد او را بــه درون خویــش رهنمــون ســازد. بهتیــن ذکرهــا و نافذتریــن داروهــا و حتــی مؤثرتریــن روش هــای درمانــی در درون انســان اســت. بهتیــن نصایــح در خویشــن فــرد نهفتــه اســت، تنهــا آمــاده ســازی روانــی و تزکیــه دل را مــی طلبــد تــا فرد از «حجــت هــای بیرونــی» پــی بــه «حجــت هــای درونــی» خــود بــرد، از «عقــل دیگــری» رهــا گشــته و بــه « عقــل خــود» دســت یابــد از «نصیحــت غیــر» بپرهیــزد و از «نصیحــت خــود» ســیراب شــود.

در مــورد مشــکالت و ناهنجــاری هــای اخلاقی و رفتــاری نیــز همیــن حکــم صــادق اســت. اگر متبــی بنابــر اقتضــای ســن و رشایــط خــاص تحــول روانــی، دچــار مشــکالت رفتــاری مــی گردنــد قبــل از آنکــه بــرای معالجــه و تغییــر رفتــار آن هــا از طریــق کلامــی و نصیحــت اقــدام کنیــم بهــر اســت بــه روش هــای عملــی و فراهــم کــردن موقعیــت هــای تربیتــی تکیــه کنیــم تــا خــود بــه خــود مشــکل مــورد نظــر مرتفــع گــردد.

بــرای مثــال، اگــر یــک متبــی از افرسدگــی روانــی رنــج مــی بــرد و نســبت بــه محیــط، همســالان و محــرک هــای محیطــی بــی تفاوت و بــی علاقه شــده اســت، بــه جــای اینکــه از طریــق نصیحــت او را بــه زندگــی با نشــاط و فعــال دعــوت کنیــم کــه قطعــاً بیهــوده بــه نظــر مــی رســد، بایــد رشایطــی را فراهــم کنیــم کــه او از وجــود خویــش لــذت بــرد؛ «احســاس مفیــد بــودن» در او ریشــه بگیــرد؛ بــه کارهایی کــه مــی توانــد انجــام دهــد تشــویقش کنیــم تا او بــا احســاس موفقیــت و پیــروزی تصویــری کــه از خــود دارد تغییــر دهــد و خواهیــم دیــد بــا ایــن «عمــل و رفتــار»، خــود بــه خــود احســاس افسردگی و انــدوه را از درون او زدوده ایــم. بــدون اینکــه بــا کلام و نصیحــت بــا او برخــورد کــرده باشــیم.

تعـارف بـی تعــارف همه اش را می‌خواهم

یــادم هســت بســتنی کــه مــی خریــد، حتما بــه مــن تعــارف مــی کــرد. همیــن باعــث شــده بــود کــه مــن ایــن عــادت پســندیده را یــاد بگیــرم.

خواهــر شــهید رمــزی از آداب معــارشت بــرادر شــهیدش حمیدرضــا ایــن گونــه مــی گویــد: حمیدرضــا بــا متــام حرکاتــش بــه مــن درس مــی داد. امــا مــن آن زمــان متوجــه نبــودم. یــادم هســت بســتنی کــه مــی خریــد، حتــااً بــه مــن تعــارف مــی کــرد. همیــن باعــث شــده بــود کــه مــن ایــن عــادت پســندیده را یــاد بگیــرم. امــا وقتــی مــن بــه حمیدرضــا تعــارف مــی کــردم، مــی گفــت: یــا همــه اش را بــده، یــا مــن منــی خواهــم. مــن هــم براســاس آن شــیطنت بچــه گانــه، بــه او بســتنی منــی دادم.

حالا کــه فکــر مــی کنــم مــی بینــم او بــا این عملــش مــی خواســت بــه مــن بیامــوزد کــه تعــارف دروغیــن در کارنامــه اعــالا ثبــت مــی شــود و او دلــش منــی خواســت کــه مــن بــه دروغ چیــزی را بــه اهــل خانــه یــا دوســتان تعــارف کنــم.

