پایان نامه های قرآنی

بازخوانی از امربه معروف و نهی از منکر در آیات قرآن کریم

مشخصات پایان نامه

[[]]
نویسنده	حدیث باقری
زبان	فارسی
استاد راهنما	محمدرضا عزیزی پور
استاد مشاور	مسعود باوان پوری
تاریخ دفاع	1392
رشته	زبان و ادبیات عرب
محل دفاع	دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم

چکیده

امر به معروف و نهی از منکر از ضروریات ایمان و رستگاری امت است و هر جامعهای براثر ترک این فریضه، دچـار تبـاهی میگردد. امر به معروف و نهی از منکر به معنای عینیت بخشیدن به ارزشهای اسـلامی و از بـین بـردن ضـد ارزشهـای دینی و اسلامی است. هدف اصلی آن برپایی واجباتی است که موجب سعادت جامعه و فرد میگردد. هدف ایـن پـژوهش این است که با توجه به فاصله گرفتن جامعه از این فریضه، با بیان معانی و مفاهیم، آنان را در راه اعـتلای بیشـتر جامعـه یاری نمایند. نویسندگان این پژوهش برآنند، تا با بررسی کتب و تفاسیر مختلف و نیز با استفاده از تحلیل محتـوای مـتن قرآن کریم ومسائلی که مربوط به آن میباشد، معنا و مفهومی از امر به معروف و نهی از منکر را بیان نمایند. در بررسـی کلی معلوم شد که معروف به معنای امور خوب و منکر به معنای زشتی میباشد.

واژههای کلیدی: قرآن کریم، امر به معروف، نهی از منکر، معنا و مفهوم.

Mohammad Reza Azizipour 1; masoudbavanpouri 2; hadis bagheri3

1 Deparrtment Of Arabic litterature University Of Kurdistan , sanandaj

,Iran. 2Deparrtment Of Arabic litterature University Of Kurdistan , sanandaj

,Iran. 3Deparrtment Of Arabic litterature Qom Islamic Azad University , Qom,

Iran

Abstract

Calling to right guidance and forbidding depravity

Calling to right and forbidding depravity, the absence of which leads to a nation corruption, is one of the essentials of salvation. This divine order objectifies Islamic values and diminishes immoralities. The major objective of this religious instruction is to move the human community and individuals towards prosperity and felicity. Regarding the deviation of our society from this godly instruction, the present research intends to contribute to the moral promotion of society by referring to the concept of calling to right and forbidding depravity. By studying textural interpretations of Quran and its related issues, the researchers embark on discussing concepts and meanings related to this religious notion. In this analysis, “maaroof” refers to divine and “monkar” connotes evil.

Key words: Holly Quran, calling to right and forbidding depravity, concept and meaning

مقدمه

بیان مسأله

نقش هر مسلمان در تعیین سرنوشت جامعه و تعهدی که باید در پذیرش مسؤولیتهای اجتماعی داشته باشد، ایجاب میکند - که او ناظر و مراقب همهی اموری باشد که پیرامون وی اتفاق میافتد. این مطلب در فقه اسلامی تحت عنوان امـر بـه معـروف و نهی از منکر مطرح شده و از مهمترین مبانی تفکر سیاسی یک مسلمان به شمار میرود. امر به معروف و نهی از منکـر از احکـام عملی مسلمانان و به نظر شیعیان یکی از فروع دین اسلام که وجوب آن در دین ضروری شـناخته شـده و ضـامن بقـای اسـلام است و جامعه دینی را پرنشاط میسازد. در صورت اهتمام مردم و مسئولان به این وظیفه شرعی، بسیاری از زشتیها از جامعـه رخت برمیبندد و ارزشهای دینی و انسانی حاکم میشود. امت اسلامی به عنوان تجلی وحدت جامعهی مؤمنان اهمیت زیـادی دارد. این امت، امتی واحد بوده و به اعتصام به حبل الهی مأمور است و هیچ گونه تفرقهای مقبول نیسـت و چنـین نگرشـی بـه جامعه، مستلزم تدبیر ساز وکارهای خاصی است که وحدت امت حفظ شده و زمینهی خودسازی و تکامـل فـردی فـراهم شـود. ساز و کار اسلامی برای این امر، امر به معروف و نهی از منکر است. امر به معروف و نهی از منکر در کانون تعـالیم اسـلامی قـرار دارد. در فرهنگ اسلامی و طبق مبانی اسلامی، کلمهی معروف شامل همهی هدفهای مثبت اسلامی، و کلمـهی منکـر، شـامل همهی هدفهای منفی اسلامی میشود.

عقل و منطق انسان حکم میکند که جامعهی بشری از زشتیپاک گردد تا زمینهی رشد معنوی انسـانهـا وتربیـت وشـکوفایی استعدادها فراهم آید. وضع قوانین اجتماعی و به خصوص حکم امر به معروف و نهی از منکـر بـرای جـاری شـدن اخلاقیـات در زندگی بشر است.

تذکر لسانی به منظور تشویق و ترغیب جامعه به امر به معروف و نهی از منکـر، عـلاوه بـر تحقـق فریضـهی قرآنـی، در افکـار و اندیشهی انسانی نیز تأثیر دارد، چرا که اگر محیط پیرامون انسان سالم باشد بستر رشد و بالندگی فرد و جامعـه فـراهم خواهـد شد؛ از این رو اسلام به این فریضهی واجب و اجتناب پذیر تأکید داشته و مصادیق آن را در آیات و روایات فراوانی متـذکر مـی-شود. مسلمان متعهد یا آن کس که زندگی اجتماعی فعال دارد، کسی است که همواره در پی تحقق هنجارهای دینی و آرمـان-های اجتماعی در جامعه است. با توجه به فلسفهی خلقت انسان که عبودیت و بندگی است، و از طرفی وجه تمایز انسان با سایر مخلوقات به ناطق و عاقل بودن انسان و حرکت او به سوی کمال، اهمیت و جایگاه این دو فریضهی الهی بیشتر تبیین و روشـن میگردد. تلقی رایج از امر به معروف و نهی از منکر، غالبا خُرد و محدود است و آن را منحصر به حوزهی احکام عبادی و پـارهای مسائل پیش پاافتادهی اجتماعی کردهاند اما معروف ومنکر شامل همـهی امـور اعتقـادی، اخلاقـی، عبـادی، اقتصـادی، نظـامی، سیاسی و فرهنگی جامعه میگردد.

