حسبه در سرزمینهای شرق اسلامی از آغاز تا سقوط بغداد
| [[]] | |
| نویسنده | بادکوبه هزاوه، احمد |
|---|---|
| زبان | فارسی |
| استاد راهنما | عالم زاده، هادی |
| استاد مشاور | نصیریان، یدالله |
| تاریخ دفاع | ۱۳۷۹ |
| رشته | الهیات |
| محل دفاع | دانشگاه تهران |
چکیده: حسبه نهادی دینی در نظام دیوان سالاری دولتهای اسلامی و عهده دار نظارت بر امور اقتصادی، اجتماعی، مذهبی و بهداشتی در شهرها بوده است. این نهاد ریشه در مفهوم امر به معروف و نهی از منکر دارد و سرچشمه آن به عهد حکومت پیامبر اکرم(ص) در مدینه باز می گردد. پیغمبر خدا(ص) و خلفای راشدین خود به بازرسی و نظارت بر بازارها و اخلاق عمومی می پرداختند.
در دوران امویان نظارت بر بازارها به عنوان یک وظیفه اداری به والی وعامل بازار واگذار شد. در اوایل عصر عباسیان، سازمان حسبه شکل گرفت و متصدی آن محتِسب نامیده شد. بزودی وظایف این نهاد گسترش یافت و نظارت بر اخلاق و آداب شرعی و … را در بر گرفت. سازمان حسبه بیشتر به نظام قضا وابسته بود و محتسبان می بایست شرایطی شبیه قاضی داشته باشند که همواره این شرایط رعایت نمی شده است . ضعف و قوت نهاد حسبه وابسته به شخصیت محستب بود و حمایت و توجه برخی از حاکمان به حسبت مردم از جهت مصلحت اندیشی سیاسی بود تا دغدغه دینی. از این رو با بررسی اوضاع اجتماعی ایران و عراق تا قرن هفتم هجری (سقوط بغداد) می توان دریافت که نهاد حسبه توفیق چندانی برای انجام وظایف تعیین شده در کتابهای حسبه نداشت و فاصله ای دراز میان وضعیت آرمانی حسبه با کارکردهای آن وجود داشت.
