فرهنگ مصادیق:تفسیر و احکام استعاذه (اعوذ بالله من الشیطان رجیم)

تفسیر و احکام استعاذه (اعوذ بالله من الشیطان رجیم)

آیات استعاذه

خداوند متعال می‌فرماید: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَ أَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ، وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ: (گذشت پيشه كن و به [كار] پسنديده فرمان ده و از نادانان رخ برتاب، و اگر از شيطان وسوسه‏ اى به تو رسد به خدا پناه بر زيرا كه او شنواى داناست).
و می‌فرماید: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ، وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ، وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ؛ بدى را به شيوه‏ اى نيكو دفع كن ما به آنچه وصف مى كنند داناتريم و بگو پروردگارا از وسوسه ‏هاى شيطانها به تو پناه مى برم و پروردگارا از اينكه [آنها] به پيش من حاضر شوند به تو پناه مى برم).
و می‌فرماید: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَ بَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ، وَ مَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَ مَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ، وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ.
[بدى را] به آنچه خود بهتر است دفع كن آنگاه كسى كه ميان تو و ميان او دشمنى است گويى دوستى يكدل مى‏ گردد. و اين [خصلت] را جز كسانى كه شكيبا بوده‏ اند نمى‏ يابند و آن را جز صاحب بهره‏ اى بزرگ نخواهد يافت. و اگر دمدمه‏ اى از شيطان تو را از جاى درآورد پس به خدا پناه ببر كه او خود شنواى داناست!).
در قرآن همین سه آیه به این معنا است و آیه ی چهارمی وجود ندارد، پیام آیات این است که خداوند دستور می‌دهد به دشمن از نوع انسان خوبی شود تا او را به طبع پاکش برگردانند و برای این کار رعایت اصل دوستی و گذشت لازم است و نیز دستور می‌دهد که از دشمن شیطانی ناگزیر باید به خداوند متعال پناه ببرند، چرا که در این دشمن نیکی و خوبی تأثیرگذار نیست و تنها به دنبال نابودی انسانها است و بس و چون میزان دشمنی بین شیطان و انسان از پیش زیاده بوده است. خداوند متعال می‌فرماید: {يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطَانُ كَمَا أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ}: (اى فرزندان آدم زنهار تا شيطان شما را به فتنه نيندازد چنانكه پدر و مادر شما را از بهشت بيرون راند).
و می‌فرماید: {إِنَّ الشَّيْطَانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ؛ در حقيقت‏ شيطان دشمن شماست‏ شما [نيز] او را دشمن گيريد [او] فقط دار و دسته خود را مى‏ خواند تا آنها از ياران آتش باشند).
و می‌فرماید: {وَ إِذْ قُلْنَا لِلْمَلَائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّهِ أَفَتَتَّخِذُونَهُ وَذُرِّيَّتَهُ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِي وَهُمْ لَكُمْ عَدُوٌّ بِئْسَ لِلظَّالِمِينَ بَدَلًا؛ و [ياد كن] هنگامى را كه به فرشتگان گفتيم آدم را سجده كنيد پس [همه] جز ابليس سجده كردند كه از [گروه] جن بود و از فرمان پروردگارش سرپيچيد آيا [با اين حال] او و نسلش را به جاى من دوستان خود مى‏ گيريد و حال آنكه آنها دشمن شمايند و چه بد جانشينانى براى ستمگرانند). شیطان برای پدر انسان سوگند یاد کرده بود که از خیرخواهانش است، درحالی که دروغ بود! حال با ما چه معامله‌ای خواهد کرد؟! خداوند متعال می‌فرماید: {قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ. إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ؛ [شيطان] گفت پس به عزت تو سوگند كه همگى را جدا از راه به در مى برم، مگر آن بندگان پاكدل تو را!). و می‌فرماید: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ، إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ، إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ؛ پس چون قرآن مى‏ خوانى از شيطان مطرود به خدا پناه بر. چرا كه او را بر كسانى كه ايمان آورده‏ اند و بر پروردگارشان توكل مى كنند تسلطى نيست. تسلط او فقط بر كسانى است كه وى را به سرپرستى برمى‏ گيرند و بر كسانى كه آنها به او [=خدا] شرك مى ‏ورزند). گفتن «اعوذبالله ... » قبل از تلاوت آیه: {فَإِذَا قَرَأْتَ الْقُرْآنَ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّيْطَانِ الرَّجِيمِ:} (پس چون قرآن مى‏ خوانى از شيطان مطرود به خدا پناه بر). به این معنا است که هرگاه خواستی قرآن بخوانی اعوذبالله ... بگو! همانند آیه ی: {إِذَا قُمْتُمْ إِلَى الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ وَأَيْدِيَكُمْ}: (چون به [عزم] نماز برخيزيد صورت و دستهايتان را بشوييد). که به معنای (هرگاه خواستید نماز بخوانید ... ) است. دلیل این معنا، احادیثی است که از رسول خدا - صلی الله علیه و [آله] سلم - روایت است. امام احمد از ابوسعید خدری - رضی الله عنه - روایت می‌کند که: هرگاه رسول خدا - صلی الله علیه و سلم - در شب برای ادای نماز برمی خواست، نمازش را آغاز می‌فرمود و پس از گفتن الله اکبر می‌فرمود: (خداوندا! تو پاک ومنزهی، سپاسی (شایسته) تو را سزاست، نام تو با برکت است. و مقام تو بلند است و معبود بر حقی جز تو نیست). و سپس می‌گفت: معبود بر حقی جز الله نیست (سه مرتبه) و می‌گفت: به خداوند شنوای دانا، از شیطان رانده شده و از دیوانگی (و سوسه)، تکبر و شعر (دمیدن) او پناه می‌برم). این دعا مشهورترین دعا در مورد این مسئله است. و واژه ی «همز» بر مرگ و خفه کردن و «نفخ» به تکبر و «نفث» به شعر تفسیر شده است.
ابوداود از جبیربن مطعم از پدرش روایت می‌کند. که دیدم رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - بعد از آن که نماز را شروع می‌کرد، می‌فرماید: (خداوند بسیار بزرگ است. (سه مرتبه) خداوند را حمد و ستایش فراوان (سه مرتبه) خداوند بامدادان و شامگاهان پاک و منزه است (سه مرتبه) خداوندا! از شیطان رانده شده و دیوانگی تکبر و شعرش به تو پناه می‌برم.) عمرو گوید: منظور از «همزه» مرگ و خفگی و از «نفخه» تکبر و «نفثه» شعر است.
ابن ماجه گوید: حدثنا علی بن المنذر: حدثنا ابن فضیل حدثنا: عطاء بن السائب عن ابی عبدالرحمان السلمی عن ابن مسعود عن النبی - صلی الله علیه وسلم - قال: «اللهم انی اعوذ بک من الشیطان الرجیم و همزه و نفخه و نفثه» (خداوندا! از شیطان رانده شده، دیوانگی، تکبر و شعر او به تو پناه می‌برم) گوید «همزه» یعنی مرگ «نفخه» تکبر و «نفثه» یعنی شعر.

