فرهنگ مصادیق:اطاعت و فرمانبری در احادیث
محتویات
فرمانبری از خدا و آثار آن
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: الطّاعَةُ قُرَّةُ العَینِ؛ طاعت خدا، نور چشم است.
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: إنّهُ لا یُدرَکُ ما عِندَ اللّهِ إلاّ بطاعَتِهِ؛ به آنچه نزد خداست جز با طاعت از او، نتوان رسید.
امام علی علیه السلام ـ به خدای سبحان ـ گفت: لَم تَخلُقِ الخَلقَ لوَحشَهٍ و لا استَعمَلتَهُم لِمَنفَعَهٍ ••• و لا یَنقُصُ سُلطانَکَ مَن عَصاکَ و لا یَزِیدُ فی مُلکِکَ مَن أطاعَکَ
به خاطر تنهایی خود، آفریدگان را نیافریدی و برای سود، به کارشان نگرفتی ••• عصیانِ عاصیان، از قدرت تو نکاهد و اطاعت فرمانبرداران، بر پادشاهی تو نیفزاید.
امام علی علیه السلام:
خَلَقَ الخَلقَ حینَ خَلَقَهُم غَنِیّا عن طاعَتِهِم، آمِنا مِن مَعصِیَتِهِم؛ لأنّهُ لا تَضُرُّهُ مَعصیَةُ مَن عَصاهُ و لا تَنفَعُهُ طاعَةُ مَن أطاعَهُ
آفریدگان را در حالی بیافرید که به طاعت آنان نیازی ندارد و از معصیت آنان در امان است؛ زیرا نافرمانیِ نافرمانان به او زیان نمی زنَد و فرمانبریِ فرمانبرداران به او سودی نمی رسانَد.
امام علی علیه السلام ـ به انسان ـ فرمود:
لَم تَخلُ مِن لُطفِهِ مَطْرَفَ عَینٍ فی نِعمَةٍ یُحدِثُها لکَ، أو سَیِّئَةٍ یَستُرُها علَیکَ، أو بَلِیَّةٍ یَصرِفُها عنکَ، فما ظَنُّکَ بهِ لَو أطَعتَهُ؟!
در نعمتی که برای تو پیش می آورَد، یا گناهی که از تو می پوشانَد، یا بلایی که از تو برمی گرداند، لحظهای از لطف او دور نبودهای؛ پس اگر فرمانش را بری چه خواهد کرد؟!
امام علی علیه السلام: الطَّاعَةُ غَنیمَةُ الأکیاسِ. طاعت خدا، غنیمت زیرکان است.
امام علی علیه السلام: الطَّاعَةُ حِرزٌ. طاعت خدا، پناهگاهی استوار است.
امام علی علیه السلام: الطَّاعَةُ للّهِ ِ أقوی سَبَبٍ. فرمانبری از خدا، محکمترین رشته است.
امام علی علیه السلام: الطّاعةُ تُطفِئُ غَضَبَ الربِّ. فرمانبری از خدا، خشم پروردگار را فرو مینشاند.
امام علی علیه السلام: الطّاعَةُ عِزُّ المُعسِرِ، الصَّدَقةُ کَنزُ المُوسِرِ. طاعت، عزّت تنگ دست است، صدقه، گنج توانگر است.
امام علی علیه السلام: طاعَةُ اللّهِ مِفتاحُ کُلِّ سَدادٍ و صَلاحُ کُلِّ فَسادٍ. طاعت خدا، کلید هر درستی است و مایه اصلاح هر گونه تباهی.
امام علی علیه السلام: أطِعْ تَغنَمْ. فرمانبردار باش تا غنیمت بری.
امام علی علیه السلام: أجدَرُ الناسِ برَحمَةِ اللّهِ أقوَمُهُم بالطّاعَةِ. سزاوارترین مردم به رحمت خدا، فرمانبردارترین آنهاست.
امام علی علیه السلام: بالطّاعَةِ یکونُ الإقبالُ. با طاعت است که بخت روی میآورد.
