فرهنگ مصادیق:بخل در فرهنگ اجتماعی
مقدمه
امام علی ( علیه السلام ) فرمود :
البخل عار . [۱]
بخل ننگ است .
بخل « عبارت است از امساک کردن در مقامی که باید بذل و بخشش کرد و ندادن آنچه را باید داد و آن طرف تفریط ( صفت جود و سخا ) است و افراط آن اسراف است که عبارت است از خرج کردن آنچه نباید خرج کرد و این دو طرف مذموم است و وسط آنها که صفت جود و سخا بوده باشد ، پسندیده و محمود است . صفت بخل نتیجه محبت دنیا و ثمره آن است .
علی علیه السلام در حدیثی می فرماید :
هر گاه دانشمندان جامعه ، دانش خود را پنهان کنند و حاضر نشوند آن را همانند نور در جامعه بپراکنند و از طرف دیگر ، ثروتمندان جامعه از بخشش مال خود بخل بورزند و فقیران نیز آخرت خویش را به دنیای خود بفروشند و انسان جاهل هم اهل تکبر شود و در طلب دانش حالت استکبار به خود بگیرد ، دنیا به جای اینکه به سوی آبادی حرکت کند و حرکت رو به جلو داشته باشد ، با حرکت قهقهرایی به سوی تاریکی و بیچارگی خواهد رفت . در چنین زمانی ، فراوانی مساجد و فراوانی اقوام مختلف و فرهنگ های مختلف ، شما را فریب ندهد .
در کتاب الدعوات ،[۲] در پایان حدیث آمده است که حضرت علی ( علیه السلام ) به جابر می فرماید :
من کثرت نعم الله علیه کثرت حوائج الناس الیه فان قام بما یجب الله علیه عرضها للدوام و البقاء و ان لم یقم فیها عرضها للزوال و الفناء . [۳]
هر گاه نعمت های الهی بر کسی زیاد شود ، نیازهای مردم و توجه مردم به این شخص بیشتر می شود . پس هر گاه این شخص آنچه را خدا بر او واجب کرده است ، انجام دهد ، در حقیقت ، این انجام وظیفه سبب دوام و بقای آن نعمت ها می شود و اگر چنین نکند ، آن نعمت های الهی در معرض زوال و فنا قرار می گیرد .
حضرت امیرمؤمنان علی ( علیه السلام ) دربارهٔ بخل فرموده است : « البخل عار » . « عار » در لغت به معنای عیب است و این جمله نشان می دهد بخل نوعی نقصان و بیماری در روح آدمی است . اگر این عیب در افراد جامعه زیاد شود ، آن جامعه دچار عیب بزرگی شده است . بنابراین ، باید با این نوع صفت ها که در روابط اجتماعی تأثیر فراوان دارد ، برخورد علمی و عاقلانه شود و درصدد درمان این عیب ها برآییم . البته بخل ممکن است در مراحلی نسبت به خود انسان باشد ؛ یعنی انسان بر خودش هم بخل بورزد و در مرحله ای نسبت به دیگران بخل بورزد .
امیرالمؤمنین علی ( علیه السلام ) دربارهٔ بخیل می فرماید : « بخیل ، خودش را گم کرده است » . آدمی که پول و ثروت برای او اصالت پیدا می کند و هدف می شود ، به تعبیر روان شناسی امروز ، در پول ، تثبیت و تحکیم می شود ؛ یعنی در پول غرق می شود . « من » واقعی چنین آدمی ، پول شده و غیر از پول ، « من» دیگری ندارد ؛ چون « من » اصلی را گم کرده و از دستش رفته است . نتیجه این است که خودش را برای پول می خواهد ، نه پول را برای خویش .
آن حضرت می فرماید :
عجبت للبخیل یستعجل الفقر الذی منه هرب و یفوته الغنی الذی ایاه طلب . [۴]
تعجب می کنم از آدم بخیل که در حالی که دنبال ثروت و بی نیازی است و از فقر فراری می کنم ، در عمل ، به همان گرفتار است و از غنا دور می شود .
توضیح بیشتر مطلب در نهج البلاغه است که حضرت می فرماید :
فیعیش فی الدنیا عیش الفقراء و یحاسب فی الاخره حساب االاغنیاء .[۵]
در دنیا مثل یک آدم فقیر و بدبخت و مفلوک زندگی می کند ؛ چون خودش را صرف پول می کند و حاضر نیست پول را صرف خودش بکند . [۶]
بخل و بخل ورزان در قرآن کریم
بخل و مشتقات آن دوازده بار در شش سوره قرآن کریم به کار رفته است : آل عمران ( ۱۸۰ ) ، نساء ( ۳۷ ) ، توبه ( ۷۶ ) ، محمد ( ۳۷ و ۳۸ ) ، حدید ( ۲۴ ) و لیل (8 ) .