آسیــب‌های حلقــه داری

طی مسیر اشتباه

د ر فرآینــد پیــاد ه ســازی جریــان صالحیــن، تربیــت؛ ســه مرحلــه اساســی د ارد که شــامل: «جــذب، تثبیــت و رشــد» مــی باشــد امــا متأســفانه در ایــن میــان گاه مشــاهده مــی شــود کــه دــر برخــی از مســاجد و پایــگاه هــای کشــور، طــی ایــن فرآینــد اصیــل تربیتــی بــه اشــتباه د ر قالــب ســیکلی معیوب صــورت مــی پذیــرد و بــه جــای مراحــل؛ جــذب، تثبیــت و رشــد. فرآینــد غیرصحیــح و غیراصولــی «جمــع، تفریــح و د فع» جانشــین، ســه مرحلــه اصلــی شــد ه اســت که بــه دلیل طــی ایــن مســیر اشــتباه و نادرســت، چه بســا دیــد ه مــی شــود د ر برخــی مواقــع خواســته هــا، توقعــات، انتظــارات و اهــد اف غایــی برخــی مربیــان و ســرگروه هــای صالحیــن د ر ایــن بــاره، متفــاوت از نیــاز واقعــی یــک مربــی تربیتــی دینــی از نــوع مســجد ی گــرد یــد ه اســت.

از آنجــا کــه جریــان صالحیــن، یــک جریــان تربیتــی و زیربنایــی اســت و بــا هدــف رشــد و تعالــی انســان هــا صــورت مــی پذیــرد، پــس جــذب دــر جریــان صالحیــن، جــذب بــه معنویــت و اخـااق اســت، جــذب بــه ســلوک رفتــاری مربــی اســت و از همــه مهمتــر جذب بــه خوبــی هــا و پاکــی هاســت.جذبی کــه جــوان و نوجــوان فطرتــاً بــه آن گرایــش د ارد و از د رون تشــنه آن اســت.

چنانکــه د ر د وران د فــاع مقــد س و د ر جبهــه هــم درســت همیــن طــور بــود ه اســت کــه مثلا رزمنــد گان اسلام د ر فــاان محــور عملیاتــی و یــا فــاان دســته و گروهــان و گــرد ان فقــط جــذب نمــاز شــب فرمانــد ه شــان مــی شــد نــد و یــا تحــت تأثیــر اخـااق و مــرام او قــرار مــی گرفتنــد. بنابرایــن و بــا ایــن توضیحات؛کســی کــه مــی گوید، بــد ون جایــزه د اد ن، بــد ون شــام و ناهــار د اد ن و یــا بــد ون پــول خرج کــرد ن، نمــی توان افــراد را جــذب حلقــه‌های تربیتــی کرد، مســلماً چنین فــرد ی د ارد اشــتباه مــی کنــد و د ر واقــع او د ارد افــراد را جمــع مــی کنــد نــه جــذب.

د ر هــر حــال، نتیجــه قــرار گرفتــن د ر ایــن ســیکل معیــوبِ تربیتــی آن اســت کــه اگــر ســرگروه هــای صالحیــن بــه اشــتباه افــراد را بــه جــای جــذب کــرد ن، جمــع کننــد و پــس از آن نیــز بــه جــای تثبیت مــد ام آنهــا را تفریح ببرنــد تــا پرانــد ه نشــوند و بــه بهانــهٔ فوتبال و امثــال آن، حضورشــان د ر حلقــه تربیتــی اد امــه پیــد ا کنــد مســلماً حاصــل نهایــی این فرآینــد؛ مطمئنــاً بجــای «رشــد»، «د فــع» خواهــد شــد. زیــرا وقتــی دــر یــک حلقــه تربیتــی صالحیــن، جــذب درســت و مؤثــری صــورت نپذیــرد، بطــور قطــع و یقیــن حضــور افــراد دــر آن مســجد و پایــگاه تثبیــت نخواهد شــد و دــر نهایــت دــر پایــان کار نیــز جوانــان و نوجوانــان، بــه جــای طــی د وره رشــد د ر حلقــه صالحیــن از گــروه د فــع خواهنــد شــد بــه گونــه‌ای کــه کــم کــم نیازهــای کاذب آنــان جایگزیــن نیازهــای واقعــی خواهد شــد، نیازهایــی کــه معمولا بیشــتر د ر محیــط خــارج از مســجد و پایــگاه بــرآورد ه مــی شــود.

جذب به خود نه به خدا

یکــی از آســیب هــای جــد ی نظام حلقــهداری صالحیــن، گرفتــار آمــد ن د ر د ام مــراد و مرید پــروری اســت کــه د ر واقــع مــراد و مریــد پــروری، وقتــی اتفــاق مــی افتــد کــه مربــی و ســرگروه، اعضــای حلقــه هــای تربیتــی را بــه خــود جــذب کننــد نــه بــه خــد ا.