امام علی علیه السلام: بالطّاعةِ یکونُ الفَوزُ. با طاعت است که رستگاری حاصل میشود.
امام علی علیه السلام: بادِرِ الطّاعَةَ تَسعَدْ. به سوی طاعت بشتاب تا سعادتمند شوی.
امام علی علیه السلام: اِجعَـلُوا طـاعَـةَ اللّهِ شِعـارا دُونَ دِثارِکُم. فرمانبری از خدا را جامه زیرین خود قرار دهید.
امام علی علیه السلام: إنَّ اللّهَ سبحانَهُ جَعَلَ الطّاعَةَ غَنیمَةَ الأکیاسِ عِندَ تَفرِیطِ العَجَزهِ.
خدای سبحان، طاعت [خود] را غنیمتی قرار داده است که مردمان زیرک و هوشیار به هنگام کوتاهی کردن نا توانان درمانده، آن را از آنِ خود میکنند.
امام علی علیه السلام: إذا قَوِیتَ فَاقْوَ علی طاعَةِ اللّهِ سبحانَهُ، إذا ضَعُفتَ فاضعُفْ عن مَعاصِی اللّهِ.
اگر نیرومندی، در طاعت خداوند سبحان نیرومند باش و اگر ناتوانی در نافرمانی از خدا، ناتوان باش.
امام علی علیه السلام: أکرِمْ نفسَکَ ما أعانَتکَ علی طاعةِ اللّهِ. تا زمانی که نفْسِ تو در راه فرمانبری از خدا یاریت میرساند، او را گرامی دار.
امام علی علیه السلام: ثابِرُوا علی الطّاعاتِ و سارِعُوا إلی فِعلِ الخَیراتِ. در طاعات خدا پایداری ورزید و به انجام کارهای خیر بشتابید.
امام علی علیه السلام: إنّ أنصَحَ الناسِ أنصَحُهُم لنفسِهِ و أطوَعُهم لِرَبِّهِ. خیر خواهترین مردم کسی است که نسبت به خود خیر خواه تر و در برابر پروردگارش، فرمانبردارترین مردم باشد.
امام علی علیه السلام: إذا أخَذتَ نفسَکَ بطاعَةِ اللّهِ أکرَمتَها و إنِ ابتَذَلتَها فی مَعاصِیهِ أهَنتَها.
اگر نفْس خویش را به طاعت خدا گیری، آن را گرامی داشتهای و اگر در نافرمانی او به کار گیری، خوارش کردهای.
امام علی علیه السلام: أطِعِ اللّهَ سبحانَهُ فی کُلِّ حالٍ و لا تُخْلِ قَلبَکَ مِن خَوفِهِ و رَجائهِ طَرْفَةَ عَینٍ.
در همه حال خدای سبحان را اطاعت کن و دل خود را لحظهای از بیم و امید او تهی مدار.
امام علی علیه السلام: علَیکُم بطاعَةِ مَن لا تُعذَرُونَ بجَهالَتِهِ. بر شما باد فرمانبرداری از کسی که در شناخت او معذور نیستید.
امام علی علیه السلام: إنّ وَلِیَّ محمّدٍ مَن أطاعَ اللّهَ و إن بَعُدَت لُحمَتُهُ و إنّ عَدُوَّ محمّدٍ مَن عَصَی اللّهَ و إن قَرُبَت قَرابَتُهُ.
دوستِ محمّد صلی الله علیه و آله کسی است که از خدا فرمان برد، هرچند خویشاوند او نباشد و دشمنِ محمّد صلی الله علیه و آله کسی است که خدا را نافرمانی کند، اگر چه از خویشان نزدیک او باشد.
امام علی علیه السلام: لَو قد عایَنتُم ما قَد عایَنَ مَن ماتَ مِنکُم لَجَزِعتُم و وَهِلتُم و سَمِعتُم و أطَعتُم!