اعوذ بالله گفتن در هنگام خشم و غضب

حافظ ابویعلی، احمد بن علی بن مثنی موصلی در مسند خود از ابی ابن کعب روایت می‌کند که: دو نفر در حضور رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - جر و بحث می‌کردند و یکی از آن دو به حدی خشمگین شده بود که از شدت خشم، نزدیک بود بینی اش پاره گردد. رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - فرمود: من چیزی می‌دانم که اگر آن را بگوید، خشمش فرو می‌نشیند. و آن این است که بگوید؛ «أعوذ باالله من الشیطان الرجیم» نسائی در «الیوم واللیله» به همین الفاظ روایت کرده است. .
سلیمان ابن صرد می‌گوید: در حضور پیامبر - صلی الله علیه وسلم - دو نفر یکدیگر را دشنام می‌دادند و ما نزد ایشان نشسته بودیم، یکی از آن دو دیگری را دشنام می‌داد و چهره اش از شدت خشم برافروخته شده بود. پیامبر - صلی الله علیه وسلم - فرمود: من کلمه‌ای می‌دانم که اگر آن را بگوید، خشم اش فرو می‌نشیند. (اگر بگوید: «اعوذ باالله من الشیطان الرجیم» خشم اش فرو می‌نشیند). گفتند مگر نمی‌شنوی که رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - چه می‌گوید؟ گفت: من دیوانه نیستم. (که چنین کلمه‌ای را بگویم)!
درباره ی استعاذه احادیث زیادی وارد شده است که ذکر همه ی آن‌ها موجب طولانی شدن بحث می‌گردد و این احادیث در کتابهای اذکار و فضایل اعمال است. «والله اعلم»