بخیلان در وهم و خیال باطل اند
کسانی که بخل می ورزند و آنچه را خدا از فضل خویش به آنان داده است ، انفاق نمی کنند ، گمان نکنند این کار به سود آنهاست ، بلکه برای آنها شر است . به زودی در روز قیامت ، آنچه را نسبت به آن بخل ورزیدند ، همانند طوقی به گردشنان می افکنند . میراث آسمان ها و زمین ، از آن خداست و خداوند از آنچه انجام می دهید ، آگاه است [۷].
نصیحت قرآنی
خدا را بپرستید و هیچ چیز را همتای او قرار ندهید و به پدر و مادر نیکی کنید ؛ همچنین به خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و هم نشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید ؛ زیرا خداوند ، کسی را که فخر فروش است ( و از ادای حقوق دیگران سرباز می زند ) ، دوست ندارد .
آنها کسانی هستند که بخل می ورزند و مردم را به بخل فرا می خوانند و آنچه را خداوند از فضل و ( رحمت ) خود به آنها داده است ، کتمان می کنند و ما برای کافران ، عذاب خوار کننده آماده کرده ایم . [۸]
بخیل به خود بخل می ورزد
آری ، شما همان گروهی هستید که برای انفاق در راه خدا دعوت می شوید . بعضی از شما بخل می ورزند و هر کس بخل ورزد ، نسبت به خود بخل کرده است . خداوند بی نیاز است و شما همه نیازمندید و هر گاه سرپیچی کنید ، خداوند ، گروه دیگری را جای شما می آورد . پس آنها مانند شما نخواهند بود . ( و سخاوتمندانه در راه خدا اتفاق می کنند ) . [۹]
آثار بخل در روایات
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود :
من بخل بمعونه اخیه المسلم و القیام له فی حاجته ابتلی بمعونه من یأثم علیه و لا یوجر . [۱۰]
هر کس در یاری کردن برادر مسلمان خود بخل بورزد یا از تلاش برای رفع نیازش کوتاهی کند ، گرفتار مخارج شخصی می شود که آن شخص بر او ستم می کند و در مقابل این یاری کردن ثوابی هم نصیبش نمی شود .
در روایات دیگر ، به طور صریح به آثار بخل ورزیدن اشاره شده است که اکنون بر می شماریم :
بخل ، بینوایی می آورد
حضرت امام علی ( علیه السلام ) فرمود :
البخل جلبات المسکنه .[۱۱]
بخل ، ردای بینوایی است .
بخل ، آبرو و حیثیت آدمی را بر باد می دهد
امام رضا ( علیه السلام ) فرمود :
البخل یمزق العرض . [۱۲]
بخل ، آبرو را بر باد می دهد .
امیر مؤمنان علی ( علیه السلام ) می فرماید :
بالبخل تکثر المسبه .[۱۳]
بخل ورزیدن مایه دشنام بسیار می شود .
بخل ، خفت و خواری به بار می آورد
در روایتی از امیر مؤمنان علی ( علیه السلام ) آمده است :
هر کس در مال خود بخل ورزد ، خوار و سبک شود و هر کس در دین خود بخل ورزد ، سربلند و بزرگ گردد . [۱۴]
بخیل دوستی ندارد
بخل سبب می شود انسان دوست پیدا نکند و خویشاوندان آدمی از انسان گریزان شوند .
حضرت علی ( علیه السلام ) می فرماید :
لیس لبخیل حبیب .[۱۵]
بخیل هیچ دوستی ندارد .
امام صادق ( علیه السلام ) می فرماید :
انسان بخیل نباید طمع داشته باشد که فامیل با او ارتباط برقرار کنند .[۱۶]
گلبانگ حدیث
جایگاه بخل
حضرت امیرمؤمنان علی ( علیه السلام ) فرمود :
البخل جامع لمساوی العیوب و هو زمام یقاد به الی کل سوء . [۱۷]
بخل در بردارنده بدی های هر عیبی است و افساری است که ( بخیل ) به وسیله آن به سوی هر بدی کشانده می شود .
ویژگی های بخیل
امام علی ( علیه السلام ) فرمود :
البخیل خازن لورثته .[۱۸]
آدم بخیل ، خزانه دار وارثان خود است .
حضرت امیر مؤمنان علی ( علیه السلام ) فرمود :
البخیل یسمح من عرضه بأکثر مما امسک من عرضه . [۱۹]
بخیل بیشتر از آنکه آبروی خود را حفظ کند ، از بین می برد .
حضرت علی ( علیه السلام ) فرمود :
النظر الی البخیل یقسی القلب .[۲۰]
نگاه کردن به بخیل ، دل را سخت می کند .
از حضرت علی ( علیه السلام ) روایت شده است :
لیس لبخیل حبیب . [۲۱]
بخیل هیچ دوستی ندارد .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود :
ان البخیل من کسب مالا من غیر حله و انفقه من غیر حقه . [۲۲]
بخیل کسی است که مالی را به ناروا به دست آورد و آن را بیجا خرج کند . پیامبر خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود :
انما البخیل حق البخیل الذی یمنع الزکاه المفروضه فی مله و یمنع الباثنه فی قومه و هو فیما سوی ذلک یبذروا . [۲۳]
بخیل واقعی کسی است که از پرداخت زکات واجب مال خود سرباز می زند و از بخشش به خویشان خود دریغ می ورزد و در غیر این موارد تبذیر می کند .