امر به معروف یعنی دستور دادن یا توصیه کردن از سوی فرد مسلمان به دیگران به انجام آنچه از نظر عقل یا شرع اسلام خوب در نظر گرفته میشود و نهی از منکر یعنی دستور دادن یا توصیه کردن از سوی فرد مسلمان به دیگران به انجام نـدادن آنچـه به از نظر عقل یا شرع اسلام بد در نظر گرفته میشود. . از آن جایی که انسان غافل است و به دلیـل عـارض شـدن نسـیان در بسیاری از امور که برای اوست، امر به معروف و نهی از منکر از ضروریاتی است که در جهت نیـل بـه کمـال بـرای هـر انسـانی ضرورت پیدا می کند. این فریضه یک وظیفهی عمومی است، وظیفهی هر فرد مسـلمان در مـورد آن ایـن اسـت کـه بایـد ایـن احساس در او باشد که مجری این پیام است و باید آن را در جامعه به مرحلهی عمل و تحقـق برسـاند و بـه آن لبـاس عینیـت بپوشاند.

امر به معروف و نهی از منکر, واجب کفایی است که اگر افرادی - به قدر کفایت - به انجام آن اقدام کنند, از دیگران ساقط مـی شود. و اگر همهء افراد آن را ترک کرده باشند, چنانچه شرایط آن موجود باشد, همهء آنها ترک واجـب کـرده انـد ( ر.ک فـلاح زاده، 1384، ص.281)

امر به معروف و نهی از منکر نه تنها یک فریضه، بلکه یک نهاد حقوقی و یکی از اصول قانون اساسی کشور اسـت کـه در اصـل هشتم قانون اساس به آن پرداخته شده است.

بنیانگذار کبیر انقلاب، امام خمینی(قدس سره)، امر به معروف و نهی از منکر را از شریفترین و والاترین واجبات شـمرده و آن را عامل برپایی واجبات میداند، و وجوب آنها را از ضروریات دین دانسته و انکـار کننـدهی آن را از کفـار مـیدانـد ( ر.ک امـام خمینی(ره)، 1388، ج2،ص.285)

مرجع عالیقدر، آیت االله مکارم شیرازی، امر به معروف و نهی از منکر را به منزلهی یک پوشش امن بـرای محافظـت از جمعیـت میداند( ر.ک مکارم شیرازی، 1373، ج3، ص.(47 دلیل اهمیت امر به معروف و نهی از منکر در اسلام آن است که اسلام علاوه بـر مسـئولیت فـردی بـرای مؤمنـان، بـرای آنهـا مسئولیت اجتماعی نیز قائل است.

انسان به دلیل اجتماعی بودن خویش، نیازمند جمعی است که انیس و همدم وی باشند تا از غمهـا و سـختیهـا رهـایی یابـد و استعدادهای نهفتهی خویش را به فعلیت برساند، وگرنه انسانیت انسان بیمعنا خواهد بود. به همین دلیل زندگی انسـان، شـکل گروهی به خود گرفته و افراد یک جامعهی سالم همانند اعضای بدن، در زندگی اجتمـاعی و سـازمان دادن بـه زنـدگی صـحیح انسانی مشترک هستند و هیچ یک از آنها نمیتواند خود را در قبال سودها و زیانهای اجتماعی بیتفاوت نشـان داده و عکـس العملی از خود نشان ندهد. این حالت است که ضرورت مسألهی امر به معروف و نهی از منکر را ایجاب میکند.

پیشینه

در زمینهی امر به معروف و نهی از منکر تحقیقات عمیق و گستردهای انجام شده است . کتابهایی که در اینباره بحث کردهانـد موضوع را از جنبههای مختلف فقهی، حدیثی، تفسیری، آیاتالاحکام، اخلاقی و کلامی بررسی نمودهاند.

کتابهای آیات الاحکام که ذیل آیات امر به معروف و نهی از منکر به این مباحث اشاره نموده اند عبارتند از:

-1 فقه القرآن، قطب راوندی.

-2زبده البیان فی بیان الاحکام، مقدس اردبیلی. -3 کنز العرفان، جلالالدین مقداد سیوری.

-4 تفسیر شاهی، امیر ابوالفتح حسینی جرجانی.

-5 ادوار فقه، محمود شهابی.

کتابهای تفسیری علمای شیعه و اهل سنت نیز ذیل آیات مربوطه به این موضوع اشاره نمودهاند، از جمله تفاسیر شیعه:

-1 التبیان فی تفسیر القرآن، شیخ طوسی.

-2 تفسیر مجمع البیان، طبرسی.

-3 البرهان، بحرانی.

-4 تفسیر صافی، فیض کاشانی.

-5 المیزان، علامه طباطبایی و...

و تفاسیر اهل سنت: -1 الکشاف، زمخشری.

-2 تفسیر القرآن العظیم، ابنکثیر.

-3 التفسیر الکبیر، فخر رازی.

-4 الجامع لاحکام القرآن، قرطبی.

-5 تفسیر القرآن الحکیم مشهور به تفسیر المنار، محمدرشید رضا و...

کتابهای حدیثی از علمای شیعه:

-1 فروع کافی، محمدبن یعقوب کلینی.

-2 تهذیبالاحکام، محمد بن حسن طوسی.

-3 مرآه العقول فی شرح اخبار آل رسول، محمدباقر مجلسی.

-4 وسایل الشیعه، محمدحسن حرّ عاملی.

-5 مستدرک الوسایل، علامه میرزا حسین نوری و ...

کتابهای حدیثی اهل سنت:

-1 سنن ابنماجه، قزوینی.

-2التاج الجامع للاصول فی احادیث الرسول، منصورعلی ناصف. - 3 کنز العمال فی سنن الافعال و الاقوال، متقی هندی و...

ضرورت و هدف پژوهش

از آنجا که امر به معروف و نهی از منکر نگهدارندهی دین و ضامن اجرای واجبات دینی است و بهترین فرد و بهترین امت آنـان هستند که امر به معروف و نهی از منکر میکنند و فلاح و رستگاری، نتیجهی دعوت به خیر و امـر بـه معـروف و نهـی از منکـر است و اقامهی آن یکی از ادلهی لزوم تشکیل حکومت اسلامی است و بالاخره اینکه جایگاه آن برتر از جایگاه جهاد در راه خـدا میباشد؛ لذا جای آن دارد که زوایای مبهم آن مورد کنکاش دقیق قرار گرفته و این مسأله و جایگاه آن در قرآن و سنت بیش از پیش روشن گردد.