اگر آنچه را رفتگان شما دیدهاند میدیدید، بی گمان بیتابی میکردید و میهراسیدید و فرمان خدا را به گوش دل میشنیدید و فرمان میبردید!
امام علی علیه السلام ـ در نامه خود به حارث هَمْدانی ـ نوشت:
أطِعِ اللّهَ فی جَمیعِ اُمورِکَ؛ فإنَّ طاعَةَ اللّهِ فاضِلَهٌ علی ما سِواها.
در همه کارهایت فرمانبردار خدا باش؛ زیرا که فرمانبری از خدا بر هر چیز دیگری برتری دارد.
امام زین العابدین علیه السلام ـ در دعا ـ گفت:
اللَّهُمَّ صَلِّ علی محمّدٍ و آل محمّدٍ و اجعَلْنا مِمَّن سَهَّلتَ لَهُ طریقَ الطّاعَةِ بالتّوفیقِ فی مَنازِلِ الأبرارِ، فَحُیُّوا و قُرِّبُوا و اُکرِمُوا و زُیِّنُوا بخِدمَتِکَ.
بار خدایا! بر محمّد و آل محمّد صلوات فرست و ما را از کسانی قرار ده که با توفیق خود راه طاعت و رسیدن به منازل ومقامات نیکان را برایشان هموار کردی؛ پس با خدمت به تو، حیات یافتند و مقرّب شدند و گرامی گشتند و آراسته گردیدند.
امام هادی علیه السلام: مَن أطاعَ الخالِقَ لَم یُبالِ بسَخَطِ المَخلوقِ. هر که آفریدگار را فرمان برد، از خشم و ناخشنودی مخلوق پروایی به دل راه ندهد.
هر چه خدا فرمان داده نیکوست
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله ـ در حجّة الوداع ـ فرمود:
یا أیُّها الناسُ و اللّهِ ما مِن شَیءٍ یُقَرِّبُکُم مِنَ الجَنَّهِ و یُباعِدُکُم مِنَ النّارِ إلاّ و قد أمَرتُکُم بهِ.
ای مردم! به خدا سوگند چیزی نیست که شما را به بهشت نزدیک و از آتش دوزخ دورتان گرداند مگر این که شما را به آن دستور دادم.
امام علی علیه السلام ـ در سفارش به فرزند خود ـ فرمود:
إنّه [یَعنِی اللّه َ سبحانَهُ] لَم یَأمُرْکَ إلاّ بِحَسَنٍ و لَم یَنهَکَ إلاّ عن قَبِیحٍ.
خدای سبحان تو را جز به آنچه نیکوست فرمان نداده و جز از آنچه زشت است، باز نداشته است.
نافرمانی از خدا و فرمان بردن از شیطان
امام علی علیه السلام ـ در توصیف گمراهان ـ فرمود:
دَعاهُم رَبُّهم فَنَفَرُوا و وَلَّوا و دَعاهُمُ الشَّیطانُ فاستَجابُوا و أقبَلُوا!
پروردگارشان آنان را خواند، اما نپذیرفتند و روی گرداندند و شیطان فراخواندشان، دعوتش را پذیرفتند و به او روی آوردند!
امام علی علیه السلام:
دَعاکُم رَبُّکُم سبحانَهُ فَنَفَرتُم و وَلَّیتُم و دَعاکُمُ الشَّیطانُ فَاستَجَبتُم و أقبَلتُم، دَعاکُمُ اللّهُ سبحانَهُ إلی دارِ البَقاءِ و قَرارَهِ الخُلُودِ و النَّعماءِ و مُجاوَرَهِ الأنبیاءِ و السُّعَداءِ، فَعَصَیتُم و أعرَضتُم و دَعَتکُمُ الدُّنیا إلی قَرارَهِ الشَّقاءِ و مَحَلِّ الفَناءِ و أنواعِ البَلاءِ و العَناءِ، فَأطَعتُم و بادَرتُم و أسرَعتُم.