د ر ایــن خصــوص، چــه بســا د یــد ه می شــود کــه برخــی افــراد، بــا فضــل فروشــی و تظاهر بــه اعمــال نیــک و انجــام رفتــار نمایشــی د ینــی، بــه دنبــال مریــد پــروری مــی باشــند و خــود را عامــل ســعاد ت و هــد ایــت اعضــای گــروه مــی پنــد ارنــد.

مربــی صالحیــن، حتمــا بایــدُپـل اتصــال بــه خــد ا باشــد بــه گونــه‌ای کــه متربــی بــا عبور از مربــی بــه خــد ا برســد نــه آنکــه د ر فــرد متوقــف شــود.

اصلاکســی کــه احتمــال مــی د هــد د ر چنیــن مواقعــی پایــش بلغــزد و د چــار تردیــد شــود از اول هــم نبایــد وارد عرصــه کار فرهنگــی شــود، مــا کــه عــد د ی نیســتم کــه بتوانیــم بــی مدــد الهی کســی را تربیــت کنیم بلکــه دــر ایــن بیــن بایــد بدانیــم کــه مربــیِ واقعــی همــه انســان هــا دــر اصــل، تنهــا خداونــد رب العالمیــن اســت و بدــون عنایــت او، هیــچ هدایتــی صــورت نخواهــد پذیرفــت، چنانچــه دــر ایــن بــاره، قــرآن کریــم مــی فرمایــد:َفمـنُیؤمِـنِبـاللهیهــدَقَلبـه؛ یعنی: کســی کــه ایمــان بــه خــد ا بیــاورد قلبــش را هــد ایــت مــی کنیم.)تغابــن )۱۱ د ر هــر صــورت و بــه جهــت آنکــه حلقــه هــای تربیتــی صالحیــن حتــی المقــد ور، گرفتــار آســیب جــد ی مــراد و مریــد پــروری نشــوند بهتــر اســت کــه:

-۱ همــواره ایــن اصــل را بــه متربیــان یــاد آور شــویم کــه د ر طــی مســیر کمــال و ســعادت، مـااک و معیار اصلــی برای متربیان آن اســت کــه توجــه شــان بطــور مــد اوم بــه راه باشــد نــه منــاد یــان راه.

-۲ مربیــان و ســرگروه هــای حلقــه هــای تربیتــی متفــاوت، ســالانه جابــه جــا شــوند و اعضــای گــروه را بــه د یگــران بســپارند.

-۳ نــوع و میــزان دوســتی مربــی بــا متربیان، همــواره تحــت کنتــرل و نظــارت دقیــق قــرار بگیــرد و مســئوالن بالا دســتی، مانــع شــخصی شــدن روابــط مربــی و ســرگروه بــا اعضــای حلقه هــای تربیتــی صالحین شــوند.

کم توجهی به کرامت انسانی اعضای حلقه

گاهــی د یــد ه مــی شــود مربــی یــا ســرگروه صالحیــن چــون د ر محلــهٔ مســجد زند گی مــی کنــد و از موفقیــت اجتماعــی و فرهنگــی خانــواد ه هــا و شــغل پــد رانشــان اطــااع د ارد، بیــن بچــه هــا فــرق مــی گــذارد، بــه عنــوان مثــال، یکــی را بیشــتر تکریــم می‌کند و بــه د یگــری کــم توجهــی مــی نمایــد.

ایــن د ر حالیســت کــه امــام راحــل )ره(؛ د ر فرمایشــی ارزشــمند، خطــاب بــه معلّمــان مــی فرمــود: «فکــر نکنیــد ایــن د انــش آمــوز یــک کشــاورز، کاســب یــا بــازاری اســت بلکــه فکــر کنیــد ایــن فــرد رئیــس جمهــور آینــد ه، یــا وکیــل و وزیــر آینــد ه خواهــد شــد.» همچنیــن یکــی د یگــر از جنبــه هــای منفــی ایــن آســیب جــد ی ایــن اســت کــه گاهــی موجــب می شــود مربــی و ســرگروه، نســبت بــه تکریــم شــخصیت افــراد کــم توجــه شــود و بــه اعضــای گــروه نگاهــی از بالا بــه پاییــن داشــته باشــد.

د ر ایــن بــاره بیــان ایــن مطلــب، حائــز اهمیــت اساســی اســت کــه همــواره یــاد مــان باشــد یکــی از اصلــی تریــن رمــوز موفقیــت صالحیــن د ر مســیر رشــد و شــکوفایی افــراد و تربیــت شــاگردان موفــق، احیــاء شــخصیت اعضــای گــروه و تأمیــن کرامــت انســانی آنــان اســت.