پیامبر خدا ( صلی الله علیه و آله ) فرمود :
البخیل حقا من ذکرت عنده فلم یصل علی . [۲۴]
بخیل واقعی کسی است که نام من نزد او برده شود و بر من درود نفرستد .
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود :
البخیل من بخل بالسلام .[۲۵]
بخیل کسی است که از سلام کردن بخل ورزد .
مؤمن ، اهل بخل ورزیدن نیست
امام صادق ( علیه السلام ) فرمود :
المؤمن حلیم لا یجهل و ان جهل علیه یحلم و لا یظلم و ان ظلم غفر و لا یبخل و ان بخل علیه صبر . [۲۶]
مومن ، بردبار است و نادانی نمی کند ( کار غیر عاقلانه از او سر نمی زند ) و اگر دیگران با او نادانی کنند ، او بردباری پیشه می کند . مومن ستم نمی کند و اگر مورد ستم واقع شد ، می بخشد و عفو می کند . مؤمن بخل نمی ورزد و اگر دیگران بر او بخل ورزند ، او صبر پیشه می کند .
بخل ، انسان را از بعضی مراتب بهشت محروم می سازد
از امام صادق ( علیه السلام ) روایت شده است اگر کسی خانه ای داشته باشد و مؤمنی به سکونت در آن خانه نیاز پیدا کند و صاحب خانه ، خانه اش را در اختیار آن مؤمن نیازمند قرار ندهد ، خداوند عزوجل خطاب به فرشتگان خود می فرماید :
یا ملائکتی ابخل عبدی علی عبدی بسکنی الدار الدنیا و عزتی و جلالی لا یسکن جنانی ابداً . [۲۷]
ای فرشتگان من ، آیا بندهٔ من نسبت به بنده دیگر دربارهٔ سکونت در خانه دنیا بخل ورزیده است ؟ به عزت و جلالم سوگند ، او را هرگز در بهشت خود ساکن نسازم .
بخل ، انسان را به دوزخ می برد
حضرت امیرمؤمنان علی ( علیه السلام ) فرمود :
ان الله فرض فی اموال الاغنیاء اقوات الفقراء و قال الله تعالی المال مالی و الفقراء عیالی و الاغنیاء و کلانی فمن بخل بمالی علی عیالی ادخله النار و لا ابالی . [۲۸]
خداوند ، قوت و نیاز فقیران را در اموال ثروتمندان قرار داده و فرموده است : مال و ثروت از آن من است و نیازمندان و فقیران ، عیال من هستند ( یعنی خرج و مخارج آنها به عهده من است ) و ثروتمندان وکیلان من هستند ( یعنی وکیل من هستنددر رساندن آن مال و ثروت به فقیران ) .حال اگر کسی ( از وکیلان من ) از مال من بر عیال های من بخل ورزد ، او را داخل آتش سازم و از این کار ابایی ندارم )
پانویس
- ↑ ميزان الحکمه با ترجمه فارسي ، ج 1 ، ص 442 ، ح 1582.
- ↑ قطب الدين راوندي، الدعوات ، مدرسه اماممهدي( عج) ، چاپ قم ، 1407 ه . ق .
- ↑ همان ، ص 229 .
- ↑ نهج البلاغه دشتي ، حکمت 126 .
- ↑ همان.
- ↑ مرتضي مطهري ، فلسفه اخلاق ، انتشارات صدرا ، 1372 ، چ 11 ، ص 177 .
- ↑ ( آل عمران : 180 ) .
- ↑ ( نساء : 36 و 37 ).
- ↑ ( محمد : 38 ).
- ↑ بحار الانوار ، ج 72 ، ص 18 . درکتاب بحارالانوار ، ذيل اين حديث توضيحي دربارهٔ اين حديث آمده است .
- ↑ .ميزان الحکمه ، با ترجمه فارسي ، ج 1 ، ص 442 ، ح 1583 .
- ↑ همان ، ح 1584 .
- ↑ همان ، ح 1587 .
- ↑ همان ، ح 1586 : « من بخل بمامله ذل ، من بخل بدينه جل » .
- ↑ همان، ح 1597 .
- ↑ همان ، ح 1602 .
- ↑ همان ، ح 1579 .
- ↑ همان ، ص 444، ح 1591 .
- ↑ همان ، ح 1594 .
- ↑ همان ، ح 1596 .
- ↑ همان ، ح 1597 .
- ↑ همان، ص 446 ، ح 1606 .
- ↑ همان ، ح 1607 .
- ↑ .همان ، ح 1610.
- ↑ .همان ، ح 1611 .
- ↑ الکافي ، ج 2 ، ص 226 ، باب المومن و علاماته و صفاته .
- ↑ بحارالانوار ، ج 72 ، ص 179 ، باب 59 ، من منع مومنا شيئا من عنده .
- ↑ جامع الاخبار، ص 80 ، الفصل السابع و الثلاثون .