پروردگارتان شما را فراخواند اما شما نپذیرفتید و پشت کردید و شیطان شما را فراخواند، دعوتش را پذیرفتید و به او روی آوردید. خداوند شما را به سرای ماندگار و جایگاه جاویدان و پر نعمت و همسایگی با پیامبران و نیکبختان خواند، امّا شما نافرمانی کردید و روی گرداندید و دنیا شما را به جایگاه بدبختی و محل فنا و نیستی و انواع بلا و رنج و گرفتاری خواند و شما فرمان بردید و پیشی گرفتید و شتافتید.
فرمان بردن از پیامبر صلی الله علیه و آله و اولیای امر (اوصیای پیامبر صلی الله علیه و آله)
امام علی علیه السلام: إن أطَعتُمُونِی فَإنّی حامِلُکُم إن شاءَ اللّهُ علی سبیلِ الجَنَّهِ و إن کانَ ذا مَشَقَّهٍ شَدیدَهٍ و مَذاقَهٍ مَریرَهٍ.
اگر اطاعتم کنید، به خواست خدا شما را به راه بهشت میبرم، هرچند راهی پر رنج و پر مرارت باشد.
امام علی علیه السلام ـ در فرمان ولایت مصر به مالک اشتر ـ نوشت:
وَ اردُدْ إلی اللّهِ و رسولِهِ ما یُضلِعُکَ مِن الخُطُوبِ و یَشتَبِهُ علَیکَ مِن الاُمورِ؛ فقد قالَ اللّهُ تعالی لِقَومٍ أحَبَّ إرشادَهُم: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الْأَمْرِ مِنْكُمْ فَإِنْ تَنَازَعْتُمْ فِي شَيْءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَالرَّسُولِ»[۱] فالرَّدُّ إلی اللّهِ الأخذُ بِمُحکَمِ کتابِهِ و الرَّدُّ إلی الرَّسولِ الأخذُ بِسُنَّتِهِ الجامِعَهِ غیرِ المُفَرِّقَهِ.
مسائل دشواری را که از پس آنها برنمی آیی و اموری را که در آنها شبهه و تردید داری، به خدا و رسول او ارجاع ده؛ چه، خدای متعال به کسانی که دوست داشته ارشادشان کند، فرموده است: «اى كسانى كه ايمان آورده ايد خدا را اطاعت كنيد و پيامبر و اولياى امر خود را [نيز] اطاعت كنيد پس هر گاه در امرى [دينى] اختلاف نظر يافتيد آن را به [كتاب] خدا و [سنت] پيامبر [او] عرضه بداريد». ارجاع دادن به خداوند، همان عمل کردن به محکمات کتاب اوست و ارجاع دادن به رسول همان عمل کردن به سنّت اوست که مایه اتحاد و همبستگی است و از پراکندگی و جدایی جلوگیری میکند.
امام علی علیه السلام ـ پس از سپردن ولایت مصر به مالک اشتر، در نامهای به مردم مصر ـ نوشت:
أمّا بعدُ، فقد بَعَثتُ إلَیکُم عَبدا مِن عِبادِ اللّهِ، لا یَنامُ أیَّامَ الخَوفِ ••• فَاسمَعُوا لَهُ و أطِیعُوا أمرَهُ فیما طابَقَ الحَقَّ، فإنّهُ سَیفٌ مِن سُیُوفِ اللّهِ.
اما بعد، من بندهای از بندگان خدا را سوی شما فرستادم که به روزگار ترس، نمیخوابد••• پس از او حرف شنوی داشته باشید و فرمانش را تا جایی که با حق سازگار است، اطاعت کنید؛ زیرا که او شمشیری از شمشیرهای خداست.
امام صادق علیه السلام:
إنّ اللّهَ عَزَّ و جلَّ أدَّبَ نَبِیَّهُ علی مَحَبَّتِهِ، فقالَ: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ»[۲] ثُمّ فَوَّضَ إلَیهِ فقالَ عَزَّ و جلَّ: «مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»[۳]
خداوند عزّ و جلّ پیامبرش را بر مهر و محبّت خویش تربیت کرد و سپس فرمود: «راستی که تو را خویی والا است» آنگاه [کار دین و امّت را] به او وا گذارد و فرمود: «هرچه را پیامبر برای شما آورده بگیرید و از آنچه بازتان داشته است، باز ایستید».