این مسأله یکی از فرایضی است که متأسفانه در جامعهی کنونی امروز ما کمتر این امر به چشم میخورد و در واقـع بـه نـوعی مردم از آنها فاصله گرفته اند و آن را به ورطهی فراموشی سپردهاند، نویسندگان این پژوهش پرداختن به این موضـوع را بـرای اعتلای فرهنگ اسلامی و زدودن گرد غفلت از این فریضه و نیز احیای این امر ضروری میدانند.

روش تحقیق

روش تحقیق در این پژوهش بر اساس بررسی متن کتب مختلف و تفاسیر و نیز تحلیل محتوای متن قرآن کـریم بـا اسـتفاده از ابزار کتابخانهای میباشد.

معنا و مفهوم امر به معروف و نهی از منکر

در این قسمت سعی شده است با نگاهی به کتب مختلف و نیز تفاسیر مختلف از دو مذهب بزرگ اسلام- شیعه و سنی- معنـا و مفهومی از امر به معروف و نهی از منکر بیان شود.

"امر در لغت به معنی دستور مقام بالا به پایینتر از خود است" (ابن منظور،1405 ، ج4، ص.36)

"معروف به معنای شناخته شده و پسندیده میباشد" ( همان، ج5، ص233)

"نهی به معنای بازداشتن است" ( همان، ج9، ص239)

"معروف: شناخته شده و آن مقابل منکر است و از آن کار نیک طبق فطرت قصد میشود و مراد کار و عملی اسـت کـه مطـابق عقل و فطرت سلیم بوده باشد در این صورت مطلق معروف مورد تصدیق شرع است"( قرشی، 1367، ص.327)

معروف در اصطلاح عبارتست از هر فعل و قولی که به لحاظ عقلی یا شرع پسندیده باشد و منکر ضد آن است یعنـی هـر کـار و سخنی که مورد انکار عقل و شرع است(ر. ک راغب اصفهانی، 1363، ص505و 331)

"معروف در لغت به معنای شناخته شده از مادهی عرف و منکر به معنی ناشناس از مادهی نکر است. بـه ایـن ترتیـب کارهـای نیک اموری شناخته شده و کارهای زشت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شدهاند، چه این که فطرت پاک انسـانی بـا دسـتهی اول آشنا و با دستهی دوم، نا آشنا است"( مکارم شیرازی، 1373، ج2، ص5)

سخن در رابطه با تعریف این دو واژه بسیار است امّا به طور خلاصه، واژهی " معروف" به معنی چیزی است کـه عقـل و فطـرت پاک، آن را به نیکی بشناسد و واژهی " منکر" آن است که عقل و فطرت پاک آن را به نیکی نشناسد، یعنی آن را بد شناسد. به عبارت ساده کلمه ی معروف یعنی خوب و کلمهی منکر یعنی بد" ( ر. ک نوری همدانی، 1373،ص84) "معروف : شناخته شده، نیکو، به طور صحیح و پسندیده که در شرع روا باشد، به قصد خوش رفتاری و حسن معاشرت، آن چـه نزد اهل خرد و تمییز درست و صحیح و ستمی در آن نباشد"( قریب، 1366، ج2، ص62)

" نَکِرَه، ینکَرُه، نَکَراً و نُکراَ: یعنی او را نشناخت و بیگانه شمرد و به نظرش ناشـناس آمـد، از او وحشـت کـرد و فـرار کـرد، او را ناشناخته یافت، او را ناآشنا شمرد.

نکر الأمرُ نکارهَ: کار سخت و دشوار گردید.

تنکیر از باب تفعیل: یعنی ناشناخت نشان دادن، ناشناسا ساختن، دگرگون کردن. انکار مصدر است از افعال، نپذیرفتن، سرباز زدن، امتناع کردن، وا زدن، ناشناختن.

نکیر به معنی انکار، چون نذیر به معنای انذار، و نکیر مصدر یا اسم اسـت یعنـی: ناپسـندیدن، ناخشـنودی، نپـذیرفتن، وازدن و چیزی را نفی کردن. سخت و دشوار شدن کار، نام فرشته ای است که پس از مرگ از کارهای آدمی پرسش می کند.

نُکر: صفت مشبهه است یعنی ناپسند و زشت و سخت و غیر معهود و سهمناک و بیمناک و ناشایست و ناروا و منکر بودن از هـر چیز" (قریب،1366، ج2، 618 -619)

"امر به معروف یعنی وادار کردن مردم به انجام کارهای پسندیده و خوب و مشروع و اطاعت خداوند قولاً و فعلاً. نهـی از منکـر یعنی منع از کارهای زشت و معاصی قولاً و فعلاً و هر دو واجباند عقلاً و فعلاً بوجوب کفـایی بـا شـرایط خـاص آمـر و نـاهی"(حریری، 1378، ص54)

دکتر محمود سرمدی در مورد منکر آورده است" نکر- منکر: نکر الأمرَ و أنکره: آن را نشناخت، ندانست، بـرایش ناشـناخته بـود، کار زشت و شدید و سخت، خلاف معروف و به معنی کار غیر متعارف و قبیح" (سرمدی، 1380،ص 333)

دکتر سید محمد حسینی در فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی آورده است" العرف: ( مفرد أعـراف و عُـرُف)، ضـد نُکـر( منکـر و زشتی)، عرفی منسوب به آن است. عادت اکثر مردم در سخن یا عملی، custom، عرف در اصطلاح فقهـا، روش مسـتمر قـومی در گفتار یا رفتار است"( حسینی، 1389، ص325)

"معروف: شناخته شده، شهرت یافته، نامدار، سرشناس، نیکویی، خیر، هرچیـزی کـه اطاعـت خداونـد متعـال و تقـرّب بـه او و نیکویی به مردم در آن باشد و هر کار مشروع و شایسته، مقابل منکر"( نحوی، 1368، ص268) "منکر: ناشناخته، زشت و ناپسند، قول و فعلی که بر خلاف رضای خدا باشد"( همان، ص415)

"عرف: به معنای معروف است "( قمی، 1385 ، ص197)

"نکر: نُکر و نکر: زشت و نکره: ناشناخته، ضد معرفه" ( همان، ص290)

"نهی از منکر یعنی جلوگیری کردن از پیروی شهوت و هوای نفس"( طریحی، 1408، ج4، ص 370)