احتــرام بــه متربــی، د ر هــر رد ه ســنی کــه باشــد د ر واقــع اســتوارترین محــورِ وزیــن تربیــت و ســنگ بنــای پــرورش دینــی اســت، بــا تکریــم شــخصیت متربیــان مــی تــوان بــه ســهولت روحیــه تعالــی جویــی و کمــال طلبــی را د ر آنــان زندــه کــرد.

چنانچــه د ر روایــات اسلامی مــی خوانیــم کــه اگــر کســی احســاس کرامــت نفــس کنــد هرگــز آن را بــا معصیــت کوچــک نخواهــد کــرد و د ر مقابــل اگــر کســی نفســش برایــش کــم ارزش باشــد از شــرش ایمــن نخواهیــد بــود.

بــر ایــن اســاس و مطابــق آمــوزه هــای دینــی، منشــاء اکثــر کــج روی هــا، خطاهــا و ســوء رفتارهــای افــراد بــزه کار را د ر زنــد گــی مــی تــوان د ر تحقیــر شــخصیت آنــان د ر د وران کــود کــی جســتجو کــرد. د ر هــر صــورت د ر ایــن خصــوص و بــه لحــاظ تربیتــی همــواره توصیــه مــی شــود کــه خطــاب مربــی بــه تمامــی اعضــای گــروه، دــر مواقــع رســمی عباراتــی مثــل «دوســت عزیــز»، «آقــای فالنــی»، «برادــر گرامــی» و از ایــن قبیــل باشــد و د ر مواقــع غیررســمی نیــز مــی تــوان متناســب بــا ظرفیــت افــراد و صمیمیتــی کــه وجــود د ارد از عبارتــی همچــون «جــواد جــان» و امثــال آن، استفادهکــرد.

===شخصیت مهمتر از مسئولیت===

چــه ترفنــد جالبــی! بــرای اد اره بچههــا بــه آنهــا مســئولیت مــید هیــم. مثـااً آن کــس کــه زیــاد شــلوغ میکنــد را مســئول نظــم میکنیــم و بــه ایــن وســیله ســاکتش مینماییــم؛ یــا آن کــس کــه د یــر بــه جلســه میآیــد را مســئول تأخیــر و حضــور و غیــاب میکنیــم تــا رفــت و آمــد ش را کنتــرل نماییــم. چــه روش خــوب و زود بــازد هــی! امــا تــا بــه حــال فکــر کــرد هایــم کــه چــرا مســئولیت د اد ن ایــن قــدر جــاد و میکنــد و ایــن چــه اکســیری اســت کــه شــلوغترین را بــه آرامتریــن؛ و بینظمتریــن را بــه منظمتریــن تبــد یــل مینمایــد؟

بچه تــر کـه بــود یــم، وقتــی مســئولیتی را بــه دوشمــان میگذاشــتند، همــه تالشمــان را میکــرد یــم کــه بــه بهتریــن نحــو از عهــد هاش برآییــم؛ طــوری کــه مثلا اگــر د ر مراســمی مســئولیت نــد اشــتیم، ممکــن بــود اصلا د ر آن شــرکت نکنیــم امــا وقتــی کــهِســمَتی مییافتیــم و وظیفــهای، از جــان و د ل مایــه میگذاشــتیم و خــود را فــد ا میکــرد یــم.

حالا کــه بزرگتــر شــد هایــم، از همیــن ترفنــد استفادهمیکنیــم و بــرای اد اره بچههــا بــه آنهــا مســئولیت مــید هیــم. مثـااً آن کـس که زیــاد شــلوغ میکنــد را مســئول نظــم میکنیــم و بــه ایــن وســیله ســاکتش مینماییــم؛ یــا آن کــس کــه دیــر بــه جلســه میآیــد را مســئول تاخیــر و حضــور و غیــاب میکنیــم تــا رفــت و آمــد ش را کنتــرل نماییــم. چــه روش خــوب و زود بــازد هــی! امــا تــا بــه حــال فکــر کردهایــم کــه چــرا مســئولیت د اد ن ایــن قــد ر جــاد و میکنــد و ایــن چــه اکســیری اســت کــه شــلوغترین را بــه آرامتریــن؛ و بینظمتریــن را بــه منظمتریــن تبــد یــل مینمایــد؟