امام صادق علیه السلام:
إنَّ اللّهَ أدَّبَ نَبیَّهُ صلی الله علیه و آله حتّی إذا أقامَهُ علی ما أرادَ قالَ لَهُ: «وَ أْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ»[۴]، فلَمّا فَعَلَ ذلکَ لَهُ رسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله زَکّاهُ اللّهُ فقالَ: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِيمٍ»،[۵] فَلَمّا زَکّاهُ فَوَّضَ إلَیهِ دِینَهُ فقالَ: «مَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا»[۶]
خداوند پیامبر خود را تربیت کرد و چون او را بدان سان که خواست ساخت، به او فرمود: «به نیکی فرمان ده و از نادانان روی گردان». چون رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین کرد، خداوند او را ستود و فرمود: «تو را خویی والاست» و چون بدین گونه وی را ستود، دین خود را به او وا گذار نمود و فرمود: «هرچه را پیامبر برای شما آورده بگیرید و از هرچه بازتان داشته است، باز ایستید».
برترین طاعتها
امام علی علیه السلام: أفضَلُ الطّاعاتِ هَجرُ اللَّذّاتِ. برترین طاعتها، ترک لذّتها [ی نامشروع] است.
امام علی علیه السلام: أفضَلُ الطّاعاتِ العُزُوفُ عنِ اللَّذّاتِ. برترین طاعتها، کناره گرفتن از لذّتها [ی نامشروع] است.
امام علی علیه السلام: أفضَلُ الوَرَعِ تَجَنُّبُ الشَّهَواتِ. برترین پارسایی، دوری کردن از شهوتهاست.
کسانی که شایسته فرمانبری اند
امام علی علیه السلام: أطِعِ العاقِلَ تَغنَمْ، اِعْصِ الجاهِلَ تَسلَمْ. از خردمند اطاعت کن تا سود بری و به حرف نابخرد گوش مده تا سالم مانی.
امام علی علیه السلام: أطِعْ أخاکَ و إن عَصاکَ و صِلْهُ و إن جَفاکَ. از برادرت اطاعت کن، گر چه او از تو نافرمانی کند و با وی پیوند ساز، گر چه او از تو بِبُرد.
امام علی علیه السلام: أطِعِ العِلمَ و اعْصِ الجَهلَ تُفلِحْ. از علم فرمان بر و جهل را نافرمانی کن تا رستگار شوی.
امام علی علیه السلام: مَن أمَرَکَ بِإصلاحِ نفسِکَ فهُو أحَقُّ مَن تُطِیعُهُ. کسی که تو را به اصلاح نفْست فرمان دهد، سزاوارترین کسی است که از او اطاعت کنی.
امام علی علیه السلام: أحَقُّ مَن أطَعتَهُ مَن أمَرَکَ بالتُّقی و نَهاکَ عَنِ الهَوی.
سزاوارترین فرد برای آن که اطاعتش کنی، کسی است که تو را به پرهیزگاری فرمان دهد و از هوا و هوس بازت دارد.
امام علی علیه السلام: أحَقُّ مَن تُطِیعُهُ مَن لا تَجِدُ مِنهُ بُدّا و لا تَستَطِیعُ لأِمرِهِ رَدّا.
سزاوارترین فرد برای آن که اطاعتش کنی، کسی است که تو را از او گریزی نیست و نمیتوانی فرمانش را ردّ کنی.
امام علی علیه السلام:
طُوبی لِذِی قَلبٍ سَلیمٍ أطاعَ مَن یَهدِیهِ و تَجَنَّبَ مَن یُردِیهِ و أصابَ سبیلَ السَّلامَهِ بِبَصَرِ مَن بَصَّرَهُ و طاعَهِ هادٍ أمَرَهُ.