استعاذه واجب است یا مستحب

مسئله: جمهور علما می‌گویند: گفتن أعوذ باالله در آغاز تلاوت مستحب است، واجب نیست که اگر کسی آن را نگوید گناهکار شود. رازی گوید: عطاء ابن ابی رباح می‌گوید: گفتن أعوذ باالله ... در نماز و در هنگام تلاوت واجب است. رازی می‌گوید: ادله ی عطاء عبارتند از: ظاهر آیه ی «فاستعذ» که امر است و به ظاهر وجوب را اثبات می‌کند. و نیز رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - همیشه به گفتن أعوذ باالله مواظبت کرده است. و گفتن أعوذ باالله شر شیطان را دفع می‌کند. (و دفع شر شیطان واجب است) و هر چه واجب بدون آن کامل نشود، آن هم واجب است. و نیز گفتن أعوذ باالله به احتیاط نزدیک تر است. آن گاه که فرد می‌گوید: «أعوذ باالله من الشیطان الرجیم» برایش کافی است.

نکته قابل توجه در استعاذه

از نکات قابل توجه در استعاذه است که: موجب می‌شود دهان از سخن لغو و بیهوده‌ای که گفته است، پاک شود و أعوذ باالله گفتن دهان را پاک می‌کند. و این کار برای تلاوت کلام خدا و استعانت از او تعالی و اعتراف به قدرت اوست. و از طرفی بنده با گفتن أعوذ باالله به ضعف و ناتوانی خود در برابر دشمن آشکار باطنی اعتراف می‌کند. همان دشمنی که توان بازداشتن و دفع آن را کسی جز خداوندی که خالق آن است، ندارد. و این دشمنی است که مدارا و نیکی ـ بر خلاف دشمنان از نوع انسان ـ در او هیچ تأثیری ندارد. و در سه سوره از قرآن به این حقیقت تصریح شده است و خداوند می‌فرماید: {إِنَّ عِبَادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطَانٌ وَكَفَى بِرَبِّكَ وَكِيلًا؛ در حقيقت تو را بر بندگان من تسلطى نيست و حمايتگرى [چون] پروردگارت بس است). و حتی گاهی ملائکه برای جنگ با دشمن از نوع بشر فرود می‌آیند. و هر فرد مؤمنی را که دشمن ظاهری از نوع بشر بکشد، شهید است. لیکن هر کس را دشمن باطنی اش بکشد، از رحمت خدای متعال محروم شده است. و هر کس را دشمن ظاهری مغلوب کند، در نزد پروردگار مأجور است و هر کس را دشمن باطنی شکست دهد، گرفتار فتنه شده و یا گنهکار است. و از آنجایی که شیطان انسان را از جایی می‌بیند که انسان او را نمی‌بیند، لذا از او به ذاتی (الله) پناه می‌برد که شیطان را می‌بیند ولی شیطان او را نمی‌بیند.<br/ (فصل) استعاذه پناه بردن به خداوند متعال و پیوستن به او تعالی از هر شر و شرور است. و «عیاذه» به خاطر دفع شر است و «اللیاذ» به هدف جلب خیر است.