آن چــه متربــیِ شــلوغ تــو را آرام میکنــد، مســوولیت نیســت؛ بلکــه شــخصیتی اســت کــه تــو بــه او د اد‌های، چــه ایــن کــه اگــر هزارتــا از ایــن مســوولیتها را فــرد دیگــری حوالــهاش کنــد، بــا غرولُنــد کنــارش میزنــد. مثــل مشـکل بیشــتر والــد یــن کــه فرزنــد شــان د ر خانــه هیــچ کاری نمیکنــد ولــی بــرای پذیرفتــن یـک وظیفــه د ر مــد رســه خــود را بــه آب و آتــش میزنــد. بــرای همیــن بایــد گفــت وای بــه حــال مربــی کـه متربــی اش از مســئولیتد اد نهــای او میگریــزد و خوشــا بــه حــال اویــی کـه متربــی اش بــرای مســوولیت لحظهشــماری میکنــد! زیــرا متربــی میخواهــد شــخصیت خــود را حفــظ کنــد و رشــد د هــد، و تــو بــا د اد ن این مســئولیت بــه او کمــک میکنــی. حالا بایــد مواظــب باشــی کــه حــب مقــام جلــوی شــخصیت او را نگیــرد و گمراهــش نکنــد.

امــا شــخصیت تنهــا هــم فایــد‌های نــد ارد. مخصوصــاً شــخصیتی کـه بــاد آورد ه باشــد و بــا بــاد ی د یگــر از بیــن بــرود. پــس حالا بایــد ایــن شــخصیت را د ر مســیر د رســت قــرار د هــی تــا هــد ف و وســیله د ر یـک صراط مســتقیم باشــند. کافــی اســت کـه او را آن قــد ر بــا شــخصیت بــار آوری کــه بــد ون حضــور تــو د رس و مدرســه و جلســه، آن را از د ســت نــد هــد و چنــان کرامتــی را پیــد ا کنــد کــه گنــاه را د ور از شــأن خــود بــد انــد. آن وقــت د یگــر خیالــت راحــت باشــد کـه از هــد ایــت او هراســی نیســت، چــون بــه فرمــود ه امیرالمومنیــن حاضــر نمیشــود ایــن دُ رگرانمایــه را بــا معصیــت خــراب کنــد: «مَــنْ کُرَمــتْ علیــه نفســهُ لــمُ یهْنهــاِ بالمْعِصیة.»)غررالحکــم، ص )۲۳۱

همــان طــور کـه اگــر چنیــن شــخصیتی نیافــت، آن قــد ر خطرنــاک مــی شــود کـه طبــق فرمایش امــام هــاد ی علیهالسلام بایــد از او ترســید: «مَـن هانَـتَعلیــهِ نفسُــهَفـاا تأمَـنَّ شـره.‏»

)بحارالانوار، ج۷۲، ص)۳۰۰

تــو ایــن شــخصیت را بــه او بدــه و لحظــه بــه لحظــه بــا خــد ایــش آشــنا کـن؛ آن گاه ببیــن که بجــای لــذتِ شــخصیت و مســئولیت از ســوی تــو و د یگــران، چگونــه به د نبال شــخصیت جــاود ان مــیرود و خــود را بــه خــد ای مهربــان میســپارد؛ تــو فقــط بــه او ایــن شــخصیت را بــد ه.

نکته‌ها

نکته‌هایی پیرامون روش گفتگو بــا متربیان

اگر به دنبال برقراری ارتباط مناسب هستید، باید بدانید که این کار مستلزم تمرین، ممارست و تتلاش فراوان است. بدون برقراری ارتباط هماهنگ، حــل و تبییــن مســائل با مشــکالت بســیاری مواجــه مــی شــود.

به خاطر د اشته باشید که د ر یک مباحثــه، قرار نیست کسی « برنده» شود. اگر د ر نهایت به نتیجه‌ای که برای هر د و طرف مقبول باشد، نرسید، آنگاه هیچ یک از طرفین پیروز تلقی نمی‌شوند.

نرمــش از انواع بهترین ابزارها برای برقراری گفتگوی سالم به شمار مــی رونــد. پیش از اینکه بخواهید د ر مورد ممشکلات خود به بحث بنشینید، بر روی تمام روش‌های ممکن د ر گفتگــو، به دقت فکر کنید.