"امر به معروف یعنی راهنمایی به خیر و نیکی و نهی از منکر یعنی بازداشتن از شر و بدی"( ر.ک طبرسی، 1408،ج2، ص807)

امر به معروف و نهی از منکر در قرآن کریم

ارزش و اهمیتی که در مکتب مقدس اسلام به امر به معروف و نهی از منکر داده شده است و انسانها را مسؤول یکـدیگر و نیـز مسؤول دین خویش دانسته است در دیگر ادیان و مکاتب یا وجود ندارد یا چنان اهمیتی برایش قائل نشده است. در بین اصـول اسلامی از جایگاه رفیع و بلندمرتبهای برخوردار بوده و مورد توجه و عنایت ویژهی حق تعالی و پیشوایان دینـی(ع) میباشـد بـه طوریکه در جامعهی اسلامی از صدر اسلام، پیامبر گرامی اسلام(ص) و یاران و اصحاب ایشان و نیز پیشوایان معصوم(ع) از امـر به معروف و نهی از منکر در جهت پاسداری از اصول مکتب به مثابه مؤثرترین ابزار و نیـز یـک تکلیـف الهـی بهـره گرفته اند . مسلمانان آن را وظیفهی الهی خود دانسته و به اجرای این فریضه ی بزرگ پایبند بوده و اهمیـت خاصـی بـرای آن قائـل بـوده اند.در این مبحث کوشیده ایم با نگاهی به آیات قرآنی که در آن ها به نوعی امر به معروف و نهی از منکر شده است،این فریضـه ی مهم، ارزش این مسأله و روش آن را تبیین و بررسی نماییم.

این آیه بر لزوم شروع امر به معروف و نهی از منکر از خود فرد تأکید دارد"أَتَأْمُرُونَ النﱠاسَ بِالْبِرﱢ وَتَنسـَوْنَ أَنفُسـَکُمْ وَأَنـتُمْ تَتْلُـونَ الْکِتَابَ أَفَلاَ تَعْقِلُونَ"(بقره:44)

زمخشری در تفسیر آیهی بالا آورده است که، البّر: منظور خیر و خوبی است و همهی انواع خوبی را در بر میگیرد و گفته شـده که احبار، خویشان را در ظاهر به صدقه دادن امر میکردند در حالی که خود به آن نمـیپرداختنـد و هرگـاه صـدقهای تقسـیم میکردند، در ان خیانت میکردندو (أنتم تعلمون) یعنی شما(احبار) توراتی را که در آن مدح محمد(ص) وجـود دارد، یـا در آن به خیانت و ترک نیکی و مخالفت گفتار با عمل هشدار داده شده است، میخوانید و عمـل نمـیکنیـد( ر.ک زمخشـری، 1418، ج1، ص260 -261)

آیهی زیر به عبادت خدا، احسان و نیکی به والدین و نزدیکان و یتیمان و افراد مسـتمند و نیـز سـخن گفـتن نیکـو بـا مـردم و برپاداشتن نماز و پرداخت زکات که نوعی امر به معروف و نهی از منکر است،اشاره نموده است"وَإِذْ أَخَذْنَا مِیثَاقَ بَنِی إِسـْرَائِیلَ لاَ تَعْبُدُونَ إِلاﱠ اللّهَ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً وَذِی الْقُرْبَی وَالْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَقُولُواْ لِلنﱠاسِ حُسْناً وَأَقِیمُواْ الصﱠلاَهَ وَآتُواْ الزﱠکَـاهَ ثُـمﱠ تَـوَلﱠیْتُمْ إِلاﱠ قَلِیلاً مﱢنکُمْ وَأَنتُم مﱢعْرِضُونَ"(بقره:83)

ابن العدوی در تفسیر این آیه ، یتیم راکسی دانسته است که پدرش مرده در حالیکه او نوجوان است و مو درنیـاورده اسـت و از صورتهای نیکی به والدین، احسان و توجه به آنان و قبول نمودن رأی و نظر آنان در درتمام امور، به جز مواردی که جزو موارد معصیت الهی باشد، میداند و نیز از صورتهای احسان به ذویالقربی را شناخت حق و نزدیکی آنان و صلهی رحمشـان دانسـته است( ر.ک ، ص 59تا56)

در این آیه مسلمانان را از منت نهادن به هنگام بخشش نهی نموده و سـخن نیکـو را بهتـر از آن دانسـته اسـت"قَـوْلٌ مﱠعْـرُوفٌ وَمَغْفِرَهٌ خَیْرٌ مﱢن صَدَقَهٍ یَتْبَعُهَآ أَذًی وَاللّهُ غَنِیﱞ حَلِیمٌ"( بقره:263)

ابن العدوی در تفسیر این آیه آورده، منظور از معروف، سخن نیکو در پشت سر سائل یا محتاج اسـت و قـول معـروف در اینجـا قولی است که قلب ها آن می پذیرند و انکار نمی کنند. اما مغفرت، از معانی آن، پوشـاندن اسـت و منظـور اینسـت کـه هرگـاه سائلی نزد تو آمد و تو به خاطر عدم استطاعت مالی یا به هر سببی او را جواب کردی، شایسته است که امـر او را بپوشـانی و آن را برای مردم آشکار نسازی( ر. ک ابن العدوی، 1416، ج3، ص485)

خداوند متعال کسانی را که کفر میورزند و پیامبران(ع) و آمران به عدالت را بدون دلیل و حق مـیکشـند، بـه عـذابی دردنـاک هشدار داده است

"إِنﱠ الﱠذِینَ یَکْفُرُونَ بِآیَاتِ اللّهِ وَیَقْتُلُونَ النﱠبِیﱢینَ بِغَیْرِ حَقﱟ وَیَقْتُلُونَ الﱢذِینَ یَأْمُرُونَِبالْقِسْطِ مِـنَ النﱠـاسِ فَبَشـﱢرْهُم بِعَـذَابٍ أَلِـیمٍ"(آل عمران:21)

زمخشری منظور از ( یقتلون النبیین) را اهل کتاب دانسته است و از عبیده بن جراح نقل شده است که گفتم: یا رسول االله(ص) چه کسی د روز قیامت بیشتر از همه عذاب خواهد کشید؟ فرمود: مردی که پیامبری یا آمر بـه معـروف یـا نـاهی از منکـری را بکشد( ر.ک زمخشری،1418 ، ج1، ص540)

خداوند کسانی را که دعوت به نیکی و امر به معروف و نهی از منکر میکنند، رستگاران میداند