معنای استعاذه

أعوذ باالله من الشیطان الرجیم یعنی: از شیطان رانده شده، در دین، دنیا یا هر کس و چیزی که مانع انجام کارهای خیر من شود و یا مرا به انجام کارهایی که منع شده‌ام، تحریک کند، به خداوند متعال پناه می‌برم؛ چرا که جز الله کسی نمی‌تواند شیطان را از انسان دفع کند. به همین دلیل است که خداوند دستور می‌دهد به دشمن از نوع انسان خوبی و مدارا شود تا او را بدینوسیله از شر و آزار باز او دارد. و از شیطان به خدا پناه ببرد. چون شیطان رشوه قبول نمی‌کند و خوبی برای شیطان هیچ اثری ندارد. چون طبیعت او شر است و بجز خالق او کسی نمی‌تواند او را از انسان دفع کند و همین حقیقت در سه آیه از قرآن به صراحت آمده است؛ خداوند در سوره اعراف می‌فرماید: (خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ؛ گذشت پيشه كن و به [كار] پسنديده فرمان ده و از نادانان رخ برتاب). این فرمان به دشمن از نوع انسان مربوط می‌شود. و خداوند متعال می‌فرماید: {وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ؛ و اگر از شيطان وسوسه‏ اى به تو رسد به خدا پناه بر زيرا كه او شنواى داناست). و در سوره ی «قد افلح المومنون» می‌فرماید: {ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِمَا يَصِفُونَ، وَ قُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ، وَ أَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ؛ بدى را به شيوه‏ اى نيكو دفع كن ما به آنچه وصف مى كنند داناتريم. و بگو پروردگارا از وسوسه ‏هاى شيطانها به تو پناه مى برم. و پروردگارا از اينكه [آنها] به پيش من حاضر شوند به تو پناه مى برم). و می‌فرماید: {وَ لَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ. وَ مَا يُلَقَّاهَا إِلَّا الَّذِينَ صَبَرُوا وَمَا يُلَقَّاهَا إِلَّا ذُو حَظٍّ عَظِيمٍ. وَ إِمَّا يَنْزَغَنَّكَ مِنَ الشَّيْطَانِ نَزْغٌ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ؛ و نيكى با بدى يكسان نيست [بدى را] آنچه خود بهتر است دفع كن آنگاه كسى كه ميان تو و ميان او دشمنى است گويى دوستى يكدل مى‏ گردد. و اين [خصلت] را جز كسانى كه شكيبا بوده‏ اند نمى‏ يابند و آن را جز صاحب بهره‏ اى بزرگ نخواهد يافت. و اگر دمدمه‏ اى از شيطان تو را از جاى درآورد پس به خدا پناه ببر كه او خود شنواى داناست).

نام گذاری ابلیس به شیطان

شیطان در زبان عربی از واژه ی «شطن» زمانی که دور شود، مشتق شده است. و سرشت شیطان از سرشت انسان‌ها متفاوت است. و با گناهانش از تمام خیرها دور است. و گفته‌اند: از ریشه ی «شاط» گرفته شده است.
سیبویه گوید: عربها به کسی که کاری شیطانی انجام دهد (شیطانی کند) می‌گویند: «تشیطن» اگر از ریشه یشاط مشتق می‌بود، باید می‌گفتند: «تشیط» به این ترتیب، قول صحیح این است که واژه ی شیطان به معنای دوری است، به همین د لیل به هر سرکش اعم از جن، انسان و حیوان، شیطان می‌گویند. خداوند متعال می‌فرماید: {وَ كَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِيٍّ عَدُوًّا شَيَاطِينَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ يُوحِي بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا وَ لَوْ شَاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ فَذَرْهُمْ وَ مَا يَفْتَرُونَ}: (و بدين گونه براى هر پيامبرى دشمنى از شيطانهاى انس و جن برگماشتيم بعضى از آنها به بعضى براى فريب [يكديگر] سخنان آراسته القا مى كنند و اگر پروردگار تو مى‏ خواست چنين نمیکردند پس آنان را با آنچه به دروغ مى‏ سازند واگذار). ابوذر - رضی الله عنه - گوید: رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - فرمود: (ای ابوذر! از شیاطین انس و جن به الله پناه ببر!) گفتم: ای رسول خدا - صلی الله علیه و سلم- آیا شیاطین انسی هم وجود دارند؟ فرمود: آری
و نیز ابوذر - رضی الله عنه - گوید: رسول خدا - صلی الله علیه وسلم - فرمود: (عبور سه دسته از جلوی نمازگزار، نماز را قطع می‌کند؛ زن، الاغ و سگ سیاه) گفتم: ای رسول خدا - صلی الله علیه وسلم -! سگ سیاه با سگهای سرخ و زرد چه تفاوتی دارد؟ فرمود: (سگ سیاه شیطان است)
ابن جریر روایت می‌کند که عمر بن خطاب - رضی الله عنه - قاطری (اسب ترکی) را سوار شد و حیوان سرکشی می‌کرد و عمر - رضی الله عنه - آن را می‌زد، و هر چه می‌زد بیشتر سرکشی می‌کرد، از آن پیاده شد و گفت شما مرا بر شیطان سوار کردید، تنها به این علت از آن پیاده شدم که قلباً از آن متنفر گردیدم و اسناد آن صحیح است.