وقتــی کــه زمان بحث کرد ن د ر مورد موضوعات حساس فرا می‌رسد، سعی کنید با دیدمثبت پیش بروید. به جای اینکه یــک د فعــه شروع کنید به مشاجره و جدل، گفتگو را اینطور آغاز کنید که هر یک از طرفیــن باید د ر رابطه به رشد و ارتقا دست پیدا کند، بعد بگویید ععلاقمندید تا د ر مورد پاره‌ای از مسائل که موجب بهبود وضعیت خودتان می‌شود با او به صحبت بنشیند. بهتر است که ابتد ا از مسائل مثبت شروع کنید و بعد کم کم به سمت مسائل جدی تر، تغییر مسیر دهید.

به حرف‌های طرف مقابل به دقت گوش دهید و بازتاب فکری خود را مستقیماً به او منتقل کنید. باید کاری کنید که او مطمئن شود شما حرف‌هایش را درک می‌کنید. اگر از عبارت « چیزی که من از تو شنیدم این است که »... یکی از بهترین راه هایــی است که به واسطه آن می‌توانید مطمئن شوید که منظور طرف مقابل را به د رستی د رک کرد ه‌اید.

برای نشان د اد ن «کارت وقت اضافه» هیچ تردیدی به د ل راه ندهید. اگر بحث شما بیش از اندازه حاد شود، به راحتی می‌توانید آنرا متوقف کنید. همچنین اگر از د ایره عقل و منطق خارج نیز شد، بهتر است اد امه آنرا به زمان و یا مکان دیگری که تصور مــی کنیــد ممکن است نتیجه بهتری بگیرید، موکول کنید.

مطمئن شوید که حرکت اعضای بدن، ححالات چهره، و تن صدایتان، با پیغامی که قصد د ارید به طرف مقابل منتقل کنید، د ریک راستا قرار د ارند.

 صاد ق باشید، حرف‌های خود را به طور مستقیم بیان کنید و د ر موضوعات عینی با هم به بحث بپرد ازید. اگر وارد مشاجره‌ای شوید که د ر آن هدف خود را معین نکرد ه باشید، مطمئن باشید که به هیچ کجا نخواهید رسید. اگر تصور می‌کنید که نمی‌توانید به نتیجه مطلوب دست پیدا کنید، حداقل سعی کنید بحث را با یک جمله مثبت به پایان برسانید. ممثلاً : « خوشحالم که هر د و توانستیم احساســات مــان را با هم د ر میان بگذاریم، بهتر است بعداً نیز د ر مورد این مطلب با هم گفتگو کنیم تا به راه حل بهتری برسیم.»

هیچ گاه سعی نکنید با لحن تند شروع به خوارکرد ن طرف مقابل نمایید. عقاید طرف مقابل را بی ارزش فرض نکنید و هیچ گاه او را به تمسخر نگیرید. د ر عوض، با دقت به حرف‌های او گوش دهید و بعد دلیل مخالفت خود را با برهان و منطق و با رعایت کامل احترام، با او د ر میان بگذارید.

بایــد توجــه داشــت کــه طــرح مباحــث و یــا مشــکالت متربــی بــه گونــه‌ای باشــد کــه د ر آخــر امانــت د اری شــما بــرای عضــو حلقــه تصــد یــق شــود. البتــه ایــن موضــوع منافاتــی بــا ایــن نکتــه نخواهــد د اشــت کــه گاهــی اوقــات شــاید لازم باشــد از یــک نفــر ســومی )مثـااً مربــی( بــرای حــل بهتــر مســائل کمک گرفتــه شــود.

درمان روحیه عدم فعالیت متربی

عــد م فعالیــت و تنبلــی گاهــی موقــت و گــذرا اســت و گاهــی مزمــن و بیمارگونــه. گاهــی تنبلــی ناشــی از بیــکاری اســت. اگــر عــد م فعالیــت دــاوم داشــته باشــد بــه یــک بیمــاری مزمــن تبــد یــل مــی شــود. اگــر تنبلــی بــه صــورت یــک عــاد ت و بیمــاری د ر آمــد ه باشــد بایــد، طــی د وره‌ای کوتــاه یــا طولانی مدــت د رمــان شــود. راه هــای درمــان نســبت بــه افــراد و روحیــات و شــرایط آن هــا مختلــف اســت.

بعضی از این راه‌ها عبارتند از:

ریشه یابی علت عدم فعالیت متربی

.۲ ایجــاد انگیــزهٔ فعالیــت بــا امــوری مثل برگــزاری مســابقات از آســان تــا ســخت بــا شــیب مالیم. .۳ تشــویق بــه موقــع و قــرار دادــن پــاد اش‌هایی بــرای فعالیت.