"وَلْتَکُن مﱢنکُمْ أُمﱠهٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ وَیَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَأُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ"( آل عمران:104)

ابن العدوی در اینجا(مِن) را به دوگونه تفسیر نمونه است: مِن یا تبعیضیه است یعنی بعضی از شما باید دیگران را امر به معروف و نهی از منکر کند یا دلالت بر جنس دارد که در این صورت بر همه واجب است که این فریضـه را بـه جـا بیاورنـد( ر. ک ابـن العدوی، 1416، ص244)

در آیه ی 110 آل عمران، خداوند همهی مسلمین را مخاطب قرار داده و آنها را بهترین امتـی معرفـی مـیکنـد کـه در میـان انسانها آفریده شدهاند. روشن است که برتری مسلمانان بر دیگر امتها به دلیل رواج امر به معروف و نهی از منکر در میان آنان و ایمان واقعی به خداوند است و مسلمین تا زمانی یک امت ممتاز محسوب میشوند که دعوت به سـوی نیکـیهـا و مبـارزه بـا فساد را فراموش نکنند و اگر روزی این وظیفهی مهم را فراموش کنند، دیگر بهترین امت نخواهند بود "کُنتُمْ خَیْرَ أُمﱠهٍ أُخْرِجَتْ لِلنﱠاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتَابِ لَکَانَ خَیْـرًا لﱠهُـم مﱢـنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَکْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ"(آل عمران:110)

قرطبی در تفسیر(خیر أمه) آورده است: ابن عباس آنان را کسانی میداند کـه از مکـه بـه مدینـه مهـاجرت کردنـد و در بـدر و حدیبیه حضور داشتند. گفته شده آنها (أمه محمد) هستند یعنی صالحان و اهل فضل که در روز قیامت شاهد اعمال مردمانـد و اخفش گفته است منظور (اهل أمه) یعنی بهترینِ اهل دین است( ر. ک قرطبی، 1427، ج5، ص 260 و 259)

خداوند کسانی از اهل کتاب را که به خدا و قیامت ایمان دارند، و امر به معروف ونهی از منکر میکنند جزو صالحان میداند

"یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ وَیَـأْمُرُونَ بِـالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَـوْنَ عَـنِ الْمُنکَـرِ وَیُسـَارِعُونَ فِـی الْخَیْـرَاتِ وَأُوْلَــئِکَ مِـنَ الصـﱠالِحِینَ"(آل عمران:114)

طبری در تفسیر این آیه، منظور از (یؤمنون باالله و الیوم الآخر) را تصدیق خداوند و روز رستاخیز و منظور( یأمرون بالمعروف) را امر نمودن مردم به ایمان به خداوند متعال و رسول االله(ص) و تصدیق ایشان و آنچه از جانب خداونـد آورده دانسـته و (ینهـون عن المنکر) را به نهی مردم از کفرالهی و تکذیب دعوت پیامبر(ص) و آنچه از جانب خداونـد آورده، تفسـیر نمـوده اسـت( ر. ک طبری، 1422، ج5، ص.(699

به طور کلی نجوا و سخن درگوشی و تشکیل جلسات سرّی، طبق آیهی 10 سورهی مجادله عملی شیطانی معرفی شـده اسـت. در آیهی زیر، تنها نجوا و جلساتی سودمند دانسته شده که در آن امر به کمک به دیگران یا کار نیک(معروف) و با اصـلاح میـان مردم باشد

"لاﱠ خَیْرَ فِی کَثِیرٍ مﱢن نﱠجْوَاهُمْ إِلاﱠ مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَهٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلاَحٍ بَیْنَ النﱠاسِ وَمَنَیفْعَلْ ذَلِکَ ابْتَغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِیـهِ أَجْرًا عَظِیمًا"(نساء:114)

طبرسی در تفسیر این آیه گفته است: در بسیاری از راز گویی ها و سخنان در گوشی و محرمانهی آنان خیر و فایـدهای نیسـت، مگر این که کسی را بدین وسیله به انفاق و صدقهای فراخواند یا دیگری را به نیکی و نیکوکـاری یـا رفتـاری پسـندیده و ایجـاد سازش در میان مردم فرمان دهد، تنها در این صورت است که در کار آنان برای خودشان و دیگران سودی نهفته دارد و خـرد و خردمندان آن را می ستایند، وگرنه ممکن است سوء ظن و بدبینی نیز برانگیزد( ر.ک طبرسی، 1408، ج3، ص 332)

در این آیه، خداوند امر به معروف و نهی از منکر را از اعمالی میداند که وظیفهی دانشمندان دین و جامعه است

" لَوْلاَ یَنْهَاهُمُ الرﱠبﱠانِیﱡونَ َالأَحْبَاروُ عَن قَوْلِهِمُ الإِثْمَ وَأَکْلِهِمُ السﱡحْتَ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَصْنَعُونَ"( مائده:63)

طبری منظور از (الربانیون و الأحبار) را مؤمنان و علما و رهبران دینی و سیاسی دانسـته و ( قـول الإثـم) را بـه سـخن دروغ و بهتان تفسیر کرده چرا که آنان چیزهایی را نوشته و نام حکم الهی بیان می داشتند و منظور از (السحت) را بـه رشـوه خـواری تعبیر نموده است( ر. ک طبری، 1422، ج8، ص550)

دست شستن از نهی از منکر و بی اعتنایی به رواج منکرات، نشان بدکرداری و تباهی انسان دانسته شده است "کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مﱡنکَرٍ فَعَلُوهُ لَبِئْسَ مَا کَانُواْ یَفْعَلُونَ"( مائده: 79)

ابن العدوی در تفسیر این آیه اعتقاد دارد: آنها که کار زشت انجام میدهند و از آن نیز نهی نمی کنند به دو گونـهی مسـتقیم و غیر مستقیم در آن کار زشت، مشارکت دارند یعنی کسی که با وجود قدرت در نهـی از منکـر، از آن امتنـاع کـرده امـر خـدا را سبک شمرده و همانا سکوت در مقابل امر زشت، به خاطر مفاسد عظیمی که در آن نهفته است، مستوجب عقوبت اسـت( ر. ک ابن العدوی، 1416، ص425 -426)

در آیهی زیر به امی بودن پیامبر(ص) اشاره نموده و ایشان را کسی میداند که مردم را به معروف امر می کند و از منکر باز می دارد

