فرهنگ مصادیق:تفقّه در دين يعنى چه؟
نویسنده : آیت الله سیدعلی میلانی
تفقّه در دین، سه بعد دارد
۱. بعد اعتقادی،
۲. بعد عملی،
۳. بعد اخلاقی.
آن چه در حوزههای علمیه خوانده میشود یک بعد از فقه است. افعال خدا به اغراض، معلل است و مطلقاً عبث در کار نیست. در آیهای از قرآن میخوانیم:
(وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَاْلأَرْضَ وَما بَیْنَهُما إِلاّ بِالْحَقِّ)؛[۱]
ما آسمانها و زمین و آن چه را میان آن دو است جز به حق نیافریدیم.
در آیه دیگری آمده است:
(وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَاْلأَرْضَ وَما بَیْنَهُما لاعِبینَ)؛[۲]
و ما آسمان و زمین و آن چه را میان آن هاست برای بازی نیافریدیم.
خداوند متعال در خصوص خلقت انسان میفرماید:
(أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ)؛[۳]
آیا گمان کردهاید ما شما را بیهوده آفریدهایم و به سوی ما بازگشت نمیکنید؟
بنابراین، خداوند متعال در خلقت انسان غرض دارد و بی جهت او را خلق نکرده است. در ذیل آیه میفرماید:
(وَأَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ)؛
و به سوی ما بازگشت نمیکنید؟
این مطلب اشاره به این است که در جهان آخرت ثواب و عقابی وجود دارد. پس در این عالم، معروف و منکری وجود دارد که در پی آن ثواب و عقابی در آن عالم وجود دارد که بر معروف و منکر این عالم مترتّب است.
وقتی هدف از آفرینش انسان به طور کامل حاصل میشود که انسان به حد کمال برسد. از طرفی به حد کمال رسیدن انسان به این است که در آن سه بعد گفته شده معروف به کمال برسد؛ یعنی انسانی که در دین تفقّه کرده، انسان کامل است.
جهت نخست معروف این که از نظر فکری و اعتقادی انحرافی نداشته باشد و از روی مبانی صحیح و متقن و ادلّه معتبر و براهین تام اعتقاد پیدا کرده باشد.
جهت دوم معروف این است که انسان از نظر عملی، فاعل واجبات و تارک محرمات باشد تا عامل به معروف و تارک منکر باشد، در نتیجه وقتی «إلینا ترجعون» شد در آن جا ثواب و عقاب روی حساب و در اثر خود اعمال باشد.
جهت سوم معروف از نظر اخلاقی است؛ یعنی وقتی انسان به کمال معروف میرسد که به صفات حسنه متّصف باشد و خود را از صفات سیّئه تزکیه کند.
بنابر آن چه گذشت منظور از امر به معروف؛ یعنی امام مردم را در بعد اعتقادی، عملی و اخلاقی وادارد تا در مسیر کمال قدم بردارند و این گونه امر به معروف به عهده امام است، او باید کل امّت را رهبری کند تا به کمال برسند.