۴عــدم ســختگیری و پرهیــز از هــر چیــزی کــه موجــب احســاس ســختی کار مــی شــود. .۵ایجــاد حــس اعتمــاد و تــوکل د ر افــراد بــا امــوری مثــل عــد م ســرزنش و عد م حساســیت و ایــراد نگرفتــن از شــخص و ذکــر خــد ا و تکیــه بــر قــد رت و حمایــت او.

.۶پرهیــز ازِشـکوه و شــکایت د ر حضــور شــخص و جلوگیــری از گلــه گــذاری و شــکوه و نــق زد ن و غــر زد ن توســط او.

.۷کمــک بــه نظــم د ر برنامــه ریــزی و انجــام فعالیــت هــا د ر زمــان خــود و عدــم تأخیــر دــر انجــام آن هــا.

.۸ ایجــاد امیــد واری و رفــع نــگاه بــد بینانــه و ناامیــد ی د ر شــخص.

.۹توجه به گذر زمان و کمبود وقت.

دو نکته موثر

یکــی از نکاتــی کــه دــر زد ود ن ایــن روحیــه موثراســت، آن اســت کــه بــا توجــه بــه شــناختی کــه مربــی ازعالیــق و اســتعد ادهــای متربــی پیــد ا مــیکنــد بــه او مســولیت هایــی درحلقــه و ســپس د ر پایــگاه و مجموعــه بــد هــد والبتــه بــا مراقبــت ازآفــات مســئولیت.

ازد یگر نــکات، هماهنگــی بــا خانــواد ه متربــی جهــت اعطای مســولیت هایــی د ر منــزل ومطالبه از اوســت. مهــم تریــن نکتــه د ر ایــن مــورد همــان شــناخت اســتعد اد و عالیــق فــرد وِسـیرد ادــن او د ر همــان مســیر اســت تــا از ایــن کســالت بیــرون آیــد.

عــد م فعالیــت و تنبلــی گاهــی موقــت و گــذرا اســت و گاهــی مزمــن و بیمارگونــه. گاهــی تنبلــی ناشــی از بیــکاری اســت. اگــر عــد م فعالیــت د اوم داشــته باشــد بــه یــک بیمــاری مزمــن تبدیــل مــی شــود. اگر تنبلــی بــه صــورت یــک عــاد ت و بیمــاری د ر آمــد ه باشــد بایــد، طــی د وره‌ای کوتــاه یــا طولانی مد ت درمــان شــود. راه هــای درمــان نســبت بــه افــراد و روحیــات و شــرایط آن هــا مختلــف اســت.

فقط جهت یادآوری

چند نکته در مورد تحسین و تشویق

تشویق و تحسین در میان جمع اثر بیشتری د ارد، اما باید به گونه‌ای باشد که به افراد دیگر توهین نشود. تشویق و تحسین نباید از حد معمول و معقول بگذرد؛ زیرا ممکن است متربی را به غرور و خود بینی مبتا سازد. علت تشویق باید معین باشد تا فرد بفهمد که به چه منظور تشویق شده است تا آن ویژگی‌ها را پیش از پیش در خود بپروراند. تشویق وسیله است و نباید به صورت غایت و هد ف درآید. در امر تشویق، اگر به کسی وعد ه د اد یم، حتماً به وعد ه خود وفا کنیم. نباید تشویق، صورت رشوه به خود گیرد. باید از اخاق یا رفتار نیک فرد ستایش شود نه از خود او، تا این که متربی بفهمد که کار او ارزش دا ر د و به جهت رفتارش تشویق شد ه است.

ارث تعجب برانگیز یک شهید

وقتی نمازش تمام شد، پرسیدم:

«د عــای د یگــری بلــد نیستی؟ســال هاســت دــر قنــوت هایــت ایــن د عــا را مــی خوانــی:

«ربنا افرغ علینا صبراً و »... گفــت: «صبــر چیــز خوبــی اســت مــی توانــد ایمانــت را ریشــه د ار کنــد و نگــذارد پایــت د ر مشــکالت و گرفتــاری هــا بلــرزد.» گفتم:«خــب د ر امــا چــرا فقــط ایــن د عــا؟ جوابــم د اد:ایــن ارث یــک شــهید اســت کــه بــه مــن رســید ه اســت.» بــا تعجــب پرســید م: «ارث؟یــک دعــا؟» گفــت:

«بلــه نمــی د انــم کــد ام عملیــات بــود. مجروحــی را برایمــان آورد نــد کــه ۱۸ســال بیشــتر نــد اشــت. اســمش علــی باقــری بــود. بــه خاطــر ترکــش هایــی کــه خــورد ه بود،حالــش اصلا خــوب نبــود. حــد ود ســاعت د و صبــح کــه بــه هــوش آمــد، بــه هــوای اینکــه اذان صبــح را گفتــه انــد، مهــر خواســت تــا نمــاز بخوانــد، برایــش خــاک تیمــم آورد م، تیمــم کــرد و نشســته نمــاز خوانــد.