الذِینَ یَتبِعُونَ الرﱠسُولَ النبِیﱠ الأُمیﱠ الذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التوْرَاهِ وَالإِنْجِیـلِ یَـأْمُرُهُم بِـالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَـاهُمْ عَـنِ الْمُنکَـرِ وَیُحِلﱡ لَهُمُ الطیبَاتِ وَیُحَرﱢمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَآئِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ التِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ فَالذِینَ آمَنُواْ بِهِ وَعَزﱠرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتﱠبَعُـواْ النورَ الذِیَ أُنزِلَ مَعَهُ أُوْلَـئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ"(اعراف:157)

قرطبی این وصف( النبی الأمی)را تنها صفت پیامبر(ص) دانسته و خداوند میفرماید که این نبی(ص)، پیروانش را به معروف که ایمان به خداوند و لزوم اطاعتش میباشد، امر کرده و از منکر که شرک به خداوند متعـال اسـت، نهـی مـیکنـد( ر. ک طبـری، 1422، ج10، ص 493 تا 491) در این آیه که یکی از زیباترین و بلیغ ترین آیات بوده و مثال بحث ایجاز در اکثر کتاب های علـم بلاغـت مـیباشـد، خداونـد جامعترین و کاملترین دستورات خویش را در قالب کوتاهترین کلام بر رسول خود(ص) فرو فرستاده است و از ایشـان خواسـته از کسانی که بدو ستم کردهاند چشم پوشی کند و مردم را به نیکیها دعوت کرده و از افراد نادان روی گرداند و بـا آنـان سـتیزه نکند

"خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِینَ"( اعراف:199)

که اکثریت قریب به اتفاق مفسران آن را به چشم پوشی پیامبر(ص) از اخلاق مردم و اموال آنان تعبیر نمودهاند ( ر. ک طبری، 1422، ج10، ص 641) در آیهی زیر آمده است که مردان و زنان منافق، همدیگر را به منکر امر میکنند و از معروف باز میدارند و بدین گونه است کـه خداوند آنان را فراموش میکند . بدیهی است که انتساب فراموشی به خداوند واقعی نیست؛ بلکه کنایه از این است کـه خداونـد مثل شخص فراموشکار رفتار میکند و توفیق خود را شامل آنان نمیسازد " الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُم مﱢن بَعْضٍ یَأْمُرُونَِبالْمُنکَرِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَیَقْبِضُونَ أَیْدِیَهُمْ نَسُواْ اللّهَ فَنَسِیَهُمْ إِنﱠ الْمُنَـافِقِینَ هُمُ الْفَاسِقُونَ"( توبه67) زمخشری این آیه را دربیان حال منافقین دانسته و آورده استکه: در این آیه، آنان را از این که جزو مؤمنان باشند نفـی کـرده، و با صفاتی که ضد حالت مؤمنین است یعنی( یأمرون بالمنکر و ینهون عن المعروف) وصف نموده است. منظور از (المنکر) کفـر و گناهان و منظور از (المعروف)، ایمان و طاعات است (ر .ک زمخشری، 1418، ج3، ص 65 و 64)

اما در نقطهی مقابل این گروه، به گروه مؤمنان اشاره نموده است که امر به معروف و نهی از منکر میکنند و نماز بپا میدارند و زکات میپردازند و از خدا و رسولش(ص) اطاعت میکنند، وخداوند متعال در روز قیامت به آنها رحم خواهد نمود " وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیَاء بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنکَرِ وَیُقِیمُونَ الصﱠلاَهَ وَیُؤْتُـونَ الزﱠکَـاهَ وَیُطِیعُـونَ اللّـهَ وَرَسُولَهُ أُوْلَـئِکَ سَیَرْحَمُهُمُ اللّهُ إِنﱠ اللّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ"(توبه:.(71)

این آیه در مقابل آیه 67 آمده و به وصف مؤمنان پرداخته که منظور از( بعضهم اولیاء بعض) این است که قلبهایشـان در مهـر و محبت متحد است و (المعروف) به معنای عبادت و توحید الهی و هر آنچه جزو آن است، و (المنکر) به معنای عبـادت بـتهـا و هر آنچه مربوط به آن است، میباشد( ر .ک قرطبی، 1427، ج10، ص 298)

در آیات دیگری در سورهی توبه، وعده و بشارت پیروزی بزرگی به کسانی داده شده است که با خدا داد و سـتد مـیکننـد و در آیهی 112 آنان را برمیشمرد که آمران به معروف و ناهیان از منکر نیز جزو آنان هستند " التﱠائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السﱠائِحُونَ الرﱠاکِعُونَ السﱠاجِدونَ الآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنﱠاهُونَ عَنِ الْمُنکَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّـهِ وَبَشـﱢِر الْمُؤْمِنِینَ"( توبه:112)

قرطبی در تفسیر این آیه به معانی مختلف آنان اشاره نموده است: (التائبون) کسانی که از حالت مذموم معصیت الهی به حالـت پسندیدهی طاعت الهی باز میگردند، (العابدون) یعنی کسانی که قصد طاعت الهی دارند، (السائحون) یعنـی روزه داران و گفتـه شده مهاجران و نیز گفته شده یعنی کسانی که در طلب علم و حدیث سفر میکنند و (الراکعون الساجدون) یعنی کسـانی کـه نماز واجب و غیران به جا میآورند و (الآمرون بالمعروف) یعنی سنت و گفته شده ایمان و ( الناهون عن المنکر) یعنـی بـدعت و نیز گفته شده کفر( ر . ک قرطبی، 1427، ج10، ص 395)

در ایه ی دیگری خداوند متعال، از مثالی زیبا برای درک بهتر ارزش خداپرستی استفاده نموده است و در آن کسی را کـه گنـگ است و نیز کسی را که سرباری برای صاحبش است، برابر با کسانی میداند که امر به عدل و معروف نمیکنند "وَضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً رﱠجُلَیْنِ أَحَدُهُمَا أَبْکَمُ لاَ یَقْدِرُ عَلَیَ شَیْءٍ وَهُوَ کَلﱞ عَلَی مَوْلاهُ أَیْنَمَا یُوَجﱢههﱡ لاَ یَأْتِ بِخَیْرٍ هَلْ یَسْتَوِی هُوَ وَمَن یَـأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَهُوَ عَلَی صِرَاطٍ مﱡسْتَقِیمٍ"(نحل: 76) (ابکم) یعنی کسی که از ادراک و عمل عاجزاست و (الکل) یعنی کسی که سربار مردم است و ( المولی) به معنای شخصی اسـت که تدبیر کار خویش را نمیداند. در اینجا خداوند چنین فردی را با انسانی کامـل العقـل و بـادرک و تشـخیص مقایسـه نمـوده سپس در کلام دیگری با تسویه، بین آنها جدایی ایجاد نموده است. صلهی (یأمر بالعـدل) دلالـت بـر حکمـت و علـم و بصـیرت انسان عاقل دارد. منظور از (العدل) حق و راه درست و موافق واقعیت است( ر. ک ابن عاشور، 1984، ج14، ص 228 و 227)