خوشا به حال کسی که قلبی سلیم دارد: از کسی که هدایتش کند، پیروی میکند و از آن کس که او را به تباهی کشاند، دوری میگزیند و با بیناییِ کسی که به او بینایی میبخشد و با اطاعت از رهنمایی که به او فرمان میدهد، به راه سلامت میرسد.
امام هادی علیه السلام: مَن جَمَعَ لَکَ وُدَّهُ و رَأیَهُ فَاجمَعْ لَهُ طاعَتَکَ. هر که دوستی و اندیشه اش را در اختیار تو گذاشت، تو نیز اطاعتت را در اختیار او گذار.
کسانی که شایسته اطاعت نیستند
پیامبر خدا صلی الله علیه و آله: مَن أرضی سُلطانا بما یُسخِطُ اللّهَ خَرَجَ عن دِینِ اللّهِ عَزَّ و جلَّ.
هر کس با انجام کاری که خدای را ناخشنود میکند فرمانروایی را خشنود سازد، از دین خداوند عزّ و جلّ خارج شده است.
امام علی علیه السلام:
ألا فَالحَذَرَ الحَذَرَ مِن طاعَهِ ساداتِکم و کُبَرائکُمُ الَّذینَ تَکَبَّرُوا عن حَسَبِهِم و تَرَفَّعُوا فَوقَ نَسَبِهِم ••• و لا تُطِیعُوا الأدعِیاءَ الذینَ شَرِبتُم بِصَفوِکُم کَدَرَهُم و خَلَطتُم بِصِحَّتِکُم مَرَضَهُم و أدخَلتُم فی حَقِّکُم باطِلَهُم و هُم أساسُ الفُسوقِ.
هان! بپرهیزید، بپرهیزید از فرمانبری مهتران و بزرگانتان که به حسب و نسب خود مینازند و بدین سبب خود را برتر از دیگران میپندارند ••• از این بی بتّههای مدّعی بزرگی که آب تیره آنان را با آب زلال خود نوشیدید و بیماریشان را به سلامتی خود درآمیختید و باطلشان را به حق خود راه دادید و بنیاد گناهانند، اطاعت نکنید.
امام علی علیه السلام: لا دِینَ لمَن دانَ بطاعَهِ المَخلوقِ و مَعصیَهِ الخالِقِ. کسی که به فرمانبری از مخلوق و نافرمانی از خالق گردن نهد، دین ندارد.
امام علی علیه السلام: مَن أطاعَ التَّوانِیَ ضَیَّعَ الحُقوقَ و مَن أطاعَ الواشِیَ ضَیَّعَ الصَّدِیقَ.
هرکه از سستی فرمان برد، حقوق را ضایع گرداند و هرکه به سخنِ سخن چین گوش سپارد، دوست را از دست بدهد.
گوناگون
امام علی علیه السلام: مَنِ احتاجَ إلیکَ کانَت طاعَتُهُ لکَ بقَدرِ حاجَتِهِ إلَیکَ. کسی که به تو نیاز پیدا کند اطاعتش از تو، به اندازه نیازی است که به تو دارد.
امام علی علیه السلام: أطِعْ مَن فَوقَکَ یُطِعْکَ مَن دُونَکَ. از فرادست خود فرمان بر تا زیر دستت از تو فرمان برد.
امام علی علیه السلام: إذا قَلَّتِ الطّاعاتُ کَثُرَتِ السَّیِّئاتُ. هرگاه طاعتها کم شود، گناهان فزونی گیرد.
امام علی علیه السلام: مَن تَواضَعَ قَلبُهُ للّهِ ِ لَم یَسأمْ بَدَنُهُ مِن طاعَهِ اللّهِ. هرکه دلش در برابر خدا تواضع داشته باشد، جسمش از طاعت خدا به ستوه نمیآید.
منبع
میزان الحکمه،جلد ششم.