معلــوم بــود کــه د رد زیــاد ی را تحمــل مــی کنــد. د ر قنوتــش عاشــقانه از خــد ا،صبــر و اســتقامت مــی خواســت: «ربَنـاَ أفـرِغَ علَینـاَ صبًـرِّاَ وثبـتْ أقـدَ امَنـاَ وانصُرنا علــیْ القــوْمْ الَکِافِرینَ» پــرورد گارا! پیمانــه شــکیبایی و اســتقامت را بــر مــا بریـز! و قــد مهــای مــا را ثابــت بــد ار! و مــا را بــر جمعیت کافــران، پیـروز بگــرد ان!)بقــره)۲۵۰/ نمــازش کــه تمــام شــد،کلی مقــد مــه چینــی کــرد و گفت:خانــم پرســتار! شــما خیلــی خوبیــد. امــا مــی د انید،ریشــه موهــای تــان پیــد اســت! او جــای بچــه مــن بــود امــا د رس بزرگــی بــه مــن د اد. او شــهید شــد... امــا از آن روز بــه بعــد تصمیــم گرفتــم، ذکــر قنــوت هایــم د عــای او باشــد.»

فرازهایی از وصیت نامه شهیـدمحمــودکیــاء

وصیتــم بــه همــه بــراد ران و خواهــران اینســت کــه خــد ا را ناظــر اعمــال خــود بــد انیــد و از گنــاه کــرد ن بهراســید و عمــل شایســته را ذخیــره خــود قــرار د هیــد و از کار حــرام پرهیــز کنیــد. هــد فــی را د ر زنــد گــی د ر نظــر بگیریــد کــه عوضــی از زحمــات شــمار را بــه دســت آورد و بــا هواهــای نفســانی مبــارزه کنــد و آرزوهــای د ور و د راز را بکوبــد. تقــوا و اســتقامت د ر د ل عمل را وســیله نجــات خــود قــرار د هیــد و درســتکاری و راســتگویی را ســرمایه مــرگ خود و بــا قلبــی بینــا راه صحیــح و صــراط مســتقیم را بپیماییــد. نمــاز و روزه و خصوصــاً جهــاد د ر راه خــد ا ســرلوحه زنــد گــی خــود ت ان قــرار د هیــد. و گــول د نیــا نخوریــد کــه بــه زود ی ســپری مــی شــود و د ر د ام مــرگ مــی افتیــد. پــس د ر ســن جوانــی بــرای خــد ا قــد م بــرد اریــد و امــروز کــه جبهــه هــا احتیــاج بــه شــما د ارد جبهــه هــا را پــر کنیــد.

بــراد ران و خواهــران، زنــد گــی آنقــد ر شــیرین و مــرگ آنقــد ر تلــخ نیســت کــه از آن وحشــت داشــته باشــیم. پــس اگــر جوانــان محلــه، شــهر و کشــور بــه درجــه رفیــع شــهاد ت نایــل شــد نــد، بــه خــدا قســم، بــه د یــد ارخــد ا شــتافتند. خــد ا هــم آن هــا را د ر بهشــت جاویــد ان جــای مــی د هــد.

طرفــد ار والیــت فقیــه باشــید و از امــام خمینــی اطاعــت کنیــد چــرا کــه اطاعــت از او اطاعــت از امــام زمــان )عــج( اســت. خدایــا، اطاعــت تــو را هنگامــی کــه منــاد ی حــق ندــا دــاد، بــا جــان پذیرفتــم و آگاهانــه همــراه ســپاهیان پیامبــر حضــرت محمــد )ص( راهــی جبهــه شــدم. پــس از خــد ای مهربــان اگــر کشــته شــد م مــرا د ر خانــه امــن خــود جــای دــه و مــرا د ر صــف شــهد ا قــرار د ه. خدایــا؛ مــا را د ر د نیــا و آخــرت، خیــر و نیکــی عطــا فرمــا و مــا را از عــذاب آتــش جهنــم حفــظ نمــا.

بازگشت به نشریات