معنای «الرجیم»

واژه ی رجیم بر وزن فعیل و به معنای مفعول است. یعنی مردود است و از تمام انواع خیر طرد و رانده شده است. خداوند متعال می‌فرماید: {وَ لَقَدْ زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِمَصَابِيحَ وَ جَعَلْنَاهَا رُجُومًا لِلشَّيَاطِينِ وَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ؛ و در حقيقت آسمان دنيا را با چراغهايى زينت داديم و آن را مايه طرد شياطين [= قواى مزاحم] گردانيديم و براى آنها عذاب آتش فروزان آماده كرده‏ ايم)..
و می‌فرماید: {إِنَّا زَيَّنَّا السَّمَاءَ الدُّنْيَا بِزِينَةٍ الْكَوَاكِبِ. وَحِفْظًا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ مَارِدٍ، لَا يَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلَى وَيُقْذَفُونَ مِنْ كُلِّ جَانِبٍ، دُحُورًا وَلَهُمْ عَذَابٌ وَاصِبٌ، إِلَّا مَنْ خَطِفَ الْخَطْفَةَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ ثَاقِبٌ؛ ما آسمان اين دنيا را به زيور اختران آراستيم. و [آن را] از هر شيطان سركشى نگاه داشتيم. [به طورى كه] نمى‏ توانند به انبوه [فرشتگان] عالم بالا گوش فرا دهند و از هر سوى پرتاب مى ‏شوند. با شدت به دور رانده مى ‏شوند و برايشان عذابى دايم است. مگر كسى كه [از سخن بالاييان] يكباره استراق سمع كند كه شهابى شكافنده از پى او مى‏ تازد). و می‌فرماید: {وَ لَقَدْ جَعَلْنَا فِي السَّمَاءِ بُرُوجًا وَزَيَّنَّاهَا لِلنَّاظِرِينَ. وَ حَفِظْنَاهَا مِنْ كُلِّ شَيْطَانٍ رَجِيمٍ. إِلَّا مَنِ اسْتَرَقَ السَّمْعَ فَأَتْبَعَهُ شِهَابٌ مُبِينٌ..
و به يقين ما در آسمان برجهايى قرار داديم و آن را براى تماشاگران آراستيم. و آن را از هر شيطان رانده‏ شده‏ اى حفظ كرديم. مگر آن كس كه دزديده گوش فرا دهد كه شهابى روشن او را دنبال مى ‏كند.
و گفته‌اند: رجیم به معنای راجم (دور کننده) است. چون انسان‌ها را با وسوسه‌ها و اموری که انسان را از هدف باز می‌دارد، مورد حمله قرار می‌دهد. البته قول اول بیشتر رواج دارد و صحیح تر است.

منبع

تفسیر ابن کثیر دمشقی

پانویس

منبع:سایت اسلام، قرآن و تفسیر - تاریخ برداشت :۹۵/۲/۱۲

بازگشت به استعاذه