این آیه نمونهای از جامعترین تعلیمات اسلامی است که در زمینهی مسائل اجتماعی و انسانی و اخلاقی بیان شـده اسـت و در آن آمده که خداوند به عدل و احسان و بخشش به نزدیکان فرمان میدهد و از فحشا و منکر و ستم نهی میکند "إِنﱠ اللّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسَانِ وَإِیتَاء ذِی الْقُرْبَی وَیَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ وَالْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلﱠکُمْ تَذَکﱠرُونَ"( نحل:90)

طبری در تفسیر این آیه آورده است: همانا خداوند در قرآن که بر محمد(ص) نازل کرد، وی را (بالعدل) یعنی انصاف امر نمـوده که منظور از انصاف، اقرار و شکر نعمت کسی است که به ما نعمت داده است و در ادامه بـا چنـدین واسـطه، منظـور از ( إن االله یأمر بالعدل و الإحسان) را شهادت به یگانگی خدای متعال دانسته است و (الإحسان) را به نقل از همو به ، به جا آوردن فـرایض تعبیر کرده است . طبری منظور از (الفحشاء) را در اینجا موضع زنا و نیز منظور از (البغی) را در ایـن آیـه تکبـر و ظلـم دانسـته است( ر. ک طبری، 1422، ج14، ص 337 تا 335)

در سورهی طه به روش امر به معروف و نهی از منکر اشاره شده است که در آن از حضرت موسی( ع) و برادرشان خواسته شـده که با نرمی و لطافت با فرعون سخن بگویند که این امر خود راهگشای آمران به معروف و ناهیان از منکر میباشد "فَقُولَا لَهُ قَوْلًا لﱠیﱢنًا لﱠعَلﱠهُ یَتَذَکﱠرُ أَوْ یَخْشَی"( طه:44)

آیت االله مکارم شیرازی در بارهی این آیه آورده است: خداوند بعد از آنکـه هـارون را مطلـع سـاخت و او بـه اسـتقبال بـرادرش موسی(ع)، برای انجام مأموریت، به بیرون مصر آمد، آنگاه خداوند طرز برخورد مؤثر با فرعون را در آغاز کار، بیان مـیدارد بـرای اینکه بتوانند در او نفوذ کنند و اثر بگذارند( ر.ک مکارم شیرازی و همکاران، 1373، ج13، ص 235)

غالبا در قرآن مجید برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات در کنار آمران به معروف و ناهیان از منکر آمدهانـد و ایـن امـر نشان دهندهی بُعد اجتماعی و عملی دین مبین اسلام است. این آیه که تفسیری از آیات قبلی در مورد یاران خداست، در آن به برپادارندگان نماز و پرداخت کنندگان زکات و آمران به معروف و ناهیان از منکر اشاره شده است "الﱠذِینَ إِن مﱠکﱠنﱠاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصﱠلَاهَ وَآتَوُا الزﱠکَاهَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنکَرِ وَلِلﱠهِ عَاقِبَهُ الْأُمُورِ"(حج:41)

در تفسیر این آیه آمده است: در این آیه ویژگیهای یاوران خداوند بیان شده است که پس از پیروزی، ارتباط خود را بـا خـدا از طریق نماز و با مردم از طریق پرداخت زکات به عنوان کمک مادی، حفظ کرده و پس از آن به سالم سـازی جامعـه پرداختـه و جامعهای بر اساس کارهای پسندیده بنا میکنند. پس میتوان نتیجه گرفت که نشانههای یاوران خداوند، نماز، زکـات و امـر بـه معروف و نهی از منکر است( ر. ک رضایی اصفهانی و همکاران، 1389، ج6، ص 176)

در این آیه خداوند، مؤمنان را از پیروی از شیطان نهی میکند چرا که هرکس از او پیروی کند به فحشا و منکر کشیده میشود "یَا أَیﱡهَا الﱠذِینَ آمَنُوا لَا تَتﱠبِعُوا خُطُوَاتِ الشﱠیْطَانِ وَمَن یَتﱠبِعْ خُطُوَاتِ الشﱠیْطَانِ فَإِنﱠهُ یَأْمُرُ بِالْفَحْشَاء وَالْمُنکَـرِ وَلَوْلَـا فَضـْلُ اللﱠـهِ عَلَـیْکُمْ وَرَحْمَتُهُ مَا زَکَا مِنکُم مﱢنْ أَحَدٍ أَبَدًا وَلَکِنﱠ اللﱠهَ یُزَکﱢی مَن یَشَاء وَاللﱠهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ"( نور:21)

دکتر رضایی اصفهانی و همکاران در تفسیر این آیه آوردهاند که شیطان معنـای گسـتردهای دارد و شـامل هـر موجـود شـرور و ویرانگر، یعنی ابلیس و انسانهای شیطان صفت میشود. در این آیه به مؤمنان هشدار میدهد که از گامهـای شـیطانی پیـروی نکنند زیرا سرچشمهی گسترش فحشا در جامعه، شیطان و شیطان صفاتانـد( ر.ک رضـایی اصـفهانی و همکـاران، 1389، ج6، ص 318)

لقمان حکیم در نصیحت خویش به فرزندش، وی را به اقامهی نماز و امر به معروف و نهی از منکر پند داده است "یَا بُنَیﱠ أَقِمِ الصلَاهَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنکَرِ وَاصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنﱠ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ"(لقمان:17)

لقمان بعد از تحکیم پایههای مبدأ و معاد که اساس همهی اعتقادات مکتبی است به مهمترین اعمال یعنی نماز پرداخته اسـت و بعد از نماز به مهمترین دستور اجتماعی یعنی امر به معروف و نهی از منکر پرداخته و بعد از این سه دستور مهـم عملـی، بـه مسألهی صبر و استقامت اشاره کرده است. چرا که مسلم است که در همهی کارهای اجتمـاعی مخصوصـا در برنامـهی امـر بـه معروف و نهی از منکر، مشکلات فراوانی وجود دارد و سودپرستانِ سلطه جو و گنهکاران آلـوده و خودخـواه، بـه آسـانی تسـلیم نمیشوند و حتی در مقام اذیت و آزار، متهم ساختن آمران به معروف و ناهیان از منکر برمیآیند که بـدون صـبر و اسـتقامت و شکیبایی، هرگز نمیتوان بر این مشکلات پیروز شد( ر.ک مکارم شیرازی و همکاران،1373، ج17، ص 63 -64)

نتیجه گیری

امر به معروف و نهی از منکر از ضروریات ایمان و رستگاری امت است و هر جامعهای براثر ترک این فریضه، دچـار تبـاهی مـی-گردد. در متن قرآن کریم و در سخن انبیا و ائمهی اطهار و نیز در سخن بزرگان دینی به این امر فراوان اشاره شده است، چنـان که از مهم ترین فرایضی است که وجوب آن در دین ضروری شناخته شده و ضامن بقای اسلام است. این فریضه شامل همـه ی امور اعتقادی، اخلاقی، عبادی، اقتصادی، نظامی، سیاسی و فرهنگی جامعه می گردد. مسلمان متعهـد یـا آن کـس کـه زنـدگی اجتماعی فعال دارد، کسی است که همواره در پی تحقق هنجارهای دینی و آرمان های اجتماعی در جامعه است. برای حفظ هر جامعه و در امن نگه داشتن آن از فساد، انحراف و سقوط، در بعضی موارد نظارت گروهی خاص لازم است تا بر آن جه بر جامعه می گذرد، نظارت کنند و جامعه را از رفتن به سوی فساد و انحرافات حفظ کنند. معروف در لغـت بـه معنـای شـناخته شـده از مادهی عرف و منکر به معنی ناشناس از ماده ی نکر است. به این ترتیب کارهای نیک اموری شناخته شـده و کارهـای زشـت و ناپسند، اموری ناشناس معرفی شده اند، چه این که فطرت پاک انسانی با دسته ی اول آشنا و با دسته ی دوم، نا آشنا اسـت.

بـا توجه به این که در جامعهی کنونی ما این فریضه تقریبا به ورطهی فراموشی سپرده شده است، وظیفه ی هر فرد مسلمانی است که با با احیای آن جامعه را از افتادن در پرتگاه خطاها و لغزش نگه دارد.

منابع

-1 قرآن کریم.

-2 ابن منظور، جمال الدین محمد بن مکرم، لسان العرب، چاپ سوم، قم، نشر ادب الحوزه،. 1405 -3 ابن عاشور، شیخ محمد الطاهر، تفسیر التحریر و التنویر، بی چا، تونس، الدار التونسیه للنشر، .1984

-4 ابن العدوی، ابوعبداالله مصطفی، التسهیل لتأویل التنزیل، چاپ اول، چاپ اول، مکه، مکتبه مکه، .1416 -5 اصفهانی، راغب، المفردات فی غریب القرآن، تصحیح سید محمد گیلانی، بی چا،.1362

-6 امام خمینی(قدس سره )، تحریر الوسیله، ترجمه علی اسلامی، چاپ بیست و پنجم، قم، دفتر انتشـارات اسـلامی وابسـته بـه جامعهی مدرسین حوزه ی علمیه قم،.1388

-7 حریری، محمد یوسف، فرهنگ اصطلاحات قرآنی، چاپ اول، قم، انتشارات هجرت،، .1378

-8 حسینی، سید محمد، فرهنگ لغات و اصطلاحات فقهی عربی به فارسی با معـادل انگلیسـی، چـاپ سـوم، تهـران، انتشـارات سروش، .1389

-9 رضایی اصفهانی و همکاران، محمد علی، تفسیر قرآن ویژه جوانان، چاپ اول، قم، انتشارات دارالعلم، .1389

-10 زمخشری،جاراالله ابی القاسم محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غـوامض التنزیـل، چـاپ اول، بـی جـا، مکتبـه العبیکـان، .1418

-11 سرمدی، محمود، واژگان پژوهی قرآنی، چاپ اول، قم، انتشارات الهادی، .1380

طبری، ابوجعفر محمد بن جریر، تفسیر القرطبی جامع البیان عن تأویل آی القرآن، چاپ اول، قاهره، دارهجر، .1422

-12 طبرسی، ابوعلی الفضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح و تحقیق سید هاشـم رسـولی محلاتـی و سـید فضل االله یزدی طباطبایی، چاپ دوم، بیروت،دارالمعرفه، .1408

-13 طریحی، فخرالدین، مجمع البحرین، چاپ اول، قم، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، .1408 -14 فلاحزاده، محمد حسین، آموزش فقه، چاپ بیست و سوم، قم: انتشارات الهادی، .1384 -15 قرشی، سیدعلی اکبر، قاموس قرآن، چاپ پنجم، قم، دارالکتب الإسلامیه، .1367

-16 قرطبی، ابوعبداالله محمد بن احمد بن ابی بکر، الجامع لاحکام القرآن، چاپ اول، بی جا، مرسسه الرساله، .1427 -17 قریب، محمد، تبیین اللغات لتبیان الآیات یا فرهنگ لغات قرآن، چاپ اول، تهران، چاپ مروی، .1366

-18 قمی، حاج شیخ عباس، فرهنگ واژگان قرآنی، ترجمه غلامحسین انصاری، چاپ اول، قم، چاپخانه سپهر، .1385 -19 مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، چاپ بیست و سوم، تهران، دارالکتب الإسلامیه،.1337

-20 نحوی، سید محمود، فرهنگ وام واژه های عربی در فارسی، چاپ اول، تهران، چاپخانه طلوع آزادی، .1368

-21 نوری همدانی، سید حسین، امر به معروف و نهی از منکر، ترجمه محمد مهدی اشتهاردی، چاپ چهارم، قم، دفتر تبلیغـات اسلامی، .1373 1محمد رضا عزیزی پور، استادیار گروه زبان و ادبیات عرب دانشگاه کردستان، ایران

Azizipour75@yahoo.com

2مسعود باوان پوری، دانش آموخته کارشناسی ارشد زبان و ادبیات عرب، دانشگاه کردستان، ایران

masoudbavanpouri@yahoo.com

3حدیث باقری کارشناس ارشد زبان و ادبیات عرب دانشگاه آزاد اسلامی واحد قم، ایران

Bagheri.hadis@live